Giỏi một việc mà không thích nó là tình trạng rất nhiều người đi làm lâu năm gặp, và câu trả lời không phải lúc nào cũng là đổi nghề. Trước hết cần tách xem mình không thích cả việc, hay chỉ không thích một vài phần, hay không thích cái chỗ mình đang làm. Ba trường hợp này dẫn tới ba con đường khác nhau: chỉnh việc ngay tại chỗ, đổi chỗ mà giữ nghề, hoặc thử dần một hướng mới.
Việc làm được ngay: liệt kê mười đầu việc mình làm trong một tuần bình thường, đánh dấu từng việc là "hút sức", "chịu được" hay "còn thích". Nếu phần "hút sức" chỉ gom vào hai ba đầu việc, nhiều khả năng là chỉnh được. Nếu nó trải đều khắp, lúc đó mới đáng tính chuyện xa hơn.
Vì sao người ta hay giỏi đúng việc mình không thích
Năng lực lớn theo số giờ luyện. Một việc được giao đều đặn trong nhiều năm, có người chỉ, có hậu quả nếu sai, thì tay sẽ quen dù lòng không mến. Đó là lý do người làm kế toán lâu năm giỏi đối chiếu sổ dù chưa bao giờ thích, người bán hàng giỏi chốt đơn dù mệt với chuyện đó. Giỏi ở đây là kết quả của kỷ luật và thời gian, không phải dấu hiệu của "thiên hướng".
Còn một vòng lặp hay gặp: làm giỏi thì được giao thêm đúng việc đó, được giao thêm thì càng giỏi, càng giỏi càng khó thoát. Sau vài năm, chính người xung quanh và bản thân mình đều đồng nhất mình với việc ấy, trong khi mình chưa từng chọn nó. Nhận ra vòng lặp này là bước đầu để không tự trách: không thích một việc mình giỏi không có gì vô ơn hay lười biếng.
Điều quan trọng là đừng vứt năng lực đó đi trong cơn chán. Một năng lực đã luyện lâu là thứ người khác sẵn sàng trả công và tin cậy. Câu hỏi đúng là: có thể dùng nó ít hơn, dùng nó ở chỗ khác, hay dùng nó cho một việc mình thích hơn?
Bảng tách việc: hút sức, chịu được, còn thích
Ghi theo một tuần làm việc thật, không theo cảm giác chung. Không cộng điểm. Cột cuối là chỗ quan trọng nhất. Dòng đầu là ví dụ của một kế toán tổng hợp.
| Đầu việc trong tuần | Cảm giác sau khi làm | Mức làm được (mô tả hành vi) | Vì sao hút sức hoặc vì sao còn thích | Có thể bớt, đổi cách làm hay giao lại không |
|---|---|---|---|---|
| Đối chiếu công nợ cuối tháng | Hút sức | Tự làm tốt, hướng dẫn được người khác | Lặp lại, chỉ thấy lỗi của người khác, không ai cảm ơn | Có thể chia cho đồng nghiệp mới, mình kiểm lại |
| Giải thích số liệu cho trưởng phòng kinh doanh | Còn thích | Tự làm tốt | Thấy người nghe hiểu ra, quyết định được việc | Có thể xin làm nhiều hơn |
| Nhập chứng từ | Chịu được | Tự làm tốt | Không nghĩ gì, làm như máy | Có thể tự động hoá một phần bằng bảng tính |
| (việc của bạn) |
Hai kiểu kết quả hay gặp. Kiểu thứ nhất: "hút sức" tập trung ở vài đầu việc có chung một lý do, ví dụ cùng là việc soi lỗi người khác, hoặc cùng là việc không có ai thấy kết quả. Kiểu này thường chỉnh được. Kiểu thứ hai: "hút sức" có mặt ở gần hết các dòng, với nhiều lý do khác nhau. Kiểu này cho thấy chính loại việc không hợp với mình lúc này, và thử một hướng khác là hợp lý.
Bốn câu hỏi trước khi chọn đường
Bảng tách việc cho thấy chỗ hút sức. Bốn câu dưới giúp biết cái hút sức đó đến từ đâu. Trả lời bằng một hai câu cụ thể, không cần dài.
- Nếu đổi người quản lý, phần việc này có nhẹ đi không? Nếu có, cái hút sức nằm ở cách quản lý chứ không ở bản thân việc.
- Nếu làm đúng việc này cho một nơi mình quý, mình có thấy khác không? Ví dụ làm kế toán cho một hội nhóm mình tin vào. Nếu thấy khác hẳn, cái thiếu có thể là ý nghĩa của việc, không phải loại việc.
- Có phần nào của việc mà mình làm lâu vẫn chưa chán? Phần đó là sợi dây nối với hướng tiếp theo, dù là ở lại hay đi.
- Năm năm nữa vẫn làm đúng như bây giờ, mình thấy thế nào? Nếu câu trả lời là "chịu được", có thể chỉnh việc là đủ. Nếu là "không nổi", nên bắt đầu thử dần từ bây giờ, khi còn đang có thu nhập ổn định.
Câu thứ tư hay làm người ta giật mình, nhưng nó không bắt phải làm gì ngay. Nó chỉ giúp đặt nhịp: người trả lời "không nổi" nên bắt đầu thử nhỏ trong vài tháng tới, không phải nộp đơn nghỉ việc vào tuần sau.
Năm cách chỉnh việc ngay tại chỗ trước khi tính chuyện đi
Nếu phần hút sức tập trung ở vài đầu việc, đây là những cách người đi làm hay dùng. Chọn một hai cách, thử trong một tháng, rồi ghi lại bảng tách việc lần nữa để so với lần đầu.
- Đổi việc với đồng nghiệp. Phần mình chán có thể là phần người khác thích. Hai người đổi một đầu việc cho nhau, cả hai cùng nhẹ hơn.
- Làm phần lặp lại theo cách khác. Gom việc nhập liệu vào một khung giờ cố định, dùng mẫu sẵn trong bảng tính, viết hướng dẫn để giao cho người mới. Việc vẫn đó nhưng chiếm ít chỗ trong đầu hơn.
- Xin nhận thêm phần còn thích. Nếu mình thích giải thích số liệu, xin được trình bày trong cuộc họp tháng. Phần thích tăng lên thì phần chán bớt nặng, dù không mất đi.
- Dạy lại cho người khác. Dạy một việc mình giỏi cho người mới thường làm việc ấy có ý nghĩa trở lại, đồng thời mở đường để sau này giao bớt.
- Đặt giới hạn rõ cho phần hút sức nhất. Ví dụ không nhận cuộc gọi đổi trả sau một giờ nhất định, chuyển cho người trực. Không phải việc gì cũng chỉnh được, nhưng phần lớn có thể làm cho bớt tràn lan.
Sau một tháng, nếu bảng tách việc lần hai cho thấy cột "hút sức" ngắn lại rõ, ở lại và tiếp tục chỉnh là lựa chọn đàng hoàng, không phải chịu thua. Nếu cột ấy gần như không đổi dù đã chỉnh thật, đó là bằng chứng để tính tiếp.
Ba con đường, mỗi con đường hợp với một tình huống
Ở lại và chỉnh việc. Hợp khi phần hút sức tập trung vào vài đầu việc và mình có quyền đề xuất. Cách làm: xin chia lại việc, nhận thêm phần còn thích, tự động hoá phần lặp lại, hoặc đổi nhịp làm. Nhiều người thấy chỉ cần bớt được một hai đầu việc hút sức là cả tuần nhẹ đi rõ rệt.
Giữ nghề, đổi chỗ hoặc đổi vị trí. Hợp khi mình không ghét bản thân việc mà ghét cách tổ chức, người quản lý hay văn hoá nơi làm. Dấu hiệu: cùng việc đó, làm cho một nơi khác hoặc trong một dự án khác thì thấy dễ chịu hơn. Năng lực giữ nguyên giá trị, chỉ đổi bối cảnh.
Dùng năng lực cũ làm cầu sang hướng mới. Hợp khi loại việc thật sự không hợp, nhưng năng lực đang có vẫn cần ở nơi khác. Ví dụ người giỏi số liệu mà thích giải thích có thể thử những việc đứng giữa số liệu và người, như hướng dẫn, phân tích cho bộ phận khác. Đây là hướng đáng thử, không phải kết luận.
Tình huống: anh Tùng, 29 tuổi, bán điện thoại năm năm
Anh Tùng đứng đầu doanh số cửa hàng hai năm liền nhưng ngày nào đi làm về cũng thấy rỗng.
- Câu hỏi ban đầu: "Mình giỏi bán mà ghét bán, vậy có nên bỏ hẳn nghề bán hàng không?"
- Bảng tách việc: anh ghi mười hai đầu việc. "Hút sức" tập trung ở ba việc: chạy chỉ tiêu cuối tháng, gọi lại khách cũ để mời mua thêm, xử lý khách đổi trả gay gắt. "Còn thích" ở ba việc: tư vấn cho người lớn tuổi chọn máy, hướng dẫn nhân viên mới, cài đặt máy cho khách.
- Đối chiếu bằng chứng: quản lý cửa hàng từng giao anh kèm hai bạn mới, cả hai đều trụ lại. Khách lớn tuổi hay quay lại hỏi riêng anh.
- Giả thuyết: "Có thể mình không ghét bán hàng, mình ghét áp lực chỉ tiêu và việc mời mua thêm. Phần mình thích là giải thích và chỉ dẫn."
- Bước thử: anh đề xuất với quản lý được phụ trách đào tạo nhân viên mới hai buổi mỗi tuần trong một tháng, đổi lại giảm chỉ tiêu cá nhân một phần. Anh ghi lại cảm giác sau mỗi buổi đào tạo và mỗi ngày đứng quầy.
Nếu một tháng sau phần đào tạo vẫn là phần anh mong chờ, anh có bằng chứng để tính tiếp: xin làm nhiều hơn ở chỗ cũ hoặc tìm hiểu những việc hướng dẫn, chăm sóc sau bán hàng. Nếu không, anh vẫn giữ nguyên chỗ làm và năng lực của mình.
Những việc không nên làm khi đang chán việc mình giỏi
Không nên nghỉ việc trong một cơn chán. Cơn chán thường đến sau một tháng chỉ tiêu nặng, một lần bị trách oan, một dự án dài. Quyết định ra trong cơn đó thường là bỏ chạy khỏi cảm giác chứ không phải đi tới một hướng. Cho mình ít nhất vài tuần ghi bảng tách việc rồi mới quyết.
Không nên chê năng lực của mình. Câu "giỏi cái này thì có gì hay" nghe khiêm tốn nhưng làm mình mất điểm tựa. Khi đi thử hướng mới, chính năng lực cũ là thứ giữ thu nhập và lòng tự tin trong lúc mình còn vụng ở việc mới.
Không nên đem nỗi chán áp lên mọi phần của nghề. Rất nhiều người ghét một phần ba công việc và để phần đó nhuộm màu cả hai phần ba còn lại. Bảng tách việc ở trên giúp tách chúng ra.
Và nếu đã thử chỉnh việc nghiêm túc vài tháng mà vẫn thấy rỗng, nói chuyện với một người tư vấn nghề nghiệp hoặc vài người đang làm việc mình hướng tới là bước hợp lý. Mang theo bảng tách việc, nó giúp cuộc nói chuyện đi thẳng vào chỗ cần.
Câu hỏi thường gặp
Giỏi một việc mà không thích có phải là dấu hiệu nên đổi nghề không?
Không nhất thiết. Nhiều người chỉ không thích vài phần của việc hoặc không thích chỗ đang làm. Tách việc thành từng đầu việc nhỏ và ghi cảm giác sau mỗi việc giúp biết nên chỉnh việc, đổi chỗ hay thử hướng mới.
Vì sao mình lại giỏi đúng việc mình không thích?
Năng lực lớn theo thời gian luyện và mức độ được giao việc. Làm một việc đều đặn nhiều năm, có người chỉ và có hậu quả nếu sai thì sẽ giỏi lên, dù lòng không mến. Đó là kết quả của kỷ luật, không phải định mệnh.
Làm sao biết nên ở lại chỉnh việc hay ra đi?
Nếu phần hút sức chỉ tập trung ở vài đầu việc có chung lý do và mình có quyền đề xuất, ở lại chỉnh việc thường đáng thử trước. Nếu phần hút sức trải khắp mọi đầu việc với nhiều lý do khác nhau, thử hướng khác là hợp lý hơn.
Có nên bỏ hẳn năng lực cũ khi chuyển hướng không?
Không nên. Năng lực đã luyện lâu là thứ giữ thu nhập và lòng tự tin trong lúc thử việc mới. Nhiều hướng mới đáng thử lại chính là nơi năng lực cũ được dùng theo cách khác, gần hơn với phần việc mình thích.
Nói chuyện với sếp về việc muốn bớt phần việc mình không thích thế nào?
Nên đi kèm đề xuất cụ thể: phần nào có thể chia cho ai, phần nào có thể làm cách khác, đổi lại mình nhận thêm phần nào. Nói bằng kết quả công việc thay vì cảm xúc giúp cuộc trao đổi dễ được lắng nghe hơn.
Chán việc kéo dài bao lâu thì đáng lo?
Không có mốc chung. Đáng để ý khi cảm giác rỗng kéo dài nhiều tuần, không giảm sau kỳ nghỉ và lan sang cả đời sống ngoài công việc. Khi đó nên chăm sức khoẻ và nói chuyện với người thân trước khi quyết định về nghề.