Khi bài về sở thích nghề nghiêng một hướng còn phần tự đánh giá năng lực lại nghiêng hướng khác, phần lớn trường hợp không có gì sai cả: hai công cụ đo hai thứ khác nhau, và ở người đã đi làm nhiều năm thì hai thứ đó lệch nhau là chuyện bình thường. Sở thích nói mình bị loại việc nào kéo lại gần; năng lực nói mình đã luyện tay ở đâu. Nghề cũ thường luyện năng lực theo hướng nghề cũ cần, chứ không theo hướng mình thích.
Việc làm được ngay tối nay: lấy ba việc mình thích nhất và ba việc mình làm tốt nhất trong năm qua, đặt cạnh nhau, rồi tìm xem có việc nào nằm ở cả hai cột không. Có, dù chỉ một việc nhỏ, thì đó là chỗ bắt đầu thử. Không có, thì độ lệch ấy là thông tin cần đọc kỹ chứ không phải dấu hiệu mình "chọn nhầm đời". Phần dưới đi từng bước.
Vì sao hai kết quả lệch nhau ở người đã đi làm
Sở thích và năng lực lớn lên theo hai con đường khác nhau. Sở thích hình thành từ rất sớm, từ những việc mình tự tìm đến khi không ai bắt. Năng lực thì lớn theo chỗ được giao việc: tám năm làm sổ sách thì tay quen số, mười năm đứng lớp thì miệng quen giảng, dù lòng có thích hay không. Cho nên một người làm kế toán lâu năm mà bảng sở thích nghiêng về việc tạo ra thứ mới, còn bảng năng lực lại sáng rõ ở phần chi tiết và số liệu, thì đó không phải mâu thuẫn. Đó là dấu vết của mười năm làm việc người khác giao.
Lý do thứ hai là cách mỗi bài hỏi. Bài sở thích hỏi "bạn có muốn làm việc này không", không hỏi "bạn có làm được không". Phần năng lực, nếu là tự khai, hỏi "bạn làm việc này tốt tới đâu", và người ta thường chấm theo việc quen tay. Một người chưa từng đụng vào thiết kế sẽ không tự nhận mình có năng lực thiết kế, dù có thể học được khá nhanh.
Lý do thứ ba ít người để ý: hôm làm bài. Đang mệt vì việc cũ thì câu nào nhắc tới việc cũ cũng dễ bị chọn "không thích". Độ lệch khi đó phóng đại cảm giác chán hiện tại hơn là cho thấy một sở thích mới. Vì vậy trước khi đọc độ lệch, nên hỏi lại mình làm bài lúc nào, trong tâm trạng gì.
Bốn kiểu lệch thường gặp và mỗi kiểu nói gì
Thích nhiều, làm được ít ở cùng hướng. Thường là sở thích chưa có dịp luyện. Câu cần hỏi: mình đã bao giờ làm việc này đủ lâu để vấp khó chưa? Nếu chưa, sở thích ấy mới là cảm tình ban đầu, cần một lần thử có độ khó thật.
Làm được nhiều, thích ít ở cùng hướng. Đây là năng lực do nghề luyện ra. Nó là tài sản, không phải gánh nặng. Câu cần hỏi: có cách nào dùng năng lực này cho một việc mình thích hơn không, thay vì bỏ nó đi?
Thích một thứ hoàn toàn khác với thứ mình giỏi. Kiểu lệch xa nhất. Nhiều người vội đọc thành "phải đổi nghề". Thật ra còn hai đường khác: đưa một phần sở thích vào việc đang làm, hoặc giữ nó làm việc ngoài giờ. Chưa thử thì chưa biết đường nào hợp.
Lệch nhưng có một mảnh giao nhau. Ví dụ thích dạy người, giỏi làm số liệu: mảnh giao là hướng dẫn đồng nghiệp làm báo cáo. Kiểu này dễ thử nhất vì có thể bắt đầu ngay ở chỗ làm hiện tại, thường chỉ cần một lời đề nghị với người quản lý.
Bảng đối chiếu: đặt hai kết quả cạnh nhau
Bảng này không có ô điểm. Mỗi dòng là một việc cụ thể, ghi theo những gì đã xảy ra thật. Dòng đầu là ví dụ đã điền để chép theo.
| Việc cụ thể | Thích tới đâu (mô tả bằng hành vi) | Làm tốt tới đâu (mô tả bằng hành vi) | Bằng chứng | Câu hỏi cần thử |
|---|---|---|---|---|
| Làm bảng tổng hợp chi phí cuối tháng | Làm xong thì nhẹ người, không mong chờ | Tự làm tốt, đồng nghiệp hay nhờ kiểm lại | Ba năm không sai sót lớn, sếp giao thêm phần của chi nhánh | Nếu phần này giảm đi, mình có thấy thiếu không? |
| Trang trí góc làm việc chung cho phòng | Tự xin làm, quên giờ | Làm được khi có người góp ý màu sắc | Hai lần cả phòng khen, một lần phải sửa lại | Làm việc này có thời hạn và có người chê thì còn thích không? |
| Hướng dẫn bạn mới dùng bảng tính | Thấy vui khi bạn hiểu | Hướng dẫn được người khác | Hai bạn mới tự làm được sau một tuần | Có muốn làm việc này thường xuyên, không chỉ khi rảnh? |
| (dòng của bạn) |
Điền xong, nhìn cột cuối. Những câu hỏi ở đó chính là thứ cần đem đi thử, chứ không phải thứ để ngồi nghĩ tiếp. Nếu cột "thích" và cột "làm tốt" cùng sáng ở một dòng, khoanh dòng đó lại.
Tình huống: chị Thu, 34 tuổi, kế toán tám năm
Chị Thu làm một bài sở thích nghề, kết quả nghiêng về nhóm sáng tạo, nghệ thuật. Phần tự đánh giá năng lực của chị thì rõ ràng nhất ở số liệu và độ chính xác. Chị đi qua các bước như sau:
- Câu hỏi ban đầu: "Có phải mình chọn sai nghề suốt tám năm?" Chị hoảng nhẹ vì hai kết quả trái ngược.
- Bảng đối chiếu: chị ghi được bảy việc. Hai việc chị thích nhất đều dính tới hình ảnh: làm lại mẫu báo cáo cho dễ nhìn và chụp ảnh sản phẩm cho cửa hàng của em gái.
- Đối chiếu bằng chứng: mẫu báo cáo chị làm lại được cả phòng dùng tiếp, tức là có người xác nhận. Ảnh cho em gái thì chưa ai ngoài người nhà nhận xét.
- Giả thuyết: "Có thể mình thích phần làm cho số liệu dễ hiểu bằng hình, chứ chưa chắc thích nghệ thuật theo nghĩa rộng."
- Bước thử nhỏ: trong bốn tuần, chị xin làm lại hai bảng báo cáo cho bộ phận khác và ghi lại cảm giác sau mỗi lần. Chị không nghỉ việc, không đăng ký khoá học nào trước khi thử xong.
Sau bốn tuần, kết quả có thể theo hai hướng. Chị thấy hứng và được nhờ thêm: mảnh giao giữa số liệu và hình ảnh đáng đầu tư tiếp. Chị thấy nhạt: sở thích nghệ thuật của chị có lẽ nằm ở chỗ khác, ví dụ chụp ảnh, và cần một lần thử khác. Cả hai kết quả đều là thông tin, không có kết quả nào là thất bại.
Năm câu hỏi giúp đọc độ lệch của riêng mình
Trước khi đem độ lệch đi thử, trả lời ngắn năm câu sau vào sổ. Không có câu trả lời đúng; mỗi câu chỉ giúp thu hẹp chỗ cần thử.
- Mình bắt đầu thích hướng này từ bao giờ? Nếu nó có từ trước khi chán việc cũ, đó là tín hiệu bền hơn. Nếu nó mới xuất hiện vài tháng nay, cần thời gian để biết nó có ở lại không.
- Phần năng lực mình mạnh nhất, mình dùng nó vào việc gì ngoài giờ? Có người giỏi số liệu nhưng ngoài giờ lại dùng nó để tính toán cho một nhóm thiện nguyện. Đó là manh mối về nơi năng lực và sở thích có thể gặp nhau.
- Mình thích cả nghề đó, hay chỉ thích một khoảnh khắc trong nghề? Thích lúc đứng trước lớp không giống thích soạn bài, chấm bài, họp phụ huynh. Kể ra đủ các phần việc hằng ngày rồi xem còn thích bao nhiêu phần.
- Nếu năng lực của mình được trả công như cũ nhưng làm ở một lĩnh vực mình quan tâm hơn, mình có thấy đủ không? Câu này giúp phân biệt mình muốn đổi loại việc hay chỉ muốn đổi chủ đề của việc.
- Ai trong đời mình đã từng thấy mình làm việc thuộc hướng sở thích? Không có ai thì đó là chỗ trống bằng chứng, và bước thử đầu tiên nên là làm việc đó trước mặt một người có thể nhận xét thật.
Nhiều người thấy rằng chỉ cần trả lời câu thứ ba và thứ tư là độ lệch đã nhỏ lại một nửa: thứ mình thích hoá ra là một mảnh rất cụ thể, và mảnh đó có thể đưa vào việc đang làm.
Ưu tiên cái nào khi phải chọn bước đầu
Nếu đang cần thu nhập ổn định, bắt đầu từ năng lực. Năng lực sẵn có là thứ người khác đang sẵn sàng trả công. Dùng nó làm nền, rồi đưa sở thích vào từng phần nhỏ. Cách này chậm nhưng không đánh cược cả nhà.
Nếu đang chán tới mức ảnh hưởng sức khoẻ, bắt đầu từ sở thích nhưng thử ngoài giờ. Chán kéo dài làm mọi bảng tự đánh giá méo đi. Một việc nhỏ mình thích làm vào cuối tuần giúp lấy lại sức, đồng thời cho dữ liệu thật về sở thích đó.
Nếu có mảnh giao, bắt đầu ở mảnh giao. Đó là chỗ rủi ro thấp nhất và thông tin nhiều nhất. Mảnh giao thường nằm ngay trong công việc hiện tại, chỉ cần xin nhận thêm một phần việc.
Đừng ưu tiên theo kết quả nào "đẹp" hơn. Nhiều người chọn theo kết quả nghe hay hơn, nghe hợp với hình ảnh mình muốn có. Chọn theo câu hỏi nào rẻ nhất để kiểm, không theo nhãn nào dễ nghe nhất.
Những việc không cần làm lúc này
Không cần làm thêm ba bài trắc nghiệm nữa để xem bài nào "đúng". Hai bài đo hai thứ khác nhau thì ra hai kết quả khác nhau là đúng ý của chúng. Làm thêm chỉ thêm nhãn, không thêm bằng chứng.
Không cần đăng ký một khoá học dài theo hướng sở thích trước khi thử. Khoá học trả lời câu hỏi "học thế nào", không trả lời câu hỏi "mình có thật sự thích việc này khi nó thành việc phải làm hằng ngày không". Câu thứ hai cần được trả lời trước, và nó rẻ hơn nhiều.
Không cần coi năng lực cũ là thứ phải vứt bỏ. Người lệch giữa sở thích và năng lực hay nghĩ "mình giỏi cái mình không thích, thế thì giỏi làm gì". Năng lực ấy là thứ giúp mình đứng vững trong lúc thử. Và nếu sau khi thử, ở lại và chỉnh việc đang làm cho có thêm phần mình thích hoá ra là hướng hợp lý nhất, thì đó cũng là một kết quả tốt.
Nếu đã thử hai ba lần mà vẫn rối, lúc đó mới nên ngồi với một người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đang làm trong hướng mình thích. Họ không trả lời thay mình, nhưng hỏi được những câu mình tự né.
Câu hỏi thường gặp
Sở thích và năng lực lệch nhau có phải là dấu hiệu mình chọn sai nghề không?
Không nhất thiết. Ở người đã đi làm nhiều năm, năng lực lớn theo việc được giao còn sở thích giữ hướng riêng, nên hai kết quả lệch nhau là thường gặp. Độ lệch chỉ là câu hỏi để thử, không phải kết luận về quá khứ.
Nên tin kết quả sở thích hay kết quả năng lực hơn?
Không nên coi bên nào đúng hơn vì chúng đo hai thứ khác nhau. Sở thích cho biết mình muốn lại gần loại việc nào, năng lực cho biết mình đã luyện tay ở đâu. Cần cả hai, đặt cạnh nhau bằng các việc cụ thể đã làm.
Năng lực có thể đuổi kịp sở thích nếu học thêm không?
Thường là được với phần lớn kỹ năng nghề, nếu có thời gian luyện và có việc thật để làm. Nhưng trước khi học, nên thử xem sở thích đó còn giữ nguyên khi phải làm đều đặn, có thời hạn và có người góp ý hay không.
Làm sao biết sở thích của mình là thật hay chỉ vì đang chán việc cũ?
Một cách đơn giản là nhìn lại xem trước khi chán, mình đã từng tự tìm đến việc đó chưa. Cách thứ hai là thử làm nó vài tuần trong điều kiện giống việc thật. Sở thích chỉ vì chán thường nhạt đi nhanh khi gặp phần khó.
Có cần nghỉ việc để theo hướng sở thích không?
Phần lớn trường hợp là không, ít nhất là chưa. Có thể thử ở mảnh giao trong việc hiện tại, làm một dự án nhỏ ngoài giờ hoặc nhận thêm một phần việc mới. Đủ bằng chứng rồi mới tính bước lớn hơn.
Nếu không tìm ra mảnh giao nào giữa thích và giỏi thì sao?
Khi đó vẫn có hai đường: giữ năng lực làm nguồn sống và nuôi sở thích ngoài giờ, hoặc chọn một sở thích để luyện có chủ đích trong vài tháng. Ngồi với người làm trong nghề đó giúp biết khoảng cách thật dài tới đâu.