Cách xếp thứ tự giá trị trong công việc đáng tin nhất với người đã đi làm là so từng cặp rồi soi lại những lần mình đã thật sự đánh đổi. Ai cũng muốn ổn định, tự chủ, được học hỏi, có thời gian cho gia đình; danh sách mong muốn thì dài, nhưng khi phải bỏ một thứ để giữ một thứ, thứ tự thật mới lộ ra. Những lần bạn từng nhận hay từ chối một việc, ở lại hay rời một chỗ làm, chính là bằng chứng.
Tối nay bạn có thể làm bài này với một xấp thẻ giấy và một cây bút, không cần bài trắc nghiệm nào. Kết quả không phải điểm số mà là một thứ tự tạm thời, kèm ghi chú vì sao, để dùng khi cân nhắc một lời mời việc, một lần chuyển vị trí, hay đơn giản là để hiểu vì sao công việc hiện tại làm mình khó chịu dù lương không tệ.
Giá trị trong công việc khác sở thích ở chỗ nào
Sở thích nói về loại việc mình thấy hứng: làm với máy, với số, với người. Giá trị nói về điều kiện và ý nghĩa mình cần có quanh công việc đó: được tự quyết, được ổn định, được thấy mình có ích, có giờ về với con. Hai người cùng thích sửa máy có thể sống rất khác nhau, một người cần chỗ làm ổn định lâu dài, người kia cần được tự nhận khách và tự định giá.
Nhiều lần chán việc thật ra là va chạm giá trị chứ không phải sở thích. Bạn vẫn thích việc mình làm, nhưng công ty vừa đổi cách quản lý, bắt báo cáo từng giờ, và giá trị tự chủ của bạn bị đụng. Nếu chỉ soi sở thích, bạn sẽ không hiểu vì sao mình khó chịu.
Với người đã đi làm, giá trị còn có một đặc điểm: nó dịch chuyển theo chặng đời. Thứ tự hồi chưa có con khác thứ tự lúc con vào cấp một, khác nữa khi cha mẹ bắt đầu yếu. Vì vậy bài xếp thứ tự này nên làm lại sau mỗi thay đổi lớn, và nên ghi ngày.
Mười hai giá trị hay gặp ở người đi làm
Chép mỗi giá trị ra một tấm thẻ. Thêm giá trị riêng của bạn nếu thiếu, bỏ những cái không có nghĩa gì với bạn. Mỗi giá trị nên có một câu mô tả bằng lời của mình, vì cùng một chữ mỗi người hiểu khác nhau.
- Tự chủ: được tự quyết cách làm, giờ làm, không bị theo dõi từng bước.
- Ổn định: biết trước tháng sau mình vẫn có việc, thu nhập đều, ít bất ngờ.
- Có ích cho người khác: thấy rõ việc mình làm giúp được ai đó cụ thể.
- Học hỏi: được gặp việc mới, giỏi lên theo thời gian.
- Thời gian cho gia đình: giờ giấc cho phép đưa đón con, chăm cha mẹ, ăn tối ở nhà.
- Được ghi nhận: người khác thấy và nói ra phần đóng góp của mình.
- Thu nhập tốt: đủ để lo những điều mình coi là cần cho gia đình.
- Đồng nghiệp hợp ý: làm với những người mình quý và tin.
- Thấy kết quả cụ thể: cuối ngày có thứ cầm nắm, nhìn thấy được.
- Ảnh hưởng, dẫn dắt: được tham gia quyết định, dẫn dắt người khác.
- Đa dạng: mỗi ngày một khác, không lặp lại.
- Làm việc đúng với lương tâm: không phải làm điều mình thấy sai.
Danh sách này không có thứ tự đúng nào cả. Không có giá trị nào cao quý hơn giá trị nào; người coi trọng thu nhập vì đang nuôi ba người không kém gì người coi trọng học hỏi.
So từng cặp: cách xếp thứ tự không bị tự lừa
Khi xếp một lúc mười hai tấm thẻ, người ta hay đặt lên đầu những giá trị "nghe hay". So từng cặp chậm hơn nhưng thật hơn.
- Rút ra bảy tám tấm quan trọng nhất trước, bỏ phần còn lại sang một bên.
- Lấy hai tấm bất kỳ, tự hỏi: "Nếu một việc cho mình cái này mà mất hẳn cái kia, mình chọn bên nào?" Đặt tấm thắng lên trên.
- Lấy tấm thứ ba so với tấm đang đứng đầu, rồi với tấm thứ hai, chèn vào đúng chỗ. Làm lần lượt đến hết.
- Khi gặp cặp khó chọn, ghi lại cặp đó ra giấy. Đó thường là chỗ hai giá trị đang kéo nhau trong đời bạn, đáng để nghĩ riêng.
- Viết bên cạnh ba giá trị đầu một câu: "Mình cần điều này vì…". Câu này quan trọng hơn thứ tự.
Đây không phải chấm điểm. Không có tổng, không có mức. Kết quả chỉ là một thứ tự tạm của bạn hôm nay, kèm những cặp khó chọn và lý do.
Đối chiếu với những lần đã thật sự đánh đổi
Thứ tự trên giấy dễ khác thứ tự trong đời. Hãy nhớ lại ba bốn quyết định công việc lớn nhất của mình và điền bảng. Dòng mẫu là của một trưởng ca nhà máy.
| Quyết định đã đưa ra | Mình giữ được điều gì | Mình đã chấp nhận mất điều gì | Giá trị nào thắng | Hôm nay còn chọn vậy không |
|---|---|---|---|---|
| Nhận làm trưởng ca dù phải làm ca đêm | Thu nhập tốt hơn, được dẫn dắt người | Bữa tối với gia đình ba đêm một tuần | Thu nhập, dẫn dắt | Chưa chắc, con đã lớn hơn |
| Từ chối chuyển sang chi nhánh xa | Gần nhà, gần cha mẹ | Cơ hội lên chức nhanh hơn | Thời gian cho gia đình | Vẫn chọn vậy |
| Ở lại dù quản lý mới khó tính | Ổn định, đồng nghiệp quen | Sự tự chủ trong cách xếp ca | Ổn định | Đang phân vân |
So cột "giá trị nào thắng" với thứ tự bạn vừa xếp bằng thẻ. Chỗ nào khớp là chỗ bạn hiểu mình khá đúng. Chỗ nào lệch, hãy hỏi: thứ tự trên thẻ là điều mình muốn, hay điều mình nghĩ mình nên muốn? Cột cuối cho biết giá trị nào đang dịch chuyển.
Tình huống đi trọn: anh Quân, trưởng ca, nghĩ đến chuyện đào tạo
Tình huống giả định.
- Câu hỏi: anh Quân, 41 tuổi, trưởng ca nhà máy mười năm, muốn chuyển sang làm đào tạo cho công nhân mới. Anh không chắc vì sao mình muốn: vì thích dạy, hay vì mệt ca đêm.
- Xếp thẻ: ba giá trị đầu của anh là thời gian cho gia đình, có ích cho người khác, ổn định. Cặp khó chọn nhất là ổn định và học hỏi.
- Đối chiếu bảng đánh đổi: mười năm trước anh chọn thu nhập và dẫn dắt; giờ anh trả lời "chưa chắc" với chính quyết định đó. Giá trị thời gian cho gia đình đã lên đầu, và đó là dịch chuyển thật.
- Giả thuyết: "Mình muốn làm đào tạo một phần vì thích kèm người, một phần vì muốn có giờ giấc ban ngày. Nếu có một vị trí ban ngày không phải đào tạo, mình có hài lòng không?" Anh thấy câu trả lời là "chỉ một nửa", nên phần thích kèm người là có thật.
- Bước thử: anh xin phụ trách buổi định hướng cho công nhân mới mỗi tháng, làm vào ca ngày. Sau ba buổi, anh tự hỏi mình có muốn làm điều này hằng ngày không, và ghi lại cả những phần thấy ngại.
Giá trị bị đè lâu năm: nhận ra bằng những lúc khó chịu
Có những giá trị không xuất hiện ở đầu danh sách vì mình đã quen sống thiếu nó. Một người phải lo cho gia đình từ sớm có thể chưa bao giờ đặt học hỏi lên trên, nhưng mỗi lần thấy đồng nghiệp được cử đi tập huấn lại thấy nhói. Cái nhói đó là dữ liệu.
Cách tìm: nhớ lại ba lần gần nhất bạn thấy ghen tị, bực bội hoặc tiếc nuối trong công việc mà không giải thích được vì sao. Hỏi: người kia có điều gì mà mình không có? Thường câu trả lời là một giá trị: được tự quyết, được ghi nhận, được làm việc có ý nghĩa với mình. Ghi giá trị đó ra một tấm thẻ riêng, đặt vào bộ thẻ và so cặp lại.
Không phải giá trị bị đè nào cũng cần được giải phóng ngay. Có thể bạn vẫn chọn để nó ở dưới trong vài năm nữa vì hoàn cảnh. Nhưng gọi được tên nó thì bạn biết vì sao mình khó chịu, và có thể tìm cách cho nó một chỗ nhỏ, như một khoá kỹ năng ngắn, một phần việc mới, thay vì để nó âm ỉ.
Những chỗ hay làm sai khi xếp giá trị
Xếp theo điều nghe hay. Học hỏi, có ích cho xã hội nghe cao đẹp hơn thu nhập hay giờ về sớm. Nếu đời bạn đang cần hai thứ sau, cứ đặt chúng lên đầu. Thứ tự sai sự thật thì dẫn đến quyết định sai.
Xếp một lần rồi dùng mãi. Thứ tự giá trị ở người lớn thay đổi theo con cái, cha mẹ, sức khoẻ. Ghi ngày lên bảng và làm lại sau thay đổi lớn.
Đòi một công việc thoả mãn hết. Không có chỗ làm nào cho đủ mười hai thứ. Ba giá trị đầu được giữ là đã tốt; biết mình sẵn sàng nhường cái gì cũng quan trọng như biết mình cần gì.
Không nói với người cùng sống. Giá trị của bạn đụng đến cả nhà. Cho bạn đời xem bảng, hỏi họ thấy thứ tự đó có giống bạn ngoài đời không; người ở cạnh thường nhìn thấy những lần đánh đổi bạn quên.
Dùng thứ tự giá trị vào việc gì tiếp theo
Thứ tự giá trị hữu ích nhất khi có một lựa chọn cụ thể trước mặt. Khi có lời mời chuyển vị trí, lời mời việc mới, hay khi nghĩ đến một hướng nghề, viết ba giá trị đầu ra và hỏi: lựa chọn này giữ được cái nào, làm mất cái nào. Một lựa chọn làm mất cả ba giá trị đầu thì dù nghe hấp dẫn cũng nên nghĩ rất kỹ.
Nó cũng giúp chỉnh công việc hiện tại. Nếu tự chủ đứng đầu mà chỗ làm đang siết chặt, có khi chỉ cần xin được tự xếp lịch trong khuôn khổ cho trước. Nếu có ích cho người khác đứng đầu, xin được nghe phản hồi trực tiếp từ người dùng kết quả của mình.
Nếu bạn thấy ba giá trị đầu gần như không được đáp ứng ở bất kỳ phần nào của việc đang làm, và đã thử chỉnh mà không được, đó là lúc đáng nói chuyện với một người tư vấn nghề nghiệp hoặc người trong nghề khác, mang theo cả bảng đánh đổi để cuộc nói chuyện có chất liệu thật.
Câu hỏi thường gặp
Có cần làm trắc nghiệm giá trị nghề nghiệp không hay tự xếp thẻ là đủ?
Tự xếp thẻ và đối chiếu với các quyết định đã đưa ra thường đủ cho người đi làm. Bảng hỏi về giá trị có thể gợi thêm những giá trị bạn chưa nghĩ tới, nhưng thứ tự cuối cùng nên được kiểm bằng những lần đánh đổi thật.
Thứ tự giá trị của mình khác hẳn bạn đời thì sao?
Rất thường gặp. Đặt hai bảng cạnh nhau, tìm những giá trị cả hai đều đặt cao, rồi bàn về những chỗ lệch. Mục đích là hiểu nhau khi tính chuyện công việc, không phải để một người thắng.
Đặt thu nhập lên đầu có phải là thực dụng không?
Không. Khi đang lo cho con nhỏ hay cha mẹ, thu nhập đều là điều kiện để giữ những giá trị khác. Điều quan trọng là thành thật với chính mình, vì thứ tự không thật dẫn đến những lựa chọn khiến mình khó chịu sau này.
Bao lâu nên xếp lại thứ tự giá trị?
Khoảng mỗi năm một lần, hoặc sau thay đổi lớn như có con, cha mẹ ốm, đổi chỗ làm, lên quản lý. Ghi ngày lên mỗi bản để so và thấy giá trị nào đang dịch lên, dịch xuống.
Nếu hai giá trị đầu mâu thuẫn nhau thì làm sao?
Ghi rõ cặp đó, rồi tìm mức tối thiểu của từng giá trị mà mình không thể thiếu. Thường có những cách sắp xếp giữ được mức tối thiểu của cả hai, dù không giữ được trọn vẹn.