Năng lực tự học của người lớn tự đánh giá đúng nhất bằng cách nhìn lại ba lần bạn đã tự học một việc mới mà không ai dạy bài bản: học từ đâu, mất bao lâu tới khi làm được, lúc nào suýt bỏ và vì sao không bỏ, cuối cùng làm ra được gì. Ba câu chuyện đó, ghi vào một bảng, cho thấy cách học riêng của bạn rõ hơn mọi lời khuyên chung về học tập.
Đây là năng lực đáng tự soi trước khi tính chuyện học thêm cho một hướng mới, vì nó quyết định nên tự học hay cần người kèm, học dồn hay học rải, học từ sách hay từ tay người làm nghề. Bài có bảng ví dụ của một thợ may bốn mươi tám tuổi, năm phần của việc tự học với bốn mức hành vi, những chỗ hay tự chê sai và một việc nhỏ để thử trong hai tuần.
Kể lại ba lần tự học: ví dụ đã điền
Cô Dung, 48 tuổi, thợ may hai mươi lăm năm, có một tiệm nhỏ. Khách đặt may giảm dần, cô nghĩ tới việc học sửa và làm mới đồ da — túi, thắt lưng — vì thấy nhiều người cần mà ít thợ làm. Cô lo: "Mấy chục năm không đi học, giờ còn học nổi không?" Cô ngồi nhớ lại:
| Việc đã tự học | Học từ đâu | Bao lâu tới khi làm được | Lúc suýt bỏ và vì sao không bỏ | Bằng chứng làm được |
|---|---|---|---|---|
| May áo dài kiểu tay chéo vai | Tháo một chiếc áo cũ ra xem, hỏi một cô thợ quen | Khoảng hai tháng, hỏng ba bộ vải | Bộ thứ hai lệch vai, cô định thôi; khách quen đặt trước nên phải làm tiếp | Mấy năm nay may đều, khách quen quay lại |
| Nhận đơn và gửi ảnh mẫu qua điện thoại | Con gái chỉ một buổi, rồi tự mày mò | Hai tuần | Không, vì cần ngay cho tiệm | Nửa số đơn hiện nay đến qua điện thoại |
| Đọc rập in trên giấy theo cỡ số | Tự đọc sách rập, xem video | Ba tháng mà vẫn chưa quen | Có bỏ dở, vì không có ai hỏi và không có đơn cần làm | Chưa có, vẫn quen cắt theo số đo tay |
Bảng cho thấy một mẫu rất rõ: cô Dung tự học nhanh khi có việc thật đang chờ và có một người để hỏi; cô bỏ dở khi học lý thuyết không gắn với đơn hàng nào. Đó không phải "học kém" mà là một cách học. Giả thuyết của cô: "Nếu mình nhận sửa thử năm món đồ da của người quen, mỗi món hỏi một người thợ da lúc kẹt, sau một tháng mình sẽ biết tay mình có quen được vật liệu này không." Cô chưa mua máy mới và chưa đăng ký lớp nào. Cô cũng ghi một khả năng khác: thêm dịch vụ sửa đồ nhỏ ngay tại tiệm, không cần đổi nghề.
Tự học gồm năm phần
Đặt cái đích nhỏ. Biết mình muốn làm được việc gì cụ thể sau vài tuần, chứ không phải "giỏi đồ da" chung chung. Đích rõ thì biết khi nào đã đạt.
Tìm nguồn học. Biết hỏi ai, xem gì, đọc gì, và biết bỏ nguồn không hợp. Người lớn thường có lợi thế ở chỗ biết hỏi người làm nghề thật.
Tập có phản hồi. Làm thử, nhìn ra chỗ sai — tự thấy hoặc nhờ người chỉ — rồi sửa. Học mà không có phản hồi thì dễ tập sai rất lâu.
Giữ nhịp. Tiếp tục khi chán, khi bận, khi hỏng vài lần. Phần này phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh: con nhỏ, ca làm, sức khoẻ.
Tự kiểm và biết khi nào đủ. Biết mình đã làm được tới đâu, khi nào đủ để dùng, khi nào cần học thêm, khi nào nên dừng vì hướng này không hợp.
Đọc lại ba câu chuyện theo năm phần này. Với mỗi lần tự học đã kể ở bảng trên, hỏi lần lượt: lần đó mình có đích rõ không, học từ nguồn nào, ai chỉ lỗi cho mình, điều gì giữ mình không bỏ, và làm sao mình biết là đã được. Phần nào cả ba lần đều trôi là chỗ dựa của bạn; phần nào lần nào cũng vấp là chỗ cần sắp xếp trước khi bắt đầu học một việc mới, chẳng hạn tìm sẵn người để hỏi hoặc nhận sẵn một món hàng thật để làm.
Bốn mức cho từng phần
Dựa vào ba câu chuyện ở trên, đặt từng phần vào một mức. Đây là mô tả cách bạn đã học, không phải điểm, không so với ai.
| Phần | Mới làm quen | Làm được khi có người hướng dẫn | Tự làm tốt | Hướng dẫn được người khác |
|---|---|---|---|---|
| Đặt cái đích nhỏ | Học vì "nên biết", không rõ để làm gì | Có đích khi người khác đặt giúp | Tự đặt đích cụ thể, biết khi nào đạt | Giúp người khác chia đích lớn thành đích nhỏ |
| Tìm nguồn học | Học từ nguồn đầu tiên gặp | Học theo nguồn người khác giới thiệu | Tự tìm, so, bỏ nguồn không hợp | Giới thiệu nguồn tốt cho người khác |
| Tập có phản hồi | Làm một mình, không biết sai đâu | Sửa khi có người chỉ | Tự nhìn ra lỗi, chủ động xin góp ý | Góp ý cho người đang học |
| Giữ nhịp | Bỏ sau vài lần hỏng | Giữ được khi có người nhắc hoặc có việc ép | Tự giữ nhịp qua giai đoạn chán | Giúp người khác giữ nhịp |
| Tự kiểm, biết khi nào đủ | Không biết mình đã học tới đâu | Biết khi có người kiểm | Tự kiểm bằng sản phẩm làm ra | Kèm người khác tự kiểm |
Với cô Dung, phần tìm nguồn học là "tự làm tốt" vì cô biết hỏi đúng người, phần giữ nhịp là "làm được khi có việc ép". Biết như vậy, cô sắp xếp việc học sao cho luôn có một món hàng thật đang chờ — thay vì cố ép mình học lý thuyết buổi tối.
Nhờ người khác nhìn lại, và bảng không đo được gì
Tự học là năng lực mà người khác thường thấy rõ hơn mình, vì họ nhìn thấy kết quả còn mình chỉ nhớ những lúc vất vả. Hỏi một người từng thấy bạn học một việc mới — đồng nghiệp, người nhà, khách quen — một câu hẹp: "Hồi em mới tập may kiểu áo đó, chị thấy em tiến nhanh ở giai đoạn nào, chậm ở giai đoạn nào?" Câu trả lời thường bất ngờ: nhiều người tưởng mình chậm hoá ra người ngoài thấy họ lên tay rất nhanh sau vài tuần đầu.
Bảng ba câu chuyện và bảng năm phần đo cách bạn đã học trong hoàn cảnh cũ: loại việc quen, nhịp sống cũ, những người quen để hỏi. Nó không đo được bạn sẽ học ra sao với một lĩnh vực hoàn toàn lạ, nơi bạn chưa biết ai để hỏi và chưa biết thế nào là làm đúng. Nó cũng không đo được sức của bạn lúc này — một người đang chăm cha mẹ ốm sẽ học chậm hơn chính họ vài năm trước, và đó là hoàn cảnh, không phải năng lực đi xuống.
Vì vậy, khi đọc bảng, ghi thêm một dòng: "Điều mình chưa biết về cách mình học việc mới là…" Với cô Dung, đó là "chưa biết tay mình có quen được vật liệu da, cứng và khó sửa hơn vải, hay không". Dòng này là thứ đem đi thử.
Những chỗ hay tự chê sai
"Lâu không đi học nên không học nổi." Tự học ở người đi làm hiếm khi giống ngồi lớp. Nhiều người nghĩ mình không học được nữa, trong khi mấy năm qua họ đã tự học dùng điện thoại, tự học một kỹ thuật mới cho nghề, tự học nấu một món cho con. Kể ra là thấy.
"Mình bỏ dở nhiều thứ, chắc thiếu kiên trì." Nhìn lại những lần bỏ dở: thường là học không gắn với việc thật, hoặc không có ai để hỏi. Đó là thông tin về điều kiện học, không phải về tính cách.
"Người khác học nhanh hơn mình." Tốc độ phụ thuộc nền cũ, thời gian rảnh và nhịp sống. So với người khác chỉ làm nản. Thứ đáng so là mình hôm nay với mình sau vài tuần tập.
"Tự học được mọi thứ, không cần ai." Có những việc tự học rất chậm vì không có phản hồi — tay nghề, ngoại ngữ nói, việc có quy chuẩn an toàn. Biết khi nào cần người kèm cũng là một phần của năng lực tự học.
"Học mãi mà chưa có giấy gì." Nhiều người tự học giỏi nhưng coi nhẹ kết quả vì không có tờ chứng nhận nào. Với bảng tự đánh giá, sản phẩm làm ra và người đã dùng nó là bằng chứng chính. Giấy chỉ cần khi hướng mới thật sự đòi, và chuyện đó hỏi người trong nghề là biết.
Bước thử trong hai tuần, và những gì chưa cần
Chọn một việc nhỏ liên quan đến hướng bạn đang nghĩ tới, học được trong hai tuần, có sản phẩm cụ thể ở cuối. Viết ra cái đích, một người bạn sẽ hỏi khi kẹt, và thời điểm cố định trong tuần dành cho nó. Học xong, điền thêm một dòng vào bảng ba câu chuyện: học từ đâu, mất bao lâu, lúc nào suýt bỏ, làm ra được gì. Dòng thứ tư này sẽ cho biết cách học của bạn có hợp với loại việc mới hay không.
Chưa cần đăng ký một khoá học dài, chưa cần mua máy móc, chưa cần đọc thêm sách về phương pháp học. Nếu bảng cho thấy bạn học tốt nhất khi có người kèm, thì khi tới lúc học thật, hãy chọn cách học có người kèm, có thực hành — đó là thông tin quý để chọn lớp đúng, thay vì chọn theo quảng cáo.
Nếu sau vài lần thử bạn vẫn không rõ mình nên tự học hay cần học bài bản, hoặc không rõ có nên đổi hướng hay chỉ thêm một mảng việc vào nghề đang làm, hãy ngồi với người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đang làm nghề bạn nhắm tới. Mang theo bảng ba câu chuyện; họ sẽ nhìn ra cách học của bạn nhanh hơn bất kỳ bài trắc nghiệm phong cách học nào.
Câu hỏi thường gặp
Bốn mươi, năm mươi tuổi tự học nghề mới có được không?
Nhiều người ở tuổi này vẫn tự học tốt, nhất là khi việc học gắn với sản phẩm thật và có người để hỏi. Cách biết mình là nhìn lại ba lần đã tự học trong vài năm qua và xem điều gì giúp mình làm được, điều gì làm mình bỏ dở.
Hay bỏ dở giữa chừng có phải là thiếu năng lực tự học?
Chưa chắc. Nhìn lại những lần bỏ dở: học có gắn với việc thật không, có ai để hỏi không, có đủ thời gian không. Thường lý do nằm ở điều kiện học hơn là ở con người. Sắp lại điều kiện, như có sản phẩm cụ thể chờ, thường giúp giữ nhịp tốt hơn.
Nên tự học hay đi học có người kèm?
Tuỳ cách bạn học tốt và loại việc. Nếu ba lần tự học trước cho thấy bạn tiến nhanh khi có người chỉ lỗi, hoặc việc mới có yếu tố an toàn, tay nghề, thì nên có người kèm. Nếu bạn tự tìm nguồn và tự kiểm tốt, tự học trước một phần sẽ đỡ tốn hơn.
Làm sao đo được mình đã tự học tới đâu?
Đo bằng sản phẩm làm ra, không bằng số giờ ngồi học. Đặt một cái đích nhỏ cụ thể, như sửa được năm món đồ hay viết được một thư, rồi xem mình đã làm được bao nhiêu và có ai dùng được không. Ghi lại ngày làm để so với chính mình sau vài tuần.
Có cần làm bài trắc nghiệm phong cách học trước khi học thêm?
Không cần. Ba câu chuyện tự học thật của bạn cho biết nhiều hơn: học từ đâu thì vào, lúc nào thì nản, điều gì giữ mình lại. Những điều đó đã được thử trong đời thật, nên dùng để chọn cách học sẽ sát hơn một bảng hỏi chung.