Thích một việc mà chưa giỏi là kiểu lệch dễ xử lý nhất, vì năng lực học được còn sở thích thì khó mua. Nhưng trước khi học, cần trả lời hai câu: khoảng cách từ mức mình đang có tới mức người ta trả công dài tới đâu, và sở thích ấy có còn khi việc đó trở thành việc phải làm mỗi ngày, có hạn chót, có người chê. Hai câu này trả lời được bằng những lần thử nhỏ, không cần đăng ký khoá học dài nào.
Việc làm được ngay: viết ra một sản phẩm cụ thể mà người làm nghề đó tạo ra trong một ngày bình thường, ví dụ một mẻ bánh bán được, một bản thiết kế khách duyệt, một buổi dạy trọn. Rồi tự hỏi mình đã từng làm ra đúng sản phẩm đó chưa, và làm tới đâu. Câu trả lời trung thực cho câu đó chính là điểm xuất phát.
Thích ở đây là thích cái gì
Người đi làm hay thích một việc qua những lần chạm nhẹ: làm bánh dịp lễ, chụp ảnh chuyến đi, dạy kèm cháu, làm vườn cuối tuần. Những lần chạm đó vui vì không có áp lực. Khi việc đó thành nghề, nó đi kèm những phần mình chưa từng thấy: làm cùng một thứ năm mươi lần, làm theo ý khách dù mình không đồng ý, làm khi không có hứng, tính toán chi phí, giữ chất lượng đều.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "mình có giỏi không" mà là "mình thích phần nào". Thích sáng tạo món mới khác hẳn thích làm ra một trăm cái bánh giống hệt nhau mỗi sáng. Thích chụp người thân khác thích chụp cưới mười tiếng liền. Nhiều người thấy rằng phần mình thích là phần mà nghề chỉ cần một ít, còn phần nghề cần nhiều nhất thì mình chưa từng làm.
Không có gì sai nếu sau khi tách ra, mình thấy mình thích việc đó như một thú vui hơn là một nghề. Giữ nó làm thú vui là một lựa chọn tốt, nó nuôi sức cho mình trong việc chính. Còn nếu mình thích cả phần lặp lại và phần khó, thì đó là tín hiệu đáng đầu tư.
Bảng khoảng cách: mức đang có và mức nghề cần
Liệt kê các phần việc chính của nghề mình thích, không chỉ phần vui. Mức mô tả bằng hành vi: mới làm quen · làm được khi có người hướng dẫn · tự làm tốt · hướng dẫn được người khác. Không có điểm. Dòng đầu là ví dụ của một người thích làm bánh.
| Phần việc của nghề | Mức mình đang có | Mức nghề cần để được trả công | Bằng chứng hiện có | Cách thu hẹp thử trong 4 tuần |
|---|---|---|---|---|
| Làm một loại bánh đều tay, giống nhau mỗi mẻ | Làm được khi có công thức, mỗi mẻ một khác | Tự làm tốt | Làm cho người nhà dịp lễ, ai cũng khen | Làm cùng một loại bánh tám lần, chụp lại, so độ đều |
| Tính giá vốn một chiếc bánh | Mới làm quen | Tự làm tốt | Chưa có | Ghi chi phí từng mẻ trong bảng tính |
| Làm theo yêu cầu của khách dù khác ý mình | Chưa thử | Tự làm tốt | Chưa có | Nhận làm ba đơn nhỏ cho người quen, xin họ nói thật |
| Giữ vệ sinh, an toàn thực phẩm | Làm được khi có người nhắc | Tự làm tốt | Bếp nhà gọn | Đọc và làm theo quy định cơ bản, nhờ người trong nghề xem |
| (phần việc của bạn) |
Đọc bảng xong, có ba trường hợp. Khoảng cách ngắn ở hầu hết dòng: có thể thử nhận việc nhỏ ngay. Khoảng cách dài nhưng mình vẫn thấy hứng khi nghĩ tới việc luyện: lập kế hoạch học có sản phẩm. Khoảng cách dài và nghĩ tới việc luyện đã thấy ngán: có lẽ đây là thú vui đẹp, nên giữ nó ở chỗ của thú vui.
Tình huống: cô Hạnh, giáo viên tiểu học mười lăm năm
Cô Hạnh thích vẽ minh hoạ từ nhỏ, vẫn vẽ cho học trò mỗi tuần. Cô làm một bài sở thích nghề và kết quả nghiêng mạnh về nhóm nghệ thuật, trong khi năng lực tự đánh giá của cô rõ nhất ở giảng dạy và tổ chức lớp.
- Câu hỏi: "Mình thích vẽ, nhưng vẽ có đủ để làm nghề không?"
- Bảng khoảng cách: vẽ minh hoạ cho bài giảng: tự làm tốt, có hai đồng nghiệp xin dùng lại. Vẽ theo yêu cầu với hạn chót: chưa thử. Dùng phần mềm vẽ trên máy: mới làm quen. Tính giá một bức minh hoạ: chưa có ý niệm.
- Đối chiếu: phần cô thích là vẽ để giải thích cho trẻ hiểu. Phần cô chưa từng làm là vẽ cho người lạ, theo ý họ.
- Giả thuyết: "Có thể mình thích vẽ để dạy, chứ chưa chắc thích vẽ như một nghề riêng."
- Bước thử: cô nhận vẽ minh hoạ cho một bộ phiếu học tập của tổ khối trong một tháng, có hạn nộp và có người góp ý, song song với việc tự học dùng phần mềm vẽ mỗi tối hai buổi một tuần.
Nếu tháng ấy cô vẫn muốn vẽ thêm dù bị sửa nhiều lần, khoảng cách là thứ đáng học tiếp. Nếu cô thấy vẽ theo ý người khác lấy mất niềm vui, cô vẫn có thể giữ vẽ trong lớp học của mình, nơi nó đang làm việc rất tốt.
Thử độ bền của sở thích trước khi học dài
Làm lặp lại. Làm cùng một việc nhiều lần liên tiếp, không đổi món, không đổi đề tài. Phần lớn nghề đều có phần lặp lại rất dày, và cái thú của lần đầu thường không còn ở lần thứ năm. Sở thích nào sống qua lần thứ tám thường là sở thích bền.
Làm có hạn chót. Nhận một việc nhỏ có ngày giao, dù chỉ là cho người quen. Nhiều người thích một việc chỉ khi được làm theo nhịp của mình, lúc có hứng. Hạn chót cho biết mình còn thích khi nhịp do người khác đặt.
Làm cho người khác, nghe họ nói thật. Người nhà luôn khen, nên lời khen của họ ít giá trị đo lường. Hãy làm cho người ít quen, xin họ góp ý một điều nên sửa. Cách mình đón lời chê, muốn sửa ngay hay muốn bỏ, nói nhiều về độ bền của sở thích.
Làm khi đang mệt. Sau một ngày làm việc chính, vẫn bỏ ra một tiếng cho việc đó, ít nhất vài lần trong tháng. Nếu nó làm mình hồi sức thay vì cạn thêm, đó là tín hiệu tốt. Nếu chỉ làm được vào ngày nghỉ khi đang khoẻ, hãy ghi nhận điều đó, không cần tự trách.
Nhật ký sau mỗi lần thử độ bền
Ghi ngay sau mỗi lần làm, khi cảm giác còn rõ. Không chấm điểm, chỉ mô tả. Dòng đầu là ví dụ của người đang thử làm bánh theo đơn.
| Lần thử | Điều kiện (lặp lại, hạn chót, có người chê, đang mệt) | Lúc làm thấy | Sau khi xong thấy | Điều bất ngờ |
|---|---|---|---|---|
| Lần thứ sáu làm cùng một loại bánh | Lặp lại, tối thứ năm sau giờ làm | Hơi nhàm ở phần nhào bột | Vui khi thấy mẻ này đều hơn mẻ trước | Thích phần chỉnh cho đều hơn là phần sáng tạo |
| Đơn đầu tiên cho người ít quen | Hạn chót, có người góp ý | Lo, làm chậm | Nhẹ người, muốn sửa ngay chỗ bị góp ý | Lời chê không làm mình nản như đã sợ |
| (lần thử của bạn) |
Sau bốn đến sáu lần ghi, đọc lại cột cuối. Những điều bất ngờ thường chỉ ra phần mình thật sự thích của nghề, đôi khi khác hẳn phần mình tưởng lúc đầu. Đó là manh mối để chọn học gì trước.
Chọn bước học vừa sức khi vẫn đi làm
Khi đã biết sở thích bền và khoảng cách nằm ở đâu, học mới có địa chỉ. Học theo dòng trong bảng khoảng cách, không theo chương trình đầy đủ của một nghề. Nếu thiếu nhất là phần tính giá, học phần đó trước; nếu thiếu là độ đều tay, luyện lặp lại có người xem trước khi học thêm kỹ thuật mới.
Một lớp ngắn hạn hay một người làm nghề chịu kèm vài buổi thường hợp với giai đoạn này hơn một chương trình dài. Lý do đơn giản: mình vẫn đang kiểm giả thuyết. Cam kết dài khi chưa kiểm xong là đặt cược lớn, nhất là khi gia đình đang dựa vào thu nhập hiện tại.
Đo tiến bộ bằng sản phẩm. Mỗi tháng chụp hoặc lưu một sản phẩm, đặt cạnh sản phẩm tháng trước. Nếu muốn, tự đánh một con số từ 1 tới 5 cho độ tự tin với mỗi dòng trong bảng khoảng cách, chỉ để so mình hôm nay với mình ba tháng sau, không phải điểm để so với ai.
Và nếu sau ba tháng khoảng cách gần như không ngắn lại dù đã luyện đều, đó là lúc nên ngồi với một người đang làm nghề đó. Họ nhìn sản phẩm của mình và cho biết khoảng cách thật, thứ mà tự mình khó thấy.
Những việc không cần làm
Không cần nghỉ việc để học. Phần lớn khoảng cách thu hẹp được bằng vài giờ mỗi tuần trong vài tháng. Nghỉ việc để học khi chưa thử độ bền sở thích là đánh cược cả thu nhập lẫn niềm vui cùng lúc. Nếu một ngày nào đó bằng chứng đủ dày, quyết định lớn sẽ dễ hơn nhiều.
Không cần mua đủ dụng cụ xịn ngay. Đồ nghề tốt giúp khi đã biết mình sẽ làm lâu. Lúc đang thử, dụng cụ cơ bản hoặc mượn được là đủ. Nhiều người mua sắm thay cho việc luyện, vì mua thì dễ chịu hơn luyện, rồi đống đồ nằm đó nhắc mình về một kế hoạch dở dang.
Không cần so mình với người đã làm mười năm. So với người giỏi nhất mình thấy dễ làm nản và dễ bỏ ở đúng giai đoạn tiến bộ nhanh nhất. Chỉ so mình tháng này với mình tháng trước, trên cùng một sản phẩm.
Không cần làm thêm bài trắc nghiệm để xác nhận sở thích. Mình đã biết mình thích. Câu hỏi còn lại là khoảng cách và độ bền, mà hai thứ đó chỉ trả lời được bằng làm thật.
Câu hỏi thường gặp
Thích mà chưa giỏi thì có nên theo nghề đó không?
Có thể đáng thử, vì năng lực học được còn sở thích khó tạo ra. Nhưng trước hết nên tách xem mình thích phần nào của nghề, đo khoảng cách tới mức nghề cần và thử xem sở thích còn giữ được khi làm lặp lại, có hạn chót và có người chê.
Làm sao đo khoảng cách giữa mình và mức nghề cần?
Liệt kê các phần việc chính của nghề, kể cả phần không vui, rồi ghi mức mình đang có bằng mô tả hành vi và bằng chứng. So với mức mà người được trả công thường làm. Nhờ một người trong nghề xem lại giúp bảng chính xác hơn.
Sở thích có bị mất khi biến thành nghề không?
Có thể, với một số người. Khi có hạn chót, có khách hàng và phải làm lặp lại, niềm vui đôi khi nhạt đi. Thử làm việc đó trong điều kiện giống nghề thật vài tuần là cách rẻ nhất để biết trước.
Có nên học khoá dài ngay khi phát hiện mình thích một việc?
Thường nên đợi. Học theo từng khoảng trống cụ thể trong bảng, bằng lớp ngắn hạn hoặc có người làm nghề kèm, phù hợp hơn ở giai đoạn còn đang kiểm giả thuyết. Cam kết dài để dành cho khi đã có bằng chứng sở thích bền.
Giữ một việc mình thích làm thú vui có phải là bỏ cuộc không?
Không. Thú vui nuôi sức cho việc chính và cho cuộc sống. Nhiều người sau khi thử đã chủ động giữ một việc ở chỗ của thú vui để nó tiếp tục là niềm vui, thay vì biến nó thành áp lực.
Tự chấm mình từ 1 tới 5 có được không?
Được, nếu chỉ dùng để so mình hôm nay với mình sau vài tháng trên cùng một phần việc. Con số đó không phải điểm để kết luận hợp hay không hợp nghề, cũng không để so với người khác.