KhaNang.comKhả Năng
Hiểu trắc nghiệm nghề nghiệp và giới hạn

Trắc nghiệm nghề nghiệp cho người đi làm: bốn loại đo bốn thứ khác nhau

Sở thích, năng lực, giá trị, phong cách làm việc là bốn thứ khác nhau. Hiểu mỗi loại trắc nghiệm hỏi gì, đo được gì để không lấy một mảnh thay cả bức tranh.

A woman in her thirties sorts blank index cards into four piles on a kitchen table in the morning, seen from the side, soft daylight, calm hopeful mood

Cái người ta gọi chung là "trắc nghiệm nghề nghiệp" thật ra gồm ít nhất bốn loại công cụ, và mỗi loại đo một thứ khác hẳn nhau: sở thích (mình bị loại việc nào hút), năng lực (mình làm được tới đâu), giá trị (mình cần công việc cho mình điều gì) và phong cách làm việc (mình làm theo nhịp và cách nào thì ra kết quả tốt). Một bài chỉ trả lời được một câu. Lỗi hay gặp nhất là làm một bài sở thích rồi đọc nó như thể đã biết mình làm giỏi gì và nên sống ra sao.

Việc làm được ngay tối nay: lấy một tờ giấy, kẻ bốn ô đúng bốn chữ trên, rồi ghi vào mỗi ô một điều mình đã biết chắc về bản thân qua công việc thật. Ô nào trống là ô mà một bài trắc nghiệm có thể giúp. Ô nào đã đầy thì bài trắc nghiệm chỉ nên dùng để kiểm lại, không để thay thế điều bạn đã sống qua.

Bốn loại trắc nghiệm, nói bằng lời thường

Trắc nghiệm sở thích. Hỏi bạn thích hay không thích những hoạt động cụ thể: sửa một cái máy, thuyết phục người khác, sắp xếp sổ sách, chăm người ốm, vẽ một thứ chưa có. Nó cho biết loại việc nào làm bạn tò mò và muốn làm tiếp. Mô hình sáu nhóm sở thích nghề là khung phổ biến nhất của loại này. Nó không cho biết bạn làm những việc đó giỏi hay dở.

Trắc nghiệm năng lực. Là bài làm có đáp án đúng sai, thường có giới hạn thời gian: suy luận với con số, hiểu đoạn văn, xoay hình trong đầu, soát lỗi. Nó đo bạn xử lý một dạng bài nhanh và chính xác tới đâu vào đúng buổi hôm đó. Nó không đo tay nghề, cách bạn làm việc với người, hay độ bền khi một việc kéo dài nhiều tháng.

Bảng hỏi giá trị nghề. Bắt bạn chọn giữa những điều đều tốt: ổn định hay tự do, thu nhập đều hay được học, giúp người hay được công nhận, thời gian cho gia đình hay cơ hội đi xa. Nó cho biết điều gì làm bạn thấy công việc đáng làm. Giá trị thay đổi theo chặng đời nhiều hơn sở thích.

Bảng hỏi phong cách làm việc. Hỏi bạn làm việc thế nào: cần khung rõ hay thích tự xoay, làm một mình hay theo nhóm, quyết nhanh hay cân nhắc lâu, thích khởi đầu hay thích hoàn thiện. Nó gần với trắc nghiệm tính cách nhưng hẹp hơn, chỉ hỏi về cách làm việc. Nó cho biết môi trường nào làm bạn đỡ hao sức, không cho biết bạn nên làm nghề gì.

Nhận ra loại trắc nghiệm qua chính câu hỏi của nó

Nhiều bài trên mạng chỉ đặt một cái tên chung là "trắc nghiệm hướng nghiệp", không nói nó thuộc loại nào. Đọc vài câu hỏi đầu là đoán được. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang cầm công cụ gì trong tay.

LoạiCâu hỏi thường có dạngĐo đượcKhông đo được
Sở thích"Bạn thích hay không thích: lắp ráp một món đồ gỗ"Loại hoạt động kéo bạn vàoBạn làm việc đó giỏi tới đâu
Năng lực"Dãy số sau còn thiếu số nào?" kèm đồng hồ đếm ngượcTốc độ và độ chính xác với một dạng bàiTay nghề, kinh nghiệm, cách xử lý người
Giá trị"Chọn một: thu nhập ổn định hay được tự quyết cách làm"Điều bạn ưu tiên khi phải đổi chácBạn có làm nổi công việc đó không
Phong cách"Bạn thích nhận việc có hướng dẫn chi tiết hay chỉ cần mục tiêu"Nhịp và môi trường làm bạn đỡ mệtNghề nào phù hợp, mức thành thạo

Có bài trộn cả bốn loại vào một, rồi trả về một danh sách nghề. Khi gặp loại này, bạn tách lại từng phần: câu nào hỏi thích, câu nào hỏi làm được, câu nào hỏi coi trọng. Phần kết luận gộp chung thường che mất chỗ các mảnh đang nói khác nhau, mà chỗ khác nhau mới là thông tin đáng đọc.

Vì sao người đã đi làm cần đủ bốn mảnh

Hồi mười bảy tuổi, người ta làm trắc nghiệm sở thích vì chưa có gì khác để dựa vào. Người đã đi làm năm năm, mười năm thì khác: bạn đã có lịch sử công việc, đã thấy mình chạy tốt ở đâu và kiệt sức ở đâu. Nếu chỉ làm một bài sở thích, bạn bỏ phí phần thông tin quý nhất mình đang có.

Hơn nữa, quyết định nghề ở tuổi này hiếm khi kẹt ở sở thích. Nhiều người biết rõ mình thích gì từ lâu. Cái họ chưa rõ là: mình có đủ năng lực để làm việc đó mỗi ngày không, việc đó có cho mình điều mình cần ở chặng này không (thời gian đón con, sự ổn định, chỗ để học), và nhịp của nghề mới có hợp với cách mình làm việc không. Bốn câu này phải được trả lời riêng, vì câu trả lời của chúng thường không trùng nhau.

Một cách nhìn dễ dùng: sở thích cho biết hướng, năng lực cho biết khoảng cách phải đi, giá trị cho biết điều kiện để đi lâu, phong cách cho biết chỗ mình đứng thì thoải mái. Thiếu một mảnh, kế hoạch vẫn lập được, nhưng nó dễ gãy ở đúng chỗ mình không nhìn.

Tình huống: chị Thu, kế toán tám năm, làm bài sở thích ra nhóm "nghệ thuật"

Chị Thu, 34 tuổi, làm kế toán tám năm ở một công ty phân phối. Một tối chán việc, chị làm một bài trắc nghiệm sở thích và nhận kết quả nổi nhất ở nhóm nghệ thuật, kèm gợi ý thiết kế đồ hoạ. Chị đi tiếp như sau.

  • Chị nhận ra bài đó chỉ đo sở thích. Nó không nói gì về năng lực vẽ hay dựng hình của chị, cũng không nói gì về việc chị cần thu nhập đều vì đang trả góp nhà.
  • Chị kẻ bốn ô. Ô sở thích: thích làm báo cáo cho đẹp, hay tự trang trí bảng biểu. Ô năng lực: rất chắc với số liệu, chưa từng học thiết kế bài bản. Ô giá trị: ổn định là số một, sau đó mới tới được sáng tạo. Ô phong cách: thích việc có hạn chót rõ, làm một mình yên lặng.
  • Đọc bốn ô cạnh nhau, chị thấy kết quả "nghệ thuật" không bảo chị bỏ kế toán. Nó chỉ ra một phần việc chị thích mà chưa có chỗ dùng: trình bày số liệu cho dễ hiểu.
  • Giả thuyết chị ghi lại: "Nếu mình nhận làm phần trình bày báo cáo cho cả phòng trong một tháng, mình sẽ thấy hứng hơn mà không phải đánh đổi sự ổn định."
  • Bước thử: xin trưởng phòng cho làm lại mẫu báo cáo quý. Sau một tháng, chị ghi điều mình thấy, rồi mới quyết có học thêm về trình bày dữ liệu hay không.

Chị Thu không đổi nghề, ít nhất là chưa. Ở lại và chỉnh việc đang làm cũng là một kết luận đàng hoàng, nhất là khi giá trị "ổn định" đang đứng đầu.

Bảng bốn ô làm ngay tối nay, không chấm điểm

Bảng này không cho ra con số nào. Mỗi ô cần một điều bạn tin về mình, một bằng chứng từ việc đã làm, và ghi chú công cụ nào có thể giúp kiểm lại. Dòng đầu là ví dụ của một nhân viên bán hàng mười năm.

MảnhĐiều mình tin về mìnhBằng chứng từ việc đã làmChỗ còn mơ hồ, cần công cụ hay thử thật
Sở thích (ví dụ)Thích giải thích sản phẩm cho người mớiHay được nhờ kèm nhân viên mới, thấy vui khi họ hiểuThích dạy người lớn hay chỉ thích nói về món mình rành?
Năng lực (ví dụ)Nói chuyện được với nhiều kiểu kháchGiữ được khách khó qua nhiều nămChưa biết mình soạn bài giảng có mạch lạc không
Giá trị (ví dụ)Cần giờ giấc đều để đón conĐã từ chối ca tối hai lầnĐào tạo nội bộ có giờ đều hơn không?
Phong cách (ví dụ)Làm tốt khi có người cùng làmDoanh số đều hơn khi làm theo cặpCần hỏi người đang làm đào tạo
Sở thích của bạn
Năng lực của bạn
Giá trị của bạn
Phong cách của bạn

Cột cuối là cột quan trọng nhất. Nó biến một bài trắc nghiệm từ thứ để "biết mình là ai" thành công cụ trả lời đúng một câu mình đang thiếu.

Những cách dùng sai thường gặp

Lấy bài sở thích để đoán năng lực. Thích nấu ăn không có nghĩa là làm bếp chính được trong một bếp ăn công nghiệp. Muốn biết năng lực, phải nhìn vào việc đã làm hoặc làm thử.

Đọc danh sách nghề gợi ý như đơn thuốc. Danh sách đó được viết cho một người chung chung, không biết bạn đã làm gì, đang nuôi ai, sống ở đâu. Nó là gợi ý để hỏi tiếp, không phải lời khuyên.

Làm thêm bài thứ năm, thứ sáu để tìm câu trả lời "đúng". Các bài cùng loại thường cho kết quả na ná nhau. Làm nhiều bài sở thích không lấp được ô giá trị đang trống.

Bỏ qua ô giá trị vì nghe có vẻ trừu tượng. Nhiều người đổi sang một nghề mình thích, làm được, rồi bỏ sau một năm vì nghề đó lấy mất buổi tối với gia đình, thứ họ coi trọng nhất mà chưa từng ghi ra.

Bước nhỏ trong tuần này

Không cần làm cả bốn loại trắc nghiệm trong một tuần. Làm theo thứ tự này để mỗi bước dùng được kết quả của bước trước.

  1. Điền bảng bốn ô bằng những gì đã biết từ việc thật. Mất khoảng nửa giờ.
  2. Chọn đúng một ô đang mơ hồ nhất. Chỉ làm loại trắc nghiệm tương ứng với ô đó.
  3. Khi có kết quả, viết một câu: "Kết quả này khớp với việc mình đã làm ở chỗ…, chưa khớp ở chỗ…".
  4. Biến chỗ chưa khớp thành một việc thử nhỏ trong tháng tới, ở ngay chỗ đang làm nếu được.
  5. Nếu bốn ô đều rối, hoặc bạn đang phải quyết một việc lớn như nghỉ việc, hãy ngồi một buổi với người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đã làm nghề mình đang nhắm. Mang theo bảng này, buổi nói chuyện sẽ đi thẳng vào chỗ cần.

Điều không cần làm: mua một gói trắc nghiệm đắt tiền khi chưa biết mình đang muốn trả lời câu nào.

Câu hỏi thường gặp

Trắc nghiệm nghề nghiệp có mấy loại?

Thường chia làm bốn loại chính: trắc nghiệm sở thích, trắc nghiệm năng lực, bảng hỏi giá trị nghề và bảng hỏi phong cách làm việc. Mỗi loại trả lời một câu hỏi khác nhau, nên không loại nào thay được loại kia.

Người đi làm nên làm loại trắc nghiệm nào trước?

Nên bắt đầu từ chỗ mình mơ hồ nhất chứ không theo một thứ tự cố định. Hãy ghi ra những gì đã biết chắc về mình qua công việc thật, ô nào còn trống thì chọn loại trắc nghiệm tương ứng.

Kết quả trắc nghiệm sở thích có cho biết mình làm giỏi việc gì không?

Không. Trắc nghiệm sở thích chỉ cho biết loại hoạt động nào kéo bạn vào. Muốn biết làm giỏi tới đâu phải nhìn vào bằng chứng từ việc đã làm, nhận xét của người làm cùng, hoặc làm thử một việc nhỏ.

Một bài trắc nghiệm gộp chung và đưa ra danh sách nghề thì đọc thế nào?

Tách lại từng phần theo loại câu hỏi: câu nào hỏi thích, câu nào hỏi làm được, câu nào hỏi coi trọng điều gì. Đọc riêng từng phần rồi so với việc mình đã làm, coi danh sách nghề chỉ là gợi ý để tìm hiểu thêm.

Giá trị nghề có thay đổi theo tuổi không?

Thường có. Ở tuổi hai mươi nhiều người coi trọng được học và được đi, sang tuổi ba mươi lăm, bốn mươi lại cần ổn định và thời gian cho gia đình. Vì vậy nên xem lại bảng giá trị mỗi khi hoàn cảnh sống đổi lớn.

Có cần trả tiền để làm trắc nghiệm nghề nghiệp mới chính xác không?

Không nhất thiết. Điều quyết định giá trị của kết quả là bạn biết mình đang muốn trả lời câu hỏi nào và đối chiếu kết quả với việc thật ra sao. Trả tiền chỉ đáng khi kèm một buổi có người cùng đọc và hỏi lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138