KhaNang.comKhả Năng
Hiểu trắc nghiệm nghề nghiệp và giới hạn

Độ tin cậy của trắc nghiệm nghề nghiệp: hiểu bằng lời thường trước khi tin kết quả

Một bài trắc nghiệm đáng tin khi nó cho kết quả ổn định và đo đúng thứ nó nói. Cách tự nhận ra hai điều này, và vì sao làm hai lần lại ra khác nhau.

Two adults in their thirties compare two small stacks of blank index cards at a cafe corner in late afternoon, over-the-shoulder view, warm natural light

Muốn biết nên tin một bài trắc nghiệm nghề nghiệp tới đâu, hãy hỏi hai câu. Câu thứ nhất: nếu mình làm lại khi hoàn cảnh không đổi, kết quả có giữ gần như cũ không? Đó là chuyện ổn định. Câu thứ hai: bài này có đo đúng thứ nó tự nhận là đo không, hay nó đo một thứ khác rồi gọi tên cho kêu? Đó là chuyện đúng chỗ. Một bài có thể ổn định mà vẫn sai chỗ, giống cái cân lúc nào cũng chỉ đúng một con số nhưng con số đó lệch hai ký.

Không cần biết thống kê mới kiểm được hai điều này. Bạn có thể tự kiểm bằng cách làm lại sau một khoảng thời gian, đặt hai kết quả cạnh nhau, rồi so cả hai với những gì mình đã làm thật trong công việc. Phần dưới đi từng bước, kèm một bảng so điền sẵn.

Ổn định và đúng chỗ: hai thứ khác nhau

Hình dung chiếc cân trong bếp. Nếu bạn đặt cùng một túi gạo ba lần và cân chỉ ba con số khác hẳn nhau, đó là cân không ổn định, con số nào cũng khó tin. Nếu cân lần nào cũng chỉ đúng một con số, nhưng con số đó luôn nặng hơn thật, thì cân ổn định mà không đúng. Một bài trắc nghiệm cũng vậy: ổn định là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ.

Với trắc nghiệm nghề nghiệp, "đúng chỗ" có nghĩa là bài đo sở thích thì thật sự đo sở thích, chứ không đo tâm trạng hôm đó hay hình ảnh bạn muốn có về mình. Bài đo năng lực thì đo được năng lực có liên quan đến công việc, chứ không chỉ đo bạn quen dạng câu hỏi tới đâu. Rất nhiều bài trên mạng ổn định ở mức vừa phải, nhưng phần "đúng chỗ" thì không ai kiểm, vì phần kết luận được viết cho vui và cho dễ chia sẻ.

Điều này dẫn tới một nguyên tắc đơn giản cho người đọc: kết quả càng cụ thể về hành vi thì càng dễ kiểm. Một câu như "bạn thích các việc có quy trình rõ" bạn có thể soi vào công việc thật. Một câu như "bạn là người có tâm hồn sâu sắc" thì không kiểm được, nên cũng đừng dựa vào nó để quyết định gì.

Vì sao cùng một người làm hai lần lại ra khác nhau

Câu hỏi mơ hồ. Câu "bạn thích làm việc với người khác" có thể hiểu là tiếp khách, là làm nhóm, là dạy học. Hôm nay bạn nghĩ tới cái này, tuần sau nghĩ tới cái kia, câu trả lời đổi theo.

Kết quả sát nút. Nếu hai nhóm sở thích của bạn gần bằng nhau, chỉ cần vài câu trả lời đổi là nhóm đứng đầu đổi chỗ. Kết quả nhìn như "ra hai người khác nhau" nhưng thật ra hai lần đều nói một điều: bạn có hai hướng gần ngang nhau.

Hoàn cảnh lúc làm. Vừa bị sếp chê, vừa được khen, đang nghỉ phép hay đang chạy dự án gấp, câu trả lời đều nghiêng theo. Người đi làm chịu ảnh hưởng này nhiều hơn học sinh vì công việc chiếm phần lớn ngày của họ.

Mình thay đổi thật. Sau hai năm làm quản lý, sau khi có con, sau một lần mất việc, điều mình thích và coi trọng có thể đổi thật. Lúc đó kết quả khác là kết quả đúng, chứ không phải bài hỏng.

Bài quá ngắn. Bài mười câu cho ra kết luận về cả một đời nghề thì một câu trả lời đổi đã đủ lật kết quả. Bài dài hơn, hỏi một ý bằng nhiều câu khác nhau, thường ổn định hơn.

Dấu hiệu một bài đáng tin hơn, nhìn từ phía người làm

Bạn không cần biết bài được xây dựng thế nào. Chỉ cần để ý vài điều trong lúc làm và lúc đọc kết quả, dùng như một danh sách đánh dấu "có / không / không rõ", không cộng lại.

  • Bài nói rõ nó đo cái gì: sở thích, năng lực, giá trị hay phong cách, thay vì hứa "khám phá con người thật của bạn".
  • Một ý được hỏi bằng nhiều câu khác nhau, rải ở nhiều chỗ, chứ không chỉ một câu cho mỗi kết luận.
  • Kết quả mô tả hành vi cụ thể mà bạn soi được vào việc thật.
  • Kết quả có giải thích cách đọc và nói rõ giới hạn, ví dụ "đây không phải đánh giá năng lực".
  • Kết quả cho thấy cả những phần sát nút, không chỉ một nhãn duy nhất.
  • Bài không hứa nghề, không hứa thu nhập, không bắt mua khoá học mới cho xem phần còn lại.
  • Có thể xem lại kết quả sau này, có ngày giờ, để bạn so với lần làm sau.

Bài thiếu nhiều dấu hiệu trên vẫn có thể dùng để gợi chuyện với bản thân. Chỉ đừng đem nó làm căn cứ cho một quyết định lớn như nghỉ việc hay bỏ tiền học dài hạn.

Một dấu hiệu nữa nằm ở chính bạn: trong lúc làm, có bao nhiêu câu bạn phải đoán vì không biết hiểu câu hỏi theo nghĩa nào? Nếu con số đó nhiều, hãy ghi chú bên cạnh kết quả. Kết quả của một bài mà mình hiểu lơ mơ một phần ba số câu thì chỉ nên đọc như một bản nháp.

Tình huống: anh Tùng làm hai lần, ra hai nhóm khác nhau

Anh Tùng, 29 tuổi, bán điện thoại ở một cửa hàng sáu năm. Tháng trước làm bài sở thích, nhóm nổi nhất là "thuyết phục, kinh doanh". Tuần này làm lại cùng bài, nhóm nổi nhất lại là "kỹ thuật, làm bằng tay". Anh không biết tin lần nào.

  • Anh mở lại cả hai kết quả và thấy ở cả hai lần, hai nhóm này đều đứng đầu và cách nhau rất ít. Chỉ thứ tự đổi.
  • Anh nhớ lại hoàn cảnh: lần một làm sau tuần chốt doanh số tốt, lần hai làm sau ba ngày ngồi sửa máy cho khách vì kỹ thuật viên nghỉ ốm và thấy rất vui.
  • Anh kết luận: hai lần không mâu thuẫn. Chúng cùng nói anh có hai hướng gần ngang nhau, và hoàn cảnh gần nhất đẩy hướng nào lên trước.
  • Anh đối chiếu với việc thật: bán được, nhưng phần anh nhớ lâu là những lần tìm ra lỗi máy khách mang tới.
  • Giả thuyết: "Nếu mình nhận thêm việc kiểm tra máy trả bảo hành hai buổi mỗi tuần, mình sẽ thấy cuối ngày còn sức hơn ngày chỉ bán."
  • Bước thử: xin quản lý cửa hàng cho làm thử một tháng, ghi mỗi tối một dòng về mức hứng thú và mức mệt.

Điều anh Tùng không làm: làm lần thứ ba, thứ tư để xem nhóm nào "thắng". Bài đã nói hết những gì nó nói được. Phần còn lại phải tìm bằng thử thật.

Bảng so hai lần làm, không cộng điểm

Khi làm lại một bài sau vài tuần, đặt hai kết quả cạnh nhau theo bảng này. Mục đích không phải tìm lần nào đúng, mà tìm phần nào giữ nguyên, phần nào đổi và vì sao. Dòng đầu là ví dụ của anh Tùng.

Phần kết quảLần một (ngày, hoàn cảnh)Lần hai (ngày, hoàn cảnh)Giữ nguyên hay đổiĐời thực đang nói gì
Nhóm nổi nhất (ví dụ)Thuyết phục, sau tuần chốt doanh sốKỹ thuật, sau ba ngày sửa máyĐổi thứ tự, hai nhóm vẫn sát nhauNhớ lâu các lần tìm ra lỗi máy
Nhóm ít hứng nhất (ví dụ)Sổ sách, giấy tờSổ sách, giấy tờGiữ nguyênNgại làm báo cáo cuối tháng
Phần của bạn

Phần giữ nguyên qua hai lần, lại khớp với đời thực, là phần đáng tin nhất bạn có. Phần đổi thì đánh dấu là "còn mở", và đó là chỗ nên thử thật thay vì làm thêm bài.

Những cách tin sai thường gặp

Tin lần làm gần nhất. Lần gần nhất không đúng hơn lần trước. Nó chỉ gần hoàn cảnh hiện tại hơn.

Tin vì kết quả nghe hay. Câu mô tả càng dễ chịu càng dễ thấy đúng. Thử hỏi: câu này có đúng với hầu hết mọi người mình biết không? Nếu có, nó không nói gì riêng về mình.

Bỏ hẳn vì một lần thấy sai. Một phần sai không làm cả bài vô dụng. Giữ lại phần khớp với việc thật, ghi chú phần không khớp.

Coi bài nào cũng như nhau. Bài mười câu để chia sẻ cho vui và bài dài, có giải thích, có người đọc cùng là hai loại khác nhau. Mức tin nên khác nhau theo đó.

Tin vì nhiều người cùng làm. Một bài được chia sẻ rầm rộ trong nhóm đồng nghiệp không vì thế mà đáng tin hơn. Bài lan nhanh thường là bài có kết luận dễ chịu và dễ khoe, hai thứ không liên quan gì tới độ đúng.

Đòi một con số tuyệt đối. Có người muốn biết bài "đúng bao nhiêu phần trăm". Câu hỏi đó không có câu trả lời dùng được cho một cá nhân. Câu hỏi dùng được là: phần nào của kết quả khớp với việc mình đã làm, phần nào chưa, và mình kiểm phần chưa khớp bằng cách nào.

Bước nhỏ trong tuần này

Nếu bạn đang cầm một kết quả trắc nghiệm và băn khoăn có nên tin không, làm theo các bước sau, mỗi bước một buổi tối ngắn.

  1. Ghi lại ngày làm và hoàn cảnh lúc làm, càng cụ thể càng tốt.
  2. Gạch dưới những câu kết quả mô tả hành vi cụ thể, bỏ qua những câu khen chung chung.
  3. Với mỗi câu gạch dưới, tìm một việc thật đã làm ủng hộ hoặc đi ngược nó.
  4. Đặt lịch làm lại cùng bài sau bốn đến sáu tuần, vào một ngày bình thường, rồi điền bảng so.
  5. Nếu kết quả liên quan tới một quyết định lớn, hãy mang cả hai lần làm và bảng so tới gặp người làm tư vấn nghề nghiệp để cùng đọc, đừng tự quyết dựa vào một lần.

Điều không cần làm: tìm thêm ba bài khác cùng loại để "lấy trung bình". Các bài khác nhau dùng cách hỏi khác nhau, cộng lại không ra một kết quả đúng hơn mà chỉ ra một mớ nhãn khó đọc hơn. Một bài làm hai lần, có ghi hoàn cảnh, đặt cạnh việc thật, cho bạn nhiều thông tin hơn năm bài làm một lần.

Câu hỏi thường gặp

Làm trắc nghiệm nghề nghiệp hai lần ra khác nhau có phải bài hỏng không?

Chưa chắc. Thường là do kết quả sát nút giữa hai hướng, hoàn cảnh lúc làm khác nhau, hoặc bản thân đã thay đổi thật. Hãy so phần giữ nguyên và phần đổi, rồi đối chiếu với việc mình đã làm.

Độ tin cậy của một bài trắc nghiệm nghĩa là gì?

Nói đơn giản là bài cho kết quả ổn định khi người làm không thay đổi, và đo đúng thứ nó nói là đo. Một bài có thể ổn định mà vẫn đo lệch, nên cần kiểm cả hai.

Nên làm lại một bài trắc nghiệm sau bao lâu?

Thường cách bốn đến sáu tuần là đủ để quên câu trả lời cũ mà hoàn cảnh chưa đổi nhiều. Nếu vừa có thay đổi lớn như đổi việc hay sinh con, làm lại sau vài tháng để thấy mình đã khác ra sao.

Làm sao biết một kết quả đang nói về mình hay nói chung chung?

Thử hỏi câu đó có đúng với hầu hết người mình quen không. Câu càng chung càng dễ thấy đúng. Câu nói về một hành vi cụ thể, kiểm được bằng việc thật, mới là câu nói riêng về bạn.

Bài trắc nghiệm ngắn có dùng được không?

Dùng được để gợi suy nghĩ và mở đầu câu chuyện với bản thân. Không nên dùng làm căn cứ cho quyết định lớn, vì bài ngắn chỉ cần vài câu trả lời đổi là kết quả đã khác hẳn.

Khi nào nên nhờ người khác cùng đọc kết quả?

Khi kết quả dính tới quyết định lớn như nghỉ việc, đổi ngành hay học dài hạn, hoặc khi các lần làm cứ ra khác nhau mà bạn không lý giải được. Người tư vấn có kinh nghiệm sẽ hỏi lại về hoàn cảnh và việc thật để tách phần đáng tin.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138