Bài trắc nghiệm miễn phí trên mạng và một buổi làm cùng người tư vấn nghề nghiệp có thể dùng đúng cùng một loại câu hỏi. Chỗ khác nằm ở phần sau: bài tự làm trả cho bạn một kết quả rồi để bạn tự đọc, còn người tư vấn có nghề sẽ hỏi lại về những gì bạn đã làm, chỉ ra chỗ kết quả và đời bạn không khớp, và giúp bạn biến nó thành một bước thử. Nếu câu hỏi của bạn nhỏ và bạn quen tự đối chiếu, tự làm là đủ. Nếu bạn đang đứng trước một quyết định lớn, hoặc đã làm nhiều bài mà vẫn rối, có người ngồi cùng thường đỡ mất thời gian hơn.
Việc làm được ngay: trước khi chọn cách nào, viết ra đúng một câu hỏi mình đang muốn trả lời, và ghi cạnh đó điều gì sẽ xảy ra nếu mình trả lời sai. Hậu quả càng lớn, giá trị của một người đọc cùng càng cao.
Chỗ giống nhau: phần câu hỏi
Nhiều người nghĩ buổi tư vấn có "bài xịn" hơn, còn bài trên mạng là bài dỏm. Thực tế không đơn giản vậy. Phần câu hỏi của một bài sở thích hay bảng hỏi giá trị dựa trên những khái niệm chung, nhiều bản miễn phí cũng hỏi khá đầy đủ. Có bài trên mạng được làm cẩn thận, cũng có bài người tư vấn dùng mà chẳng hơn gì.
Vì vậy khi so hai cách, đừng so phần câu hỏi. Hãy so phần việc xảy ra sau khi bạn bấm nút cuối cùng: ai đọc kết quả, đọc với những thông tin gì về bạn, và bạn rời đi với cái gì trong tay. Bài tự làm thường để lại một trang kết quả và một danh sách nghề. Một buổi tư vấn tốt để lại vài câu hỏi rõ hơn về mình và một việc nhỏ để làm trong tháng tới.
Một điểm giống nữa là cả hai đều phụ thuộc vào việc bạn trả lời thật. Người tư vấn giỏi cũng không cứu được kết quả của một người trả lời theo hình ảnh mình muốn có. Ngược lại, người tự làm mà trả lời thật, lại chịu khó đối chiếu với việc đã làm, có thể đi rất xa mà không cần ai.
Chỗ khác nhau: phần sau kết quả
Bảng này so hai cách theo những việc thật sự xảy ra sau khi có kết quả, không so cái nào "chính xác" hơn.
| Việc | Tự làm trên mạng | Làm cùng người tư vấn có nghề |
|---|---|---|
| Ai đọc kết quả | Bạn, cộng với đoạn mô tả viết sẵn cho mọi người | Bạn và một người đã đọc kết quả cho nhiều người đi làm |
| Kết quả được đặt cạnh | Không gì cả, trừ khi bạn tự làm | Lịch sử công việc, hoàn cảnh gia đình, điều bạn đang muốn đổi |
| Chỗ kết quả lệch với đời bạn | Dễ bị bỏ qua, hoặc bị coi là bài sai | Được hỏi kỹ, thường là chỗ đáng học nhất |
| Danh sách nghề gợi ý | Đọc như lời khuyên | Dùng như gợi ý để hỏi tiếp, có người lọc cùng |
| Bạn mang về | Một trang kết quả | Vài câu hỏi rõ hơn và một bước thử cụ thể |
| Rủi ro riêng | Tin nhãn chung chung, làm hoài không dứt | Gặp người bán khoá học đội lốt tư vấn |
Hàng cuối cùng quan trọng. Có người gọi mình là tư vấn nghề nghiệp nhưng mục đích chính là bán khoá học hoặc gói dịch vụ dài hạn. Phần sau của bài nói cách nhận ra.
Khi nào tự làm là đủ
Câu hỏi nhỏ và rõ. Bạn chỉ muốn biết mình thích loại việc nào hơn giữa hai phần việc ở chỗ làm, hay muốn có thêm từ ngữ để mô tả cách mình làm việc. Một bài tự làm cộng một buổi tối tự đối chiếu là đủ.
Bạn quen tự hỏi lại mình. Có người tự nhiên đặt kết quả cạnh việc thật, tự hỏi "chỗ này đúng ở đâu, sai ở đâu". Với họ, bài miễn phí là công cụ tốt.
Không có quyết định lớn treo phía sau. Bạn đang tìm hiểu, chưa định nghỉ việc, chưa định bỏ tiền học dài. Sai một chút cũng không mất gì nhiều.
Bạn có người quen hiểu nghề để hỏi. Một người đi trước trong nghề mình nhắm, sẵn lòng nghe và nói thẳng, nhiều khi giúp được nhiều hơn một buổi tư vấn chung chung.
Bạn chỉ cần ngôn ngữ, không cần lời khuyên. Đôi khi điều mình thiếu chỉ là chữ để gọi tên: mình thích việc có quy trình, mình cần được tự quyết, mình hay hứng ở phần khởi đầu. Bài tự làm cho bạn từ ngữ đó, phần còn lại bạn tự biết dùng.
Khi nào nên có người ngồi cùng
Bạn sắp quyết một việc khó quay lại. Nghỉ việc ổn định, chuyển hẳn sang ngành khác, bỏ thời gian và tiền cho một chương trình học dài. Một buổi đọc kỹ cùng người có kinh nghiệm rẻ hơn nhiều so với một năm đi sai.
Bạn đã làm nhiều bài mà càng làm càng rối. Người ngoài thường thấy ngay chỗ các kết quả đang nói cùng một điều mà mình không nhận ra vì đứng quá gần.
Kết quả chạm tới chỗ đau. Mất việc, bị cho nghỉ, quay lại sau nhiều năm ở nhà. Lúc đó tự đọc kết quả dễ thành tự trách. Một người ngồi cùng giúp kéo câu chuyện về bằng chứng và bước tiếp theo.
Bạn thấy mình hay đánh giá lệch. Nếu người quen hay bảo "bạn giỏi hơn bạn nghĩ" hoặc ngược lại, đó là dấu hiệu bạn cần một góc nhìn ngoài khi đọc kết quả tự khai.
Bạn đã tự đọc mà vẫn không ra bước tiếp theo. Hiểu kết quả rồi nhưng không biết làm gì với nó trong tuần tới là dấu hiệu rất thường gặp. Người tư vấn quen làm với người đi làm thường giỏi nhất ở đúng khâu này: biến một trang kết quả thành một việc thử nhỏ vừa với lịch của bạn.
Tình huống: chị Lan, nghỉ năm năm chăm con, muốn đi làm lại
Chị Lan, 36 tuổi, trước làm nhân viên hành chính bốn năm, nghỉ năm năm để chăm hai con. Chị làm ba bài miễn phí trong một tuần, mỗi bài ra một danh sách nghề khác, có cả những nghề chị chưa từng nghĩ tới. Chị thấy hoang mang hơn trước khi làm.
- Chị viết ra câu hỏi thật của mình: "Mình có thể quay lại làm việc văn phòng không, hay nên tìm một hướng khác linh hoạt giờ hơn?"
- Chị nhận ra ba bài đều là bài sở thích, không bài nào hỏi về giá trị hay hoàn cảnh, trong khi câu hỏi của chị xoay quanh giờ giấc và sự tự tin.
- Vì quyết định có ảnh hưởng tới cả nhà, chị chọn ngồi một buổi với người làm tư vấn nghề nghiệp, mang theo ba kết quả và một trang ghi lại những việc đã làm trong năm năm ở nhà.
- Trong buổi đó, người tư vấn hỏi về các việc chị đã tổ chức: lo giấy tờ nhập học cho con, quản lý quỹ lớp, điều phối nhóm phụ huynh. Chị chưa từng coi đó là năng lực.
- Giả thuyết hai bên cùng viết: "Nếu mình nhận một việc hành chính bán thời gian ba tháng, mình sẽ biết mình theo kịp công việc văn phòng hiện nay tới đâu."
- Bước thử: hỏi lại chỗ làm cũ và hai người quen về việc bán thời gian, đồng thời ôn lại cách làm việc với bảng tính trong hai tuần.
Ba bài tự làm không vô ích: chúng cho ra nguyên liệu. Thứ chị thiếu là người giúp đặt nguyên liệu đó cạnh câu hỏi thật của mình.
Trước khi gặp một người tư vấn: câu hỏi nên hỏi họ
Bạn có quyền hỏi trước khi bỏ thời gian và tiền. Dưới đây là những câu nên hỏi; ghi câu trả lời nhận được ngay cạnh từng câu. Không cần đủ hết, nhưng câu nào bị né tránh thì nên ghi lại.
- Anh chị thường làm với người đã đi làm, hay chủ yếu với học sinh?
- Buổi làm việc gồm những gì: chỉ đọc kết quả, hay có hỏi về lịch sử công việc của mình?
- Sau buổi đó, mình mang về cái gì trong tay?
- Anh chị có giới thiệu khoá học hay dịch vụ nào kèm theo không? Nếu có, mình có bắt buộc phải mua không?
- Kết quả và thông tin của mình được lưu ở đâu, ai xem được?
- Nếu sau buổi đầu mình thấy chưa hợp, mình có thể dừng ở đó không?
Dấu hiệu nên dè chừng: hứa chắc bạn sẽ tìm ra nghề, hứa thu nhập, phán ngay bạn hợp hay không hợp nghề gì sau vài câu, hoặc dẫn mọi câu chuyện về một khoá học. Người tư vấn có nghề nói nhiều về giả thuyết và thử nghiệm, ít nói về lời phán.
Một dấu hiệu tốt thì ngược lại: người đó hỏi bạn nhiều hơn nói về mình, hỏi về những việc bạn đã làm, và sẵn lòng nói rằng có những câu bài trắc nghiệm không trả lời được. Người dám nói giới hạn của công cụ thường là người dùng công cụ cẩn thận.
Bảng chọn cách cho câu hỏi của bạn, không chấm điểm
Điền câu hỏi đang có, ghi hậu quả nếu trả lời sai, rồi chọn cách. Dòng đầu là ví dụ của chị Lan.
| Câu hỏi của mình | Nếu trả lời sai thì mất gì | Mình đã có những gì trong tay | Chọn cách nào, vì sao |
|---|---|---|---|
| Quay lại văn phòng hay tìm việc giờ linh hoạt? (ví dụ) | Thời gian của cả nhà, có thể vài tháng thu nhập | Ba kết quả sở thích, một trang việc đã làm ở nhà | Ngồi với người tư vấn một buổi, vì quyết định ảnh hưởng cả nhà |
| Câu hỏi của bạn |
Nếu cột thứ hai chỉ là "mất một buổi tối", cứ tự làm. Nếu nó có chữ "gia đình", "nghỉ việc", "học dài hạn", hãy cân nhắc có người ngồi cùng.
Cột thứ ba cũng đáng nhìn. Nếu bạn đã có nhiều kết quả mà chưa có trang nào ghi việc đã làm, thì thứ còn thiếu không phải là thêm một bài nữa, cũng chưa hẳn là người tư vấn, mà là một buổi tối tự viết lại lịch sử công việc của mình. Viết xong trang đó, nhiều người thấy câu hỏi của mình nhỏ lại hẳn, và tự làm tiếp được.
Câu hỏi thường gặp
Trắc nghiệm nghề nghiệp miễn phí có dùng được không?
Dùng được khi bạn có câu hỏi rõ và tự đối chiếu kết quả với việc mình đã làm. Hạn chế của nó nằm ở phần sau kết quả: không ai hỏi lại bạn và danh sách nghề dễ bị đọc như lời khuyên.
Một buổi tư vấn nghề nghiệp cho người đi làm thường gồm những gì?
Thường có phần làm hoặc xem lại kết quả trắc nghiệm, phần hỏi về lịch sử công việc và hoàn cảnh, rồi cùng đặt kết quả cạnh đời thật để tìm vài câu hỏi rõ hơn và một bước thử cụ thể.
Làm sao nhận ra người tư vấn chỉ muốn bán khoá học?
Để ý nếu họ hứa chắc sẽ tìm ra nghề, hứa thu nhập, phán nhanh bạn hợp nghề gì, hoặc câu chuyện nào cũng dẫn về một khoá học. Hỏi thẳng có bắt buộc mua gì kèm không trước khi bắt đầu.
Nên mang gì khi đi gặp người tư vấn nghề nghiệp?
Mang câu hỏi mình muốn trả lời, các kết quả trắc nghiệm đã có, một trang ghi những việc đã làm và việc thấy hứng hay hụt sức, cùng những ràng buộc hiện tại như giờ giấc, gia đình.
Có thể nhờ người quen trong nghề thay cho người tư vấn không?
Có thể, nhất là khi bạn đã có hướng cụ thể. Người trong nghề cho biết việc hằng ngày ra sao. Người tư vấn có nghề thì giỏi hơn ở chỗ giúp bạn đọc chính mình. Hai người bổ sung cho nhau.
Làm nhiều bài miễn phí có thay được một buổi tư vấn không?
Thường là không. Các bài cùng loại cho kết quả na ná nhau, làm thêm không lấp được phần còn thiếu là người hỏi lại và giúp đối chiếu với đời thật. Nhiều bài quá còn dễ làm rối hơn.