Trắc nghiệm năng lực nhận thức đo một thứ khá hẹp: bạn giải một dạng bài có đáp án đúng sai nhanh và chính xác tới đâu, trong khoảng thời gian cho trước, vào đúng buổi hôm đó. Các dạng hay gặp là suy luận với con số, hiểu và suy ra từ đoạn văn, xoay hay ghép hình trong đầu, và soát chi tiết. Nó không đo tay nghề, không đo kinh nghiệm xử lý việc thật, cũng không đo cách bạn làm việc với người.
Điều làm được ngay: nếu bạn vừa làm một bài như vậy, hãy ghi ra từng phần của bài, rồi cạnh mỗi phần viết một việc thật mình đã làm có dùng đến kỹ năng ấy. Chỗ kết quả và việc thật khớp nhau thì đáng tin. Chỗ chúng vênh nhau là chỗ cần hỏi thêm, không phải chỗ để kết luận về mình.
Năng lực nhận thức là gì, nói không cần thuật ngữ
Suy luận số. Nhìn một bảng số, một dãy số, một bài toán tỷ lệ và tìm ra điều nó nói. Gần với việc đọc báo cáo bán hàng, tính định mức vật tư, so giá hai nhà cung cấp.
Suy luận ngôn ngữ. Đọc một đoạn văn rồi trả lời điều gì chắc chắn đúng, điều gì không suy ra được. Gần với việc đọc hợp đồng, đọc quy trình, hiểu một thư điện tử dài và rối.
Tư duy không gian. Hình dung một vật xoay đi, gấp lại, nhìn từ phía khác. Gần với việc đọc bản vẽ, xếp hàng vào kho, bố trí một gian bếp hay lắp một bộ khung.
Chú ý chi tiết và tốc độ. So hai dãy ký tự xem có khác nhau không, tìm lỗi trong một bảng. Gần với việc nhập liệu, kiểm hàng, soát chứng từ.
Điểm chung của cả bốn. Bài có đáp án, có đồng hồ, làm trên giấy hoặc trên máy trong một lần ngồi. Kết quả phản ánh cách bạn làm dạng bài ấy trong điều kiện ấy, chứ không phản ánh bạn làm việc thế nào khi có thời gian, công cụ quen tay và đồng nghiệp bên cạnh.
Kết quả này không nói gì về bạn
Người đi làm lâu năm thường giỏi những thứ mà bài có đáp án không đo được. Một trưởng ca biết dây chuyền nào sắp trục trặc chỉ qua tiếng máy. Một chị bán hàng đọc được khách đang ngại giá hay ngại chất lượng. Một thợ điện nhìn sơ đồ cũ mà biết chỗ nào người ta đã đi dây tắt. Đó là năng lực thật, tích từ hàng nghìn lần làm, và không có câu hỏi trắc nghiệm nào chạm tới được.
Bài năng lực nhận thức cũng không đo độ bền. Có người giải nhanh trong hai mươi phút nhưng chán sau hai tuần làm một việc lặp lại. Có người làm bài chậm nhưng giữ được chất lượng đều suốt nhiều năm. Với hầu hết công việc, sự đều đặn đó quan trọng hơn tốc độ trong một buổi.
Và nó không đo cách bạn làm việc với người: thuyết phục, kèm người mới, giữ bình tĩnh khi khách la lối, dàn xếp giữa hai bộ phận. Những thứ này chiếm phần lớn thời gian của nhiều nghề, nhưng hoàn toàn nằm ngoài tầm của một bài có đáp án đúng sai.
Cuối cùng, nó không đo khả năng học. Một người làm bài chậm hôm nay có thể học một quy trình mới rất nhanh khi được làm thật, có người chỉ, có lý do để học. Nhiều người ngoài bốn mươi tự đánh giá thấp mình chỉ vì một buổi làm bài vấp váp, trong khi chính họ đã tự học dùng máy mới, phần mềm mới, quy định mới suốt mười mấy năm đi làm mà chẳng ai ghi nhận. Nếu bạn ở trong trường hợp này, trước khi tin kết quả, hãy liệt kê ba thứ mới mình đã học được trong năm năm qua và mất bao lâu để làm quen. Danh sách đó là bằng chứng về khả năng học, đáng tin hơn một buổi làm bài.
Vì sao kết quả có thể thấp hơn cảm giác của mình
Đã lâu không làm dạng bài. Người rời ghế nhà trường mười lăm năm không quen với dãy số có quy luật hay câu hỏi xoay hình. Lần đầu làm, phần lớn thời gian đi vào việc hiểu đề hỏi gì. Đó là chuyện quen tay, không phải chuyện khả năng.
Đồng hồ đếm ngược làm rối. Có người làm việc thật rất chắc vì quen kiểm lại hai lần. Trong bài có giới hạn thời gian, thói quen tốt đó thành chậm.
Làm sau một ngày dài. Làm lúc mười giờ đêm sau ca làm và giờ cho con ăn, kết quả phản ánh sự mệt nhiều hơn phản ánh năng lực.
Làm trên điện thoại. Hình nhỏ, bấm nhầm, thông báo tin nhắn chen ngang. Phần không gian và soát chi tiết bị ảnh hưởng rõ nhất.
Hồi hộp vì kết quả có hậu quả. Khi bài dùng để xét một vị trí, nhiều người làm kém hơn hẳn so với khi làm cho vui. Biết điều này để không tự kết luận vội.
Khi nào kết quả này đáng để tâm
Không phải lúc nào cũng nên gạt kết quả đi. Có ba trường hợp bạn nên nghe nó kỹ hơn. Thứ nhất, khi hướng việc bạn nhắm tới dùng đúng dạng việc mà bài đo, và dùng nhiều: người muốn chuyển sang phân tích số liệu bán hàng mà phần suy luận số yếu rõ, người muốn làm thiết kế lắp đặt mà phần không gian chật vật. Lúc đó kết quả gợi ý một khoảng cách cần học, và nên ước xem khoảng cách ấy dài hay ngắn trước khi nghỉ việc cũ.
Thứ hai, khi kết quả trùng với cảm giác bạn đã có từ lâu. Nếu nhiều năm nay bạn né mọi việc có bảng tính, thấy mệt mỗi lần phải đọc báo cáo, rồi bài cũng cho thấy phần số là phần khó nhất, thì hai nguồn đang nói cùng một điều. Hai nguồn độc lập cùng chỉ một hướng đáng tin hơn hẳn một nguồn.
Thứ ba, khi một phần nổi lên mạnh mà bạn chưa từng dùng tới. Ví dụ một chị làm tạp vụ nhiều năm, làm bài thấy phần xoay hình rất nhanh và chắc. Đó không phải lời bảo chị đổi nghề, nhưng là một gợi ý đáng thử: nhận việc xếp kho, thử lắp một món đồ theo bản vẽ, xem tay và đầu có cùng nhanh như trên giấy không. Kết quả mạnh ở chỗ chưa có bằng chứng là lời mời đi thử, không phải kết luận.
Tình huống: anh Quân, trưởng ca, muốn chuyển sang đào tạo
Anh Quân, 41 tuổi, làm trưởng ca ở một nhà máy chế biến mười hai năm. Anh muốn chuyển sang mảng đào tạo công nhân mới. Anh làm một bài năng lực nhận thức và thấy phần suy luận ngôn ngữ kém hẳn các phần khác. Anh lo mình không đủ chữ nghĩa để làm đào tạo.
- Anh tách kết quả theo phần: suy luận số khá chắc, không gian khá chắc, ngôn ngữ yếu hơn rõ.
- Anh nhìn lại việc thật: anh đã soạn quy trình an toàn cho cả ca, công nhân đọc và làm theo được. Anh giải thích thao tác máy cho người mới mỗi tháng, ít ai phải hỏi lại.
- Anh nhận ra phần ngôn ngữ của bài hỏi về những đoạn văn dài, câu chữ trừu tượng, đọc nhanh trong ít phút. Công việc đào tạo anh nhắm tới lại cần nói rõ, viết ngắn, làm mẫu tận tay.
- Giả thuyết anh ghi: "Mình đủ sức giải thích bằng lời và bằng tay. Điều mình chưa biết là mình có soạn được một buổi học có đầu có cuối không."
- Bước thử: xin phụ trách buổi hướng dẫn cho đợt công nhân mới tháng sau, tự soạn dàn ý một trang, nhờ quản đốc ngồi nghe và nhận xét.
Kết quả phần ngôn ngữ không bị vứt đi. Nó được giữ như một ghi chú: nếu sau này phải soạn tài liệu dài, đó là chỗ anh cần luyện thêm. Nhưng nó không còn là lý do để bỏ hướng đào tạo.
Bảng đối chiếu kết quả với việc thật đã làm
Bảng này không cộng điểm và không xếp mức. Mỗi dòng là một phần của bài, cột thứ hai là điều bài nói, các cột sau là điều đời thực của bạn nói. Dòng đầu là ví dụ của anh Quân.
| Phần của bài | Kết quả nói gì | Việc thật mình đã làm dùng tới nó | Ai thấy mình làm việc đó | Câu hỏi còn lại cần thử |
|---|---|---|---|---|
| Suy luận ngôn ngữ (ví dụ) | Chậm và sai nhiều hơn các phần khác | Soạn quy trình an toàn một trang, ca làm theo được | Quản đốc, công nhân trong ca | Soạn được buổi học dài một giờ không? |
| Suy luận số | ||||
| Không gian | ||||
| Soát chi tiết |
Nếu một dòng mà cột "việc thật" để trống mãi, đó là tín hiệu thật: bạn chưa có bằng chứng về năng lực này. Không phải bạn kém, chỉ là chưa từng dùng. Đó là chỗ đáng thử nhỏ trước khi đặt cược vào nó.
Điều không cần làm
Không cần luyện đề cấp tốc để "nâng" kết quả. Nếu bạn làm cho chính mình, luyện đề chỉ làm kết quả nói về độ quen dạng bài. Nếu làm vì công ty yêu cầu, làm quen vài câu mẫu cho đỡ bỡ ngỡ là đủ.
Không cần làm lại nhiều lần trong một tuần. Lần thứ hai, thứ ba bạn đã nhớ dạng bài, kết quả không còn cho biết thêm điều gì mới.
Không cần đem kết quả so với người khác. Hai người có cùng kết quả có thể làm việc rất khác nhau. Thứ đáng so là kết quả với chính việc bạn đã làm. Đồng nghiệp làm nhanh hơn trong bài không có nghĩa là họ làm tốt hơn trong ca.
Không cần giấu kết quả khỏi chính mình. Có người làm xong thấy không như ý thì xoá đi và không nhắc lại. Hãy giữ lại, ghi ngày làm, điều kiện lúc làm, rồi đặt cạnh bảng đối chiếu. Ba tháng sau đọc lại, bạn sẽ thấy rõ phần nào là tình trạng hôm đó, phần nào là thật.
Không cần coi nó là cánh cửa đóng. Một phần yếu cho biết chỗ có thể luyện hoặc chỗ nên tìm việc ít dùng tới nó. Muốn hiểu kỹ hơn một kết quả làm bạn băn khoăn, nên ngồi với người làm tư vấn nghề nghiệp có kinh nghiệm đọc loại bài này, mang theo bảng đối chiếu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Trắc nghiệm năng lực nhận thức đo những gì?
Thường gồm suy luận với con số, suy luận từ đoạn văn, tư duy không gian và soát chi tiết. Bài có đáp án đúng sai và giới hạn thời gian, nên kết quả phản ánh cách bạn làm dạng bài ấy trong một buổi.
Kết quả kém ở một phần có phải là mình không làm được nghề cần phần đó?
Không nên kết luận như vậy. Hãy đối chiếu với việc thật mình đã làm có dùng tới kỹ năng ấy. Nếu có bằng chứng làm tốt, kết quả có thể đang phản ánh sự lạ dạng bài, sự mệt hay áp lực thời gian.
Đi làm lâu năm rồi làm bài này có thiệt không?
Có thể chậm hơn ở lần đầu vì lâu không gặp dạng bài, chứ không phải vì khả năng giảm. Làm vài câu mẫu cho quen cách hỏi trước khi làm thật là đủ để bớt thiệt, không cần luyện đề dài ngày.
Trắc nghiệm năng lực nhận thức có đo được tay nghề không?
Không. Tay nghề hình thành từ nhiều năm làm với dụng cụ, máy móc và tình huống thật. Muốn biết tay nghề, nhìn vào sản phẩm đã làm, nhận xét của người làm cùng và những việc khó mình đã xử lý được.
Có nên làm bài này trên điện thoại không?
Nếu được, nên làm trên máy tính, ở chỗ yên tĩnh, vào lúc chưa mệt. Màn hình nhỏ và thông báo chen ngang ảnh hưởng nhiều tới phần hình khối và phần soát chi tiết, làm kết quả kém tin cậy hơn.
Làm sao dùng kết quả này cho việc chọn học thêm?
Chọn phần nào vừa yếu trong bài vừa cần cho hướng việc mình đang nhắm, rồi tìm một việc nhỏ ở chỗ làm để luyện nó trong vài tuần. Sau đó so lại với chính mình trước đó, không so với người khác.