Khi các kết quả tự đánh giá nằm rời rạc, mỗi mảnh nói một chuyện, cách gom hiệu quả nhất là đặt bốn mảnh lên cùng một bảng: sở thích, năng lực, giá trị và hoàn cảnh. Không cộng điểm, không tìm mảnh nào thắng. Thay vào đó, mỗi hướng đang cân nhắc được soi qua cả bốn mảnh, và câu hỏi là: hướng này khớp ở mảnh nào, vênh ở mảnh nào, và chỗ vênh có thử nhỏ để kiểm được không.
Việc làm được ngay tối nay: ghi ra hai ba hướng đang lởn vởn trong đầu, kể cả hướng "ở lại và chỉnh việc đang làm". Với mỗi hướng, viết một câu cho từng mảnh. Hướng nào vênh ở mảnh hoàn cảnh thì chưa cần bỏ, chỉ cần tìm cách thử phù hợp với hoàn cảnh ấy.
Bốn mảnh, mỗi mảnh trả lời một câu khác nhau
Sở thích trả lời câu "loại việc nào kéo mình lại gần". Năng lực trả lời câu "mình đã làm được gì, tới mức nào, có bằng chứng gì". Giá trị trả lời câu "điều gì phải có ở công việc để mình làm lâu mà không thấy sai". Hoàn cảnh trả lời câu "lúc này mình có bao nhiêu thời gian, sức, sự hỗ trợ và rủi ro chịu được".
Bài trắc nghiệm thường chỉ chạm tới một hai mảnh đầu. Mảnh giá trị đôi khi có bài riêng. Mảnh hoàn cảnh thì gần như không bài nào hỏi, vì nó không thuộc về con người mình mà thuộc về cuộc sống quanh mình. Nhưng với người đi làm, chính hoàn cảnh hay quyết định bước tiếp theo nên to hay nhỏ.
Điều quan trọng: bốn mảnh không cần khớp hoàn toàn. Hiếm có hướng nào khớp cả bốn. Một hướng khớp ba mảnh và vênh một mảnh có thể là hướng rất đáng thử, miễn là chỗ vênh được nhìn rõ và có cách xử lý.
Bảng ghép bốn mảnh
Mỗi hướng một dòng, mỗi mảnh một ô, viết bằng chữ. Ô cuối là chỗ vênh và cách thử. Không có cột tổng, không có điểm. Hai dòng đầu là ví dụ của một người phụ trách hành chính, 47 tuổi.
| Hướng đang cân nhắc | Sở thích nói gì | Năng lực và bằng chứng | Giá trị có được giữ không | Hoàn cảnh cho phép tới đâu | Chỗ vênh và cách thử nhỏ |
|---|---|---|---|---|---|
| Ở lại, xin phụ trách đào tạo nội bộ | Thích giải thích, hướng dẫn | Đã tổ chức ba khoá nhập môn, phòng nhân sự xác nhận | Giữ được ổn định, có thêm ý nghĩa | Không đổi giờ giấc, không mất thu nhập | Vênh: chưa chắc công ty cần vị trí này. Thử: đề xuất làm một quý |
| Làm hướng dẫn viên cho một lớp kỹ năng văn phòng ngoài giờ | Thích giải thích, thích nhóm nhỏ | Dùng bảng tính tốt, chưa từng dạy người lạ | Có thêm học hỏi, mất một phần thời gian gia đình | Chỉ được hai tối mỗi tuần vì chăm mẹ | Vênh: thời gian. Thử: dạy một khoá ngắn bốn buổi |
| (hướng của bạn) |
Trong ví dụ, hướng đầu khớp gần hết, vênh ở một điều chưa biết về phía công ty. Hướng thứ hai vênh rõ ở hoàn cảnh. Không hướng nào bị loại; cả hai có cách thử riêng. Người ở ví dụ chọn thử hướng đầu trước vì rủi ro thấp hơn, và giữ hướng thứ hai cho lúc hoàn cảnh thoáng hơn.
Mảnh giá trị: ví dụ ba điều không chịu bỏ
Mảnh giá trị hay bị viết quá chung, như "muốn ổn định" hay "muốn có ý nghĩa", nên hướng nào cũng có vẻ khớp. Viết cụ thể tới mức kiểm được thì mảnh này mới giúp phân biệt. Dưới đây là cách ba người viết cùng một giá trị theo kiểu kiểm được:
- Ổn định, viết lại thành: "Có thu nhập đều mỗi tháng, không phụ thuộc vào việc tháng này bán được bao nhiêu." Một hướng làm theo đơn tự do khi đó vênh rõ, còn hướng làm công có lương thì khớp.
- Thời gian cho gia đình, viết lại thành: "Về tới nhà trước sáu giờ ít nhất bốn ngày một tuần, không làm việc vào chủ nhật." Một hướng phải trực ca tối vênh ngay.
- Có ích cho người khác, viết lại thành: "Mỗi tuần thấy được ít nhất một người cụ thể được giúp nhờ việc mình làm." Một vị trí chỉ làm báo cáo nội bộ có thể vênh, dù công ty làm việc tốt.
Viết theo cách này, giá trị trở thành thứ thử được: trong một lần thử nghề nhỏ, mình biết chính xác cần để ý điều gì. Nếu không viết lại được một giá trị cho cụ thể, có thể đó chưa phải điều mình thật sự không chịu bỏ, mà là điều mình nghĩ người khác mong mình coi trọng.
Điền từng mảnh cho đúng: các bước
Mỗi mảnh có cái bẫy riêng khi điền. Đi theo thứ tự sau giúp tránh phần lớn:
- Mảnh năng lực điền trước. Nó có bằng chứng nên ít bị cảm xúc kéo lệch nhất. Ghi việc đã làm, mức mô tả bằng hành vi, và ai xác nhận được.
- Mảnh sở thích điền sau, bằng việc thật. Không chỉ chép nhãn kết quả trắc nghiệm, mà ghi những việc cụ thể mình thấy hứng trong năm qua. Nhãn chung chung dễ khớp với mọi hướng nên ít giúp phân biệt.
- Mảnh giá trị: chọn ba điều không chịu bỏ. Ví dụ thời gian đón con, được tự quyết cách làm, cảm thấy việc mình có ích. Với mỗi hướng, hỏi ba điều đó có được giữ không.
- Mảnh hoàn cảnh: viết bằng con số thời gian và giới hạn, không bằng cảm giác. Ví dụ "hai tối mỗi tuần", "không thể giảm thu nhập trong năm nay", "cha mẹ cần người ở gần". Không cần ghi chi tiết tài chính, chỉ cần ghi giới hạn.
- Ô chỗ vênh viết cuối. Nếu không tìm ra cách thử nhỏ nào cho chỗ vênh, ghi rõ "chưa thử được lúc này". Đó là thông tin, không phải thất bại.
Điền xong, đừng ngồi ngắm bảng quá lâu. Chọn một ô "cách thử nhỏ" và lên lịch cho nó trong hai tuần tới.
Tình huống: anh Đức, 38 tuổi, thợ điện lạnh mười hai năm
Anh Đức có bốn mảnh nằm rời: một bài sở thích nghiêng về việc với người và việc tay chân, bảng năng lực sáng ở chẩn đoán lỗi máy và kèm thợ mới, bài giá trị cho thấy anh coi trọng tự chủ và thu nhập đều, còn hoàn cảnh là vợ sắp sinh con thứ hai.
- Ba hướng anh cân nhắc: ở lại chỗ cũ và xin phụ trách kèm thợ mới; mở tiệm sửa chữa riêng; chuyển sang làm tư vấn kỹ thuật cho một cửa hàng bán thiết bị.
- Bảng ghép: hướng một khớp sở thích, khớp năng lực kèm người, giữ được thu nhập đều nhưng vênh một phần ở tự chủ. Hướng hai khớp tự chủ, khớp tay nghề, vênh rõ ở thu nhập đều và ở hoàn cảnh sắp có con nhỏ. Hướng ba khớp sở thích và năng lực, chưa biết về tự chủ.
- Đối chiếu bằng chứng: hai năm qua anh đã kèm bốn thợ mới, chủ cơ sở giao luôn việc kiểm tay nghề trước khi cho thợ đi làm một mình.
- Giả thuyết: "Mình muốn dùng tay nghề để giúp người khác làm đúng, với một nguồn thu đều trong mấy năm con còn nhỏ."
- Bước thử: anh đề xuất được phụ trách kèm thợ mới trong sáu tháng tới và tự chọn cách tổ chức buổi kèm, để bù phần tự chủ. Hướng mở tiệm riêng anh ghi sang trang "để sau", kèm lý do, và trong lúc chờ sẽ hỏi chuyện một người quen đã mở tiệm vài năm.
Bảng không chọn hộ anh. Nó chỉ cho anh thấy thứ tự thử hợp lý với hoàn cảnh hiện tại, và vì sao hướng mở tiệm, dù hấp dẫn, chưa phải lúc này. Khi con lớn hơn, anh sẽ điền lại bảng; lúc đó mảnh hoàn cảnh đổi và thứ tự có thể đổi theo.
Những lỗi hay gặp khi ghép
Bỏ mảnh hoàn cảnh vì nghĩ nó là "cái cớ". Hoàn cảnh không phải cái cớ, nó là giới hạn thật quyết định quy mô của bước thử. Bỏ qua nó thì kế hoạch đẹp trên giấy nhưng gãy ở tuần thứ hai.
Cho mỗi mảnh một điểm rồi cộng lại. Cộng điểm biến bốn câu hỏi khác nhau thành một con số, làm mất đúng thông tin cần nhất: hướng nào vênh ở đâu. Một hướng có tổng cao vẫn có thể vênh ở một giá trị mình không chịu bỏ.
Chỉ ghép những hướng mới. Luôn để "ở lại và chỉnh việc đang làm" là một dòng trong bảng. Rất thường gặp là dòng ấy khớp nhiều hơn mình tưởng.
Đợi bảng hoàn hảo mới thử. Bảng chỉ cần đủ rõ để chọn một bước thử. Mỗi lần thử xong, quay lại sửa bảng. Bảng tốt là bảng được sửa nhiều lần, mỗi lần sau một việc thử có thật.
Khi bảng vẫn chưa cho ra hướng nào
Có lúc điền xong bốn mảnh mà hướng nào cũng vênh nặng ở một hai chỗ. Điều đó thường có nghĩa là danh sách hướng đang quá hẹp, hoặc mảnh hoàn cảnh lúc này rất chật. Với trường hợp đầu, nói chuyện với vài người làm những việc gần với sở thích và năng lực của mình để tìm thêm hướng mình chưa nghĩ tới. Với trường hợp sau, mục tiêu tạm thời có thể chỉ là giữ năng lực và sở thích sống bằng những việc rất nhỏ, đợi lúc hoàn cảnh thoáng hơn.
Khi bảng đã điền mà vẫn không biết đọc, mang nó tới một người tư vấn nghề nghiệp. Một bảng bốn mảnh có bằng chứng là thứ giúp buổi nói chuyện đi thẳng vào việc, thay vì mất cả buổi để kể lại mình là ai.
Việc làm trong tuần này: điền bảng cho đúng hai hướng, trong đó một hướng là ở lại và chỉnh việc đang làm. Chọn một ô "cách thử nhỏ" và ghi ngày bắt đầu vào sổ. Ba tháng sau, điền lại bảng một lần nữa và đặt cạnh bản cũ để thấy điều gì đã đổi.
Câu hỏi thường gặp
Bảng ghép sở thích, năng lực, giá trị và hoàn cảnh dùng để làm gì?
Bảng giúp đặt những kết quả tự đánh giá rời rạc lên cùng một chỗ để soi từng hướng đang cân nhắc. Mỗi hướng được xem ở cả bốn mảnh, thấy rõ chỗ khớp và chỗ vênh, từ đó chọn được một bước thử nhỏ phù hợp.
Có nên chấm điểm từng mảnh rồi cộng lại để chọn hướng không?
Không nên. Cộng điểm làm mất thông tin quan trọng nhất là hướng đó vênh ở đâu. Một hướng có tổng cao vẫn có thể vi phạm một giá trị mình không chịu bỏ hoặc không hợp với hoàn cảnh hiện tại.
Hoàn cảnh gia đình có nên được tính vào quyết định nghề không?
Nên. Thời gian, sức lực, trách nhiệm chăm sóc người thân và giới hạn rủi ro là những điều có thật. Chúng không quyết định mình là ai, nhưng quyết định bước thử lúc này nên lớn hay nhỏ và bắt đầu khi nào.
Nếu không hướng nào khớp đủ bốn mảnh thì sao?
Rất hiếm hướng nào khớp đủ cả bốn. Một hướng khớp ba mảnh và vênh một mảnh có thể vẫn rất đáng thử nếu chỗ vênh được nhìn rõ và có cách kiểm nhỏ. Nếu mọi hướng đều vênh nặng, có thể danh sách hướng đang quá hẹp.
Có nên đưa hướng ở lại việc hiện tại vào bảng không?
Nên luôn có. Nhiều người khi điền thấy hướng ở lại và chỉnh việc đang làm khớp nhiều mảnh hơn họ nghĩ. Đặt nó cạnh các hướng mới giúp so sánh công bằng thay vì mặc định rằng đổi là tốt hơn.
Bao lâu thì nên điền lại bảng một lần?
Sau mỗi lần thử quan trọng hoặc khoảng ba tháng một lần. Mỗi lần thử cho thêm bằng chứng vào mảnh sở thích và năng lực, còn hoàn cảnh thì thay đổi theo đời sống. Đặt bảng mới cạnh bảng cũ để thấy điều gì đã đổi.