Một bản kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp đáng tin hơn hẳn khi được xem lại sau khoảng ba tháng, đặt cạnh những gì mình đã thật sự làm trong ba tháng đó. Điều nào vẫn đứng vững là điều đáng dựa vào; điều nào đổi chiều là điều phụ thuộc hoàn cảnh; điều nào chưa có dịp kiểm là điều cần thử. Để làm được, chỉ cần ghi chú đúng ba thứ ngay hôm nhận kết quả, và một nhật ký ngắn mỗi khi làm một việc liên quan.
Bài này đưa mẫu ghi chú hôm nhận kết quả, mẫu nhật ký ba dòng, bảng so trước sau không chấm điểm có ví dụ điền sẵn của một trưởng ca bốn mươi mốt tuổi muốn chuyển sang làm đào tạo, và cách đọc bảng sau ba tháng mà không rơi vào chuyện "đúng hay sai".
Vì sao ba tháng, và vì sao không phải làm lại bài ngay
Ba tháng là khoảng đủ dài để có vài lần làm những việc liên quan tới điều bản kết quả nói, đủ để đi qua vài thăng trầm bình thường ở chỗ làm, và đủ ngắn để bạn còn nhớ mình đã nghĩ gì lúc nhận kết quả. Ít hơn thì chưa có bằng chứng mới. Lâu hơn thì ghi chú đầu bị quên, và bạn khó biết mình đã thay đổi hay chỉ nhớ nhầm.
Nhiều người muốn làm lại bài ngay khi đọc thấy điều chưa khớp. Làm lại ngay thường chỉ cho ra một hình dạng gần giống, vì bạn vẫn đang trong cùng tâm trạng, cùng công việc, và còn nhớ mình đã chọn câu nào. Điều thật sự có giá trị không phải là bản kết quả thứ hai, mà là ba tháng sống và làm việc có để ý, có ghi chép, ở giữa hai lần đọc.
Xem lại cũng không có nghĩa là bắt buộc làm lại bài. Bạn có thể chỉ cần mở bản cũ, đặt cạnh nhật ký ba tháng, và đánh dấu từng dòng. Nếu muốn làm lại bài để so, hãy làm vào một buổi bình thường, không ngay sau một đợt căng thẳng.
Ghi chú ngay hôm nhận kết quả: ba thứ
Mất khoảng hai mươi phút. Làm ngay hôm đó, vì cảm giác đầu tiên khi đọc kết quả là thứ quên nhanh nhất.
- Hoàn cảnh hôm làm bài. Đang trong tuần căng hay bình thường, vừa có chuyện gì ở chỗ làm, làm bài lúc mấy giờ, có bị gián đoạn không. Hai dòng là đủ.
- Ba đến năm câu kết quả mình phản ứng mạnh nhất, và với mỗi câu ghi một chữ: "đồng ý", "không đồng ý" hoặc "chưa biết". Chép nguyên câu của bản kết quả, đừng viết lại theo ý mình.
- Với mỗi câu, một việc sẽ cho mình bằng chứng trong ba tháng tới. Ví dụ câu "bạn thích hướng dẫn người khác" đi với "lần tới có người mới vào ca, xin kèm họ". Việc phải nằm trong tầm tay, không cần xin phép ai quá nhiều.
Đặt lịch nhắc vào ngày tròn ba tháng. Nếu dùng điện thoại, ghi luôn trong lời nhắc: mở ghi chú hôm nhận kết quả và nhật ký. Nhiều người có ý định xem lại, rồi quên hẳn vì không có ngày cụ thể.
Nhật ký ba dòng sau mỗi lần làm việc liên quan
Mỗi khi làm một trong những việc đã ghi ở bước ba, hoặc tình cờ gặp một việc liên quan, viết ba dòng trong vòng một ngày:
- Dòng một, đã làm gì: việc gì, bao lâu, với ai. Ví dụ "kèm hai công nhân mới đứng máy ép, hai buổi sáng".
- Dòng hai, thấy thế nào trong lúc làm và ngay sau đó: quên giờ hay nhìn đồng hồ liên tục, muốn làm tiếp hay muốn xong cho nhanh, về nhà còn sức hay kiệt.
- Dòng ba, có ai phản hồi gì: nguyên văn nếu nhớ. Không có ai phản hồi thì ghi "chưa".
Không cần viết hay, không cần viết mỗi ngày. Trong ba tháng, mười đến mười lăm mục là đủ để thấy một xu hướng. Quan trọng là viết gần lúc làm, vì sau một tuần, trí nhớ sẽ tự sửa cảm giác cho khớp với điều mình muốn tin.
Đừng chỉ ghi những lần làm điều bản kết quả gợi ý. Ghi cả những lần làm việc cũ mà bất ngờ thấy hứng hoặc thấy hút sức; đó là bằng chứng ngược chiều, cũng quý như bằng chứng thuận chiều.
Bảng so trước sau ba tháng, ví dụ điền sẵn
Mở ghi chú hôm nhận kết quả, đọc lại nhật ký, rồi điền bảng. Cột cuối chỉ có ba lựa chọn: còn đúng, đã đổi, chưa rõ. Không cộng, không xếp hạng. Ví dụ của anh Quân, 41 tuổi, trưởng ca nhà máy mười hai năm, muốn biết mình có hợp chuyển sang làm đào tạo nội bộ không.
| Kết quả nói | Lúc nhận mình nghĩ | Điều thấy trong ba tháng | Còn đúng / đã đổi / chưa rõ |
|---|---|---|---|
| Thích hướng dẫn người khác làm việc | Đồng ý | Kèm bốn đợt công nhân mới; ba lần quên giờ, về nhà vẫn vui; tổ viên nói "anh giảng dễ hiểu" | Còn đúng, rõ hơn trước |
| Thích công việc có khuôn khổ rõ ràng | Đồng ý | Khi soạn tài liệu hướng dẫn thì muốn tự sắp lại cách làm, khó chịu khi phải theo mẫu cũ | Đã đổi: thích khuôn khổ khi làm, không thích khi soạn |
| Ít hứng với việc trình bày trước đông người | Không đồng ý | Một lần nói trước ba mươi người ở buổi an toàn; run nhưng xong thì muốn làm lại | Chưa rõ, mới một lần |
| Coi trọng sự ổn định | Đồng ý | Khi nghe đào tạo nội bộ có thể phải đi các xưởng khác, thấy lo vì con nhỏ | Còn đúng, và là điều phải tính khi thử |
Bảng của anh Quân không trả lời "có nên chuyển sang đào tạo không". Nó trả lời những câu nhỏ hơn và chắc hơn: phần hướng dẫn đứng vững qua bốn lần thử, phần trình bày đông người còn cần thêm vài lần, và hoàn cảnh gia đình là một điều kiện thật cần đưa vào khi bàn với công ty.
Dòng "đã đổi" rất có giá trị. Nó không có nghĩa bản kết quả sai, mà có nghĩa anh vừa hiểu mình chi tiết hơn: anh thích khuôn khổ khi làm, nhưng muốn tự làm ra khuôn khổ khi soạn. Điều đó gợi ý một phần việc đáng thử tiếp: soạn lại quy trình đào tạo cho xưởng.
Anh Quân đọc bảng và chọn bước tiếp
Câu hỏi ban đầu của anh Quân, lúc nhận kết quả, là "mười hai năm đứng ca rồi, mình có làm được việc khác không". Sau ba tháng, câu hỏi đã đổi: "Mình muốn đào tạo kiểu nào, và có giữ được sự ổn định cho gia đình không?".
Anh đặt giả thuyết tiếp theo: nếu mình thật sự hợp với việc soạn và dạy quy trình, thì khi nhận soạn lại bộ hướng dẫn cho một máy mới và dạy thử cho hai ca, mình sẽ làm xong mà không phải ép mình, và tổ trưởng các ca sẽ dùng lại tài liệu đó.
Bước thử: đề nghị quản đốc cho nhận việc này trong tháng tới, vẫn giữ vị trí trưởng ca. Đồng thời ghi nhật ký thêm ba lần nói trước nhóm đông để làm rõ dòng "chưa rõ". Anh hẹn mình xem lại bảng lần nữa sau ba tháng tiếp theo.
Anh Quân không quyết định chuyển việc sau ba tháng đầu, và cũng không cần. Ba tháng đã cho anh một câu hỏi rõ hơn, một bước thử ít rủi ro hơn, và một điều kiện gia đình được gọi tên thay vì nằm trong đầu như một nỗi lo không rõ.
Khi nào nên làm lại toàn bộ bài, khi nào chỉ cần xem lại
Chỉ cần xem lại bản cũ cạnh nhật ký khi công việc và cuộc sống của bạn trong ba tháng qua không có biến động lớn. Lúc đó, điều đáng biết là bằng chứng mới có ủng hộ bản kết quả hay không, và việc làm lại bài chỉ cho thêm một hình dạng gần giống.
Nên làm lại toàn bộ bài khi có một thay đổi lớn xen vào: đổi vị trí, lên quản lý, mất việc, có con, cha mẹ ốm, chuyển nhà. Những thay đổi này có thể làm dịch chuyển cả sở thích lẫn giá trị, và bản kết quả cũ có thể đang mô tả một con người ở hoàn cảnh khác. Khi làm lại, đừng mở bản cũ ra trước; làm xong rồi mới đặt hai bản cạnh nhau, để câu trả lời mới không bị bản cũ dẫn đường.
Dù làm lại hay không, đừng bỏ bảng so trước sau. Bản kết quả mới chỉ là thêm một tấm ảnh chụp; nhật ký ba tháng và bảng so mới là thứ cho bạn thấy mình đã dịch chuyển thế nào, vì sao, và theo hướng nào.
Những cách đọc bảng sau ba tháng dễ sai
Đếm xem bao nhiêu dòng "còn đúng" để chấm bài test. Bảng không dùng để chấm bản kết quả. Một bài có hai dòng còn đúng nhưng đúng ở chỗ quan trọng nhất có ích hơn một bài có năm dòng còn đúng ở những chỗ chung chung.
Coi dòng "đã đổi" là thất bại. Đổi là bình thường, nhất là ở người đi làm đang trải qua thay đổi về gia đình, sức khoẻ, vị trí. Điều đáng ghi là đổi theo hướng nào và vì sao.
Bỏ qua dòng "chưa rõ". Dòng chưa rõ chính là danh sách việc cần thử trong ba tháng tiếp theo. Chép chúng sang ghi chú mới.
Xem lại một mình rồi kết luận. Đưa bảng cho một người biết bạn làm việc thế nào đọc cùng, như đồng nghiệp lâu năm hay bạn đời. Họ thường nhớ những lần bạn làm việc mà bạn đã quên ghi vào nhật ký.
Quyết chuyện nghề chỉ từ một lần xem lại. Ba tháng cho một câu hỏi rõ hơn, hiếm khi cho một câu trả lời đủ chắc để rời việc. Nếu bảng nghiêng mạnh về một hướng, bước tiếp theo vẫn là một lần thử lớn hơn một chút, có thời hạn, rồi xem lại thêm một vòng. Hai ba vòng như vậy mới là nền đủ vững cho một quyết định có ảnh hưởng tới cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên xem lại kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp?
Khoảng ba tháng là vừa: đủ để có vài lần làm việc liên quan và đi qua vài thăng trầm bình thường ở chỗ làm, mà vẫn còn nhớ mình nghĩ gì lúc nhận kết quả. Đặt lịch nhắc cụ thể để không bị quên.
Xem lại kết quả có cần làm lại bài trắc nghiệm không?
Không bắt buộc. Có thể chỉ mở bản cũ, đặt cạnh nhật ký ba tháng và đánh dấu từng dòng còn đúng, đã đổi hay chưa rõ. Nếu muốn làm lại để so, hãy làm vào một buổi bình thường, không ngay sau đợt căng thẳng.
Nhật ký sau mỗi lần làm việc nên ghi gì?
Ba dòng là đủ: đã làm gì, bao lâu, với ai; thấy thế nào trong lúc làm và ngay sau đó; có ai phản hồi gì. Viết trong vòng một ngày sau khi làm, vì để lâu trí nhớ dễ tự sửa cảm giác cho khớp với điều mình muốn tin.
Kết quả sau ba tháng khác lúc đầu thì có phải bài test sai?
Không hẳn. Có thể hoàn cảnh của bạn đã đổi, hoặc bạn đã hiểu mình chi tiết hơn nhờ những lần làm thử. Điều đáng ghi là phần nào đổi, đổi theo hướng nào và vì sao, vì đó là thông tin mới về bạn mà bản kết quả đầu chưa có.
Thang 1 đến 5 có dùng được để so trước sau không?
Được, nếu chỉ dùng để ghi mức tự tin của chính mình ở hai thời điểm và ghi rõ đó không phải điểm. Nhưng cột bằng chứng việc đã làm vẫn quan trọng hơn con số, vì con số dễ bị tâm trạng hôm ghi kéo lên hoặc xuống.
Sau ba tháng vẫn chưa rõ gì thì làm sao?
Xem lại nhật ký có đủ lần làm việc liên quan chưa. Thường là chưa có dịp thử. Chép những dòng chưa rõ sang ghi chú mới, chọn một việc cụ thể để thử cho từng dòng, và nếu vẫn rối, ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp cùng bảng đã điền.