Kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp không phải lời phán về con người bạn, mà là một giả thuyết: có thể mình thích loại việc này, có thể mình làm tốt kiểu việc kia. Với người đã đi làm vài năm trở lên, cách kiểm giả thuyết đó nhanh nhất không nằm ở một bài test khác, mà nằm ngay trong những việc mình đã làm thật. Tối nay bạn chỉ cần một tờ giấy chia bốn cột: kết quả nói gì, đời thực của mình ủng hộ điều gì, điều gì chưa khớp, và câu hỏi nào cần đem đi thử.
Bài này đi qua từng cột, kèm một ví dụ điền sẵn của một người làm kế toán tám năm, những chỗ người lớn hay đọc sai, và một bước thử nhỏ không cần nghỉ việc. Mục đích không phải để chứng minh bản kết quả đúng hay sai, mà để rút từ nó ra hai ba câu hỏi đáng thử, thay cho một kết luận vội.
Vì sao nên gọi kết quả là giả thuyết, không phải kết luận
Một bài trắc nghiệm sở thích hay phong cách làm việc thực chất là một bảng hỏi tự khai: bạn đọc câu, chọn mức đồng ý, rồi máy hoặc người chấm gom các câu trả lời lại thành một hình dạng. Hình dạng đó phản ánh cách bạn mô tả mình vào hôm làm bài. Nó chịu ảnh hưởng của tâm trạng, của công việc đang làm, của hình ảnh mình muốn có, và của cách mình hiểu từng câu chữ. Nó không quan sát bạn làm việc, không hỏi đồng nghiệp, không biết bạn đã từng xoay xở thế nào khi ca làm thiếu người.
Vì vậy cách đọc đúng mực nhất là coi mỗi dòng kết quả như một câu bắt đầu bằng chữ có thể. "Bạn thích làm việc với ý tưởng" nên đọc là "có thể mình thích làm việc với ý tưởng, cần kiểm". Đổi chữ như vậy nghe nhỏ, nhưng nó đổi cả hành động tiếp theo: từ "vậy mình phải đổi nghề" sang "vậy mình cần tìm bằng chứng".
Người đi làm có một lợi thế mà học sinh không có: một kho bằng chứng thật. Những dự án được giao, những ngày làm quên giờ, những việc cứ đến tay là mình né, những lần đồng nghiệp tìm đến nhờ. Kho đó đáng tin hơn bất kỳ bảng hỏi nào, vì nó là hành vi đã xảy ra chứ không phải điều mình nghĩ về mình. Việc của bạn là đặt bản kết quả cạnh kho đó và xem chỗ nào khớp, chỗ nào lệch.
Bảng bốn cột đối chiếu, có ví dụ điền sẵn
Kẻ bảng này ra giấy hoặc bảng tính. Mỗi dòng là một câu trong bản kết quả mà bạn thấy quan trọng, không cần chép hết. Ví dụ dưới đây là của chị Thu, 34 tuổi, kế toán tám năm, làm một bài trắc nghiệm sở thích và thấy nhóm nổi nhất là nhóm thiên về sáng tạo, nghệ thuật.
| Kết quả nói | Đời thực của mình ủng hộ | Điều chưa khớp | Câu hỏi cần thử |
|---|---|---|---|
| Mình thích công việc có chỗ cho ý tưởng, ít khuôn khổ | Hai năm nay tự nhận làm lại mẫu báo cáo cho cả phòng, làm buổi tối mà không thấy mệt | Ghét những lúc phải làm việc không có hạn chót, từng bỏ dở một lớp vẽ vì không ai giao bài | Mình thích sáng tạo tự do, hay thích sáng tạo trong một khung có sẵn? |
| Mình ít hứng với việc lặp lại | Cuối tháng chốt sổ thấy nặng nề, hay trì hoãn phần đối chiếu | Lại thấy yên tâm khi số khớp, và là người phát hiện sai sót nhiều nhất phòng | Cái mình ghét là việc lặp, hay là áp lực dồn vào mấy ngày cuối tháng? |
| Hợp môi trường thoáng, nhiều giao tiếp | Thích những buổi họp bàn cách làm mới | Sau một ngày gặp nhiều người thì về nhà cần im lặng hẳn | Mình cần giao tiếp kiểu nào, bao nhiêu thì vừa? |
Nhìn cột cuối của chị Thu: không có câu nào là "mình có nên bỏ kế toán không". Các câu hỏi đều nhỏ hơn, cụ thể hơn và thử được. Đó là dấu hiệu bảng đã làm đúng việc của nó.
Bạn có thể thêm cột thứ năm ghi ai xác nhận được cho cột "đời thực ủng hộ", ví dụ trưởng phòng biết chuyện mẫu báo cáo. Có người thứ hai nhìn thấy thì bằng chứng chắc hơn hẳn trí nhớ của riêng mình.
Điền từng cột tối nay: năm bước, khoảng một giờ
Đừng điền một mạch từ trái sang phải. Thứ tự dưới đây giúp mình không chỉ nhặt những bằng chứng chiều theo kết quả.
- Chép ba đến năm câu kết quả mà bạn phản ứng mạnh nhất, kể cả câu làm bạn khó chịu. Câu làm mình gật gù ngay thường ít thông tin hơn câu làm mình muốn cãi.
- Điền cột "điều chưa khớp" trước. Với mỗi câu, tự hỏi: có lần nào mình làm ngược lại điều này không? Ghi một việc cụ thể có ngày tháng, có người, có kết quả. Làm cột này trước để tránh thói quen chỉ tìm cái ủng hộ.
- Rồi mới điền cột "đời thực ủng hộ". Mỗi ô cần một việc đã xảy ra, không phải một cảm nhận chung như "mình vốn thích sáng tạo". Câu nào không tìm ra việc cụ thể thì để trống, ô trống cũng là thông tin.
- Đọc hai cột giữa cạnh nhau và viết câu hỏi vào cột cuối. Câu hỏi tốt thường tách một khái niệm to thành hai khả năng nhỏ, như "thích sáng tạo tự do hay sáng tạo trong khung".
- Khoanh một câu hỏi duy nhất để thử trong hai tuần tới. Một là đủ. Người đang đi làm và có gia đình không có sức thử năm thứ cùng lúc.
Nếu sau bước hai bạn thấy cột "chưa khớp" dày hơn hẳn cột "ủng hộ", đừng vội kết luận bài test sai. Có thể hôm làm bài bạn đang mô tả con người mình mong muốn hơn con người mình đang là, điều rất thường gặp khi đang chán việc. Ghi chú lại hoàn cảnh hôm làm bài bên cạnh bảng.
Chị Thu đi trọn từ kết quả đến một lần thử
Chị Thu bắt đầu bằng một câu hỏi rất to: "Mình có đang làm sai nghề suốt tám năm không?". Bản kết quả nghiêng về sáng tạo làm chị vừa mừng vừa sợ. Bảng bốn cột kéo chị về mặt đất. Bằng chứng ủng hộ có thật: chị làm lại mẫu báo cáo cho cả phòng và thấy vui. Bằng chứng chưa khớp cũng có thật: chị từng bỏ lớp vẽ tự do vì không có bài giao.
Chị khoanh câu hỏi: "Mình thích sáng tạo tự do, hay thích sáng tạo trong một khung có sẵn?". Giả thuyết chị viết ra: nếu mình thích sáng tạo trong khung, thì làm một việc thiết kế có đề bài rõ sẽ làm mình hứng hơn là một việc vẽ tự do. Bước thử: trong hai tuần, xin trưởng phòng cho nhận việc làm lại bộ biểu mẫu chi phí cho các phòng khác, có yêu cầu rõ, có hạn nộp. Song song, mỗi tối chủ nhật dành một giờ vẽ thứ mình muốn, không đề bài.
Sau hai tuần, chị ghi lại: làm biểu mẫu thấy cuốn, quên giờ hai buổi; một giờ vẽ tự do thì hai lần bỏ ngang. Câu trả lời tạm thời: thứ chị thích là thiết kế lại cách làm việc cho người khác dùng, trong một khung có sẵn. Đó không phải lời phán "chị nên làm thiết kế". Đó là một manh mối để thử tiếp, có thể ngay trong nghề kế toán, ví dụ nhận phần cải tiến quy trình, trước khi nghĩ tới chuyện rời đi.
Chú ý chỗ chị Thu dừng: chị không kết luận, chị chỉ có một câu hỏi rõ hơn và một bước tiếp theo nhỏ hơn. Với người lớn đã có trách nhiệm gia đình, một câu hỏi rõ hơn sau hai tuần là kết quả rất tốt.
Bốn chỗ người đi làm hay đọc sai
Đọc nhóm nổi nhất như tên nghề. Bản kết quả nói mình nghiêng về một loại hoạt động, không nói mình nên làm nghề nào. Cùng một sở thích với ý tưởng có thể sống được trong kế toán, trong bán hàng, trong dạy học, tuỳ cách mình nhận việc.
Bỏ qua phần mình thấp. Người ta hay chỉ đọc phần cao. Phần mình ít hứng cũng đáng đọc: nó giải thích vì sao một số đầu việc làm mình kiệt sức, và gợi ý những gì nên giao bớt hoặc ghép với việc khác.
Coi khoảng chênh nhỏ là khác biệt lớn. Hai nhóm sát nhau thì thứ tự giữa chúng gần như không nói lên điều gì. Làm lại hôm khác có thể đảo chỗ. Chỉ khoảng cách rõ rệt mới đáng chú ý, và ngay cả khi đó vẫn cần bằng chứng.
Đọc một mình rồi giữ trong đầu. Kết quả đọc một mình dễ bị tâm trạng hôm đó kéo đi. Viết ra bảng, và nếu được thì đưa cho một người hiểu việc của mình đọc cùng: một đồng nghiệp cũ, một người bạn đời biết mình đi làm về trông thế nào. Họ thường thấy chỗ lệch mà mình bỏ qua.
Những việc không cần làm
Đối chiếu kết quả tốn ít công hơn người ta nghĩ. Có mấy việc nhiều người làm mà không giúp được gì:
- Không cần làm thêm năm bài test khác để tìm bài "đúng". Thêm bài thì thêm hình dạng để so, nhưng không thêm bằng chứng đời thực. Một bài đọc kỹ có đối chiếu giá trị hơn năm bài lướt.
- Không cần tin hoặc bác toàn bộ. Bản kết quả có thể đúng ở phần sở thích và lệch ở phần môi trường. Giữ phần khớp, đặt câu hỏi cho phần lệch.
- Không cần quyết gì về nghề trong tuần này. Kết quả không đến kèm hạn chót. Quyết định lớn chỉ nên đến sau vài lần thử nhỏ.
- Không cần đăng ký khoá học ngay theo hướng kết quả gợi ý. Học trước khi biết mình thiếu gì và có thật sự thích việc đó không là cách tốn tiền và tốn sức nhất.
- Không cần kể kết quả với mọi người. Kể sớm dễ bị người khác dán nhãn theo nó, kể cả bằng ý tốt.
Thay vào đó, việc duy nhất cần làm là có bảng bốn cột và một câu hỏi được khoanh. Đủ để bắt đầu.
Bước nhỏ trong tuần này, và khi nào nên ngồi với người tư vấn
Chọn câu hỏi đã khoanh, rồi viết thêm một câu theo mẫu: "Nếu điều này đúng, thì khi mình làm … trong … ngày, mình sẽ thấy …". Phần "làm" nên là một việc nhỏ có thể xin nhận ngay ở chỗ làm, hoặc làm buổi tối trong vài giờ. Phần "thấy" nên là thứ quan sát được: quên giờ hay không, muốn làm tiếp hay muốn bỏ, có ai phản hồi gì. Ghi lại ngay sau mỗi lần làm, ba dòng là đủ.
Sau hai tuần, quay lại bảng bốn cột và điền thêm vào hai cột giữa. Có thể câu hỏi cũ đã có câu trả lời tạm, có thể nó mở ra câu hỏi mới. Cả hai đều là tiến bộ. Lúc đó mới bàn tới chuyện làm thử lớn hơn.
Nên ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp, hoặc một người đã làm nhiều năm trong hướng bạn đang tò mò, khi bảng có nhiều ô lệch mà bạn không tự giải thích được, hoặc khi câu hỏi đã chạm tới chuyện rời việc. Mang theo bảng bốn cột: một buổi nói chuyện có bảng cụ thể đi xa hơn nhiều so với một buổi chỉ đưa bản kết quả rồi hỏi "vậy em hợp làm gì".
Câu hỏi thường gặp
Kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp có đáng tin không?
Đáng tin ở mức một gợi ý để tự hỏi lại mình, không đáng tin ở mức một kết luận để quyết đổi nghề. Bảng hỏi tự khai phản ánh cách bạn mô tả mình vào hôm làm bài; nó cần được đối chiếu với những việc bạn đã làm thật mới thành thông tin dùng được.
Nếu kết quả trái hẳn với nghề đang làm thì có phải mình chọn sai nghề?
Chưa chắc. Có thể bạn đang chán một phần việc chứ không chán cả nghề, có thể hôm làm bài bạn đang mệt, cũng có thể đúng là có một loại việc bạn chưa được làm. Hãy tìm vài việc cụ thể đã làm để kiểm, rồi thử nhỏ trước khi nghĩ tới chuyện rời đi.
Đối chiếu kết quả với kinh nghiệm làm việc mất bao lâu?
Lập bảng bốn cột lần đầu mất khoảng một giờ. Thử một câu hỏi nhỏ mất hai đến bốn tuần, làm xen với công việc đang có. Không cần nghỉ phép hay bỏ thời gian lớn, chỉ cần ghi chú đều sau mỗi lần làm.
Có nên làm lại bài trắc nghiệm để xem kết quả có giống không?
Có thể làm lại sau vài tháng để tự so, nhưng không nên làm lại liên tục để tìm kết quả mình thích. Làm lại nhiều lần trong một tuần chủ yếu đo tâm trạng, còn bằng chứng từ việc thật mới cho biết điều gì đang thay đổi ở mình.
Người không có nhiều kinh nghiệm làm việc thì lấy bằng chứng ở đâu?
Việc nhà, việc giúp họ hàng, hoạt động tình nguyện, việc làm thêm, cả những lần tự sửa đồ hay tổ chức một buổi họp mặt đều là bằng chứng hành vi. Điều cần là việc đã xảy ra, có kết quả, có người thấy, không nhất thiết phải là việc được trả lương.
Mang bảng bốn cột đi gặp người tư vấn thì nên hỏi gì?
Hỏi về những ô lệch: vì sao kết quả nói một đằng mà việc thật lại khác, và nên thử điều gì để làm rõ. Câu hỏi cụ thể như vậy giúp buổi gặp đi vào chuyện của bạn thay vì chỉ nghe giải thích chung về bài test.