KhaNang.comKhả Năng
Đọc kết quả trắc nghiệm có phản biện

Tự nhận xét mình quá cao hay quá thấp khi làm trắc nghiệm: kiểm lại bằng việc đã làm

Vì sao người đi làm hay tự đánh giá lệch khi trả lời trắc nghiệm, dấu hiệu mình đang khiêm tốn hoặc phóng lên, và bảng kiểm lại bằng bằng chứng việc thật.

Vietnamese female primary teacher in her forties pinning blank paper cards onto a corkboard in an empty bright classroom after lessons, seen from behind, afternoon daylight, soft blue walls

Phần lớn trắc nghiệm năng lực tự khai và bảng tự đánh giá đều dựa vào một điều: bạn nhìn mình có đúng không. Mà người đi làm lại rất hay nhìn lệch, theo cả hai chiều. Có người làm một việc giỏi suốt mười năm nhưng tự chọn "chưa tự tin", vì việc đó quá quen nên không thấy là kỹ năng. Có người vừa được khen một lần đã chọn "rất giỏi", vì đang hứng. Cách sửa không phải là làm bài lại cho "khách quan", mà là đặt từng câu trả lời cạnh một việc cụ thể đã làm và một người đã thấy việc đó.

Tối nay bạn có thể lấy bản kết quả, chọn năm câu về năng lực mà bạn trả lời mạnh tay nhất theo cả hai phía, và điền một bảng kiểm lại có cột bằng chứng và cột "ai xác nhận được". Bài này đưa bảng đó kèm hai ví dụ điền sẵn: một cô giáo tự đánh giá thấp mình và một trưởng ca tự đánh giá cao mình, cùng những dấu hiệu nhận ra mình đang lệch về phía nào.

Vì sao người đã đi làm vẫn tự nhìn lệch

Nghe thì lạ: đi làm càng lâu, càng có nhiều bằng chứng, lẽ ra phải tự đánh giá đúng hơn. Thực tế không hẳn vậy, vì mấy lý do rất đời thường.

Thứ nhất, việc quen tay thì thành vô hình. Một kế toán đối chiếu sổ nhanh và chính xác không nghĩ đó là năng lực, vì "ai làm kế toán chẳng thế". Một cô giáo xếp lịch cho cả khối không nghĩ mình giỏi tổ chức, vì "việc của tổ trưởng mà". Thứ hai, môi trường làm việc dạy mình một cái thước. Ở chỗ ai cũng giỏi một việc, mình thấy mình bình thường; ở chỗ ít người làm được, mình thấy mình xuất sắc. Cái thước đó không mang theo được sang nơi khác.

Thứ ba, câu hỏi trắc nghiệm thường mơ hồ. "Bạn có giỏi giao tiếp không?" có thể hiểu là nói chuyện với khách lạ, thuyết trình trước đông người, hay viết tin nhắn cho rõ. Mỗi người tự chọn một nghĩa, thường là nghĩa mình mạnh hoặc yếu nhất. Thứ tư, tâm trạng hôm làm bài: vừa bị phê bình thì tự hạ mình xuống, vừa được khen thì đẩy mình lên. Cả bốn điều này đều sửa được bằng một việc: buộc mỗi câu trả lời phải có một hành vi cụ thể đứng sau.

Dấu hiệu mình đang tự đánh giá thấp, và dấu hiệu đang tự đánh giá cao

Đọc lại câu trả lời của mình với hai danh sách dưới đây. Đánh dấu "có", "chưa" hoặc "thỉnh thoảng" bên cạnh mỗi dòng; không cộng lại, chỉ để thấy mình đang nghiêng về phía nào.

  • Phía thấp: mình hay thêm chữ "chỉ là" khi kể việc đã làm ("chỉ là sắp xếp lịch thôi").
  • Phía thấp: người khác hay nhờ mình một việc, nhưng mình lại chọn "chưa tự tin" ở câu về đúng việc đó.
  • Phía thấp: mình so với người giỏi nhất mình biết, không so với người làm cùng việc ở mức bình thường.
  • Phía cao: mình chọn "rất tốt" cho một việc mà gần một năm nay chưa làm lại.
  • Phía cao: mình nhớ rõ một lần làm tốt, nhưng không kể ra được lần thứ hai.
  • Phía cao: mình làm được khi có người bên cạnh nhắc, nhưng lại chọn câu tự làm độc lập.
  • Cả hai phía: câu trả lời thay đổi rõ khi làm bài vào buổi sáng đầu tuần so với tối thứ sáu.

Đa số người thấy mình có dấu hiệu ở cả hai phía, mỗi phía ứng với một nhóm việc khác nhau. Điều đó bình thường. Mục đích là chọn ra những câu cần kiểm lại, không phải gắn cho mình nhãn "người tự ti" hay "người tự tin quá".

Bảng kiểm lại bằng bằng chứng, hai ví dụ điền sẵn

Với mỗi câu trả lời cần kiểm, ghi mức mình đã chọn, rồi mô tả lại bằng một trong bốn mức hành vi: mới làm quen, làm được khi có người hướng dẫn, tự làm tốt, hướng dẫn được người khác. Mức hành vi phải có bằng chứng và có người xác nhận được, nếu không thì ghi "chưa có".

Câu trả lời trong bàiMức hành vi thậtBằng chứngAi xác nhận đượcLệch về phía nào
Cô Hạnh, giáo viên tiểu học 15 năm: "Tổ chức, điều phối công việc: chưa tự tin"Hướng dẫn được người khácBa năm liền xếp lịch dạy thay cho cả khối; năm ngoái chỉ cho hai giáo viên mới cách lập kế hoạch tuầnTổ trưởng, hai giáo viên mớiTự nhận thấp hơn bằng chứng khá xa
Anh Quân, trưởng ca nhà máy, 41 tuổi: "Thuyết trình trước nhóm: rất tự tin"Làm được khi có người hướng dẫnNói giao ca mỗi sáng mười phút rất tốt; lần trình bày cải tiến trước phòng kỹ thuật thì quên ý, phải có quản đốc đỡ lờiQuản đốc, tổ viênTự nhận cao hơn bằng chứng khi nói trước người lạ; khớp khi nói với tổ
Dòng của bạn

Dòng của anh Quân cho thấy một điều hay gặp: một câu hỏi chung ("thuyết trình") gom hai việc khác hẳn nhau. Anh không tự đánh giá sai, anh chỉ trả lời cho phần việc anh quen. Tách câu hỏi ra là thấy ngay chỗ cần học.

Dòng của cô Hạnh cho thấy điều ngược lại: bằng chứng dày nhưng câu trả lời mỏng. Nếu cô đọc bản kết quả mà không có bảng này, cô sẽ loại hẳn những hướng cần năng lực tổ chức, trong khi đó lại là thứ cô làm tốt nhiều năm.

Nhờ người khác nhìn lại mà không biến thành buổi chấm điểm

Cột "ai xác nhận được" chỉ có nghĩa khi bạn thật sự hỏi. Cách hỏi quyết định câu trả lời. Đừng hỏi "anh thấy em giỏi tổ chức không?", vì người được hỏi sẽ lịch sự. Hãy hỏi về hành vi: "Hồi em xếp lịch dạy thay cho khối, chị thấy chỗ nào chạy ổn, chỗ nào em còn phải nhờ người khác gỡ?". Câu hỏi có việc cụ thể thì câu trả lời cũng cụ thể.

Chọn hai ba người đã thấy bạn làm việc đó, tốt nhất là ở những vị trí khác nhau: một người giao việc cho bạn, một người làm cùng, một người nhận kết quả từ bạn. Ghi lại nguyên văn câu họ nói vào cột bằng chứng, không tóm thành tính từ. "Lịch của Hạnh chưa bao giờ phải sửa giữa tuần" là bằng chứng; "Hạnh giỏi" thì không.

Khi nhận xét của người khác lệch với câu trả lời của mình, đừng vội chọn bên. Ghi cả hai, rồi tìm thêm một việc nữa để làm rõ. Cũng đừng biến buổi hỏi này thành chuyện chấm điểm nhau ở chỗ làm: bạn đang xin thông tin cho việc tự hiểu mình, không phải xin đánh giá thành tích.

Tình huống đi trọn: cô Hạnh và câu hỏi "mình có làm được việc khác ngoài dạy không"

Câu hỏi ban đầu. Sau mười lăm năm dạy tiểu học, cô Hạnh tò mò về việc làm bên phía tổ chức chương trình học cho người lớn. Cô làm một bảng tự đánh giá năng lực và tự chọn thấp ở hầu hết mục về tổ chức, điều phối, làm việc với người lớn.

Đối chiếu bằng chứng. Điền bảng kiểm lại, cô thấy năm mục có bằng chứng ở mức "hướng dẫn được người khác": lập lịch, chuẩn bị họp phụ huynh, phân công trong các đợt thi, kèm giáo viên mới. Tổ trưởng xác nhận ba trong năm mục.

Phần thật sự còn thiếu. Có hai mục cô đúng là mới làm quen: soạn nội dung cho người lớn và làm việc với ngân sách. Bảng không xoá các mục này, nó chỉ cho thấy khoảng trống hẹp hơn nhiều so với cô tưởng.

Giả thuyết và bước thử. Giả thuyết: nếu cô thích tổ chức chương trình cho người lớn, thì khi nhận lo một buổi tập huấn cho phụ huynh, cô sẽ thấy hứng ở phần chuẩn bị chứ không chỉ ở phần đứng lớp. Bước thử: xin nhà trường cho đứng ra tổ chức buổi tập huấn tháng tới, ghi lại phần nào thấy hứng, phần nào thấy nặng.

Điều cô không làm. Cô không nộp đơn xin nghỉ, không đăng ký lớp dài hạn. Cô chỉ sửa lại cách nhìn mình, và có một việc cụ thể để thử trong một tháng.

Những việc không nên làm khi phát hiện mình tự đánh giá lệch

Đừng làm lại bài để "sửa" câu trả lời cho đúng. Bản kết quả đầu tiên, dù lệch, là dữ liệu về cách bạn nhìn mình, và chính khoảng lệch đó là thông tin đáng giữ. Ghi chú bên cạnh là đủ.

Đừng nhảy sang thái cực kia. Người vừa phát hiện mình tự đánh giá thấp hay quay ngoắt sang tự chọn cao hết; người vừa thấy mình đánh giá cao thì tự trách và hạ hết xuống. Cả hai đều bỏ mất bằng chứng. Mỗi câu sửa riêng, theo bằng chứng của riêng nó.

Đừng coi nhận xét của một người là phán quyết. Một người sếp khó tính hay một đồng nghiệp hay khen đều có cái thước riêng. Hai ba nguồn khác nhau mới cho một bức tranh tạm tin được.

Và đừng dùng bảng này để kết luận về nghề. Nó chỉ cho biết năng lực thật của bạn ở từng nhóm việc. Muốn biết mình có thích một hướng mới hay không, vẫn phải thử loại việc của hướng đó.

Bước nhỏ tuần này và một mốc tự so sau ba tháng

Tuần này: chọn năm câu trả lời, điền bảng kiểm lại, và hỏi đúng một người về một việc cụ thể. Không cần làm hết các mục trong bản kết quả.

Nếu muốn theo dõi, bạn có thể ghi cạnh mỗi mục một con số từ 1 đến 5 thể hiện mức tự tin của mình hôm nay. Con số này không phải điểm và không so với ai; nó chỉ để ba tháng sau bạn tự ghi lại một lần nữa và xem cảm nhận của mình có dịch chuyển theo bằng chứng mới không.

Khi bảng cho thấy bạn đánh giá thấp mình ở nhiều mục quan trọng và điều đó đang làm bạn ngại bước sang việc mới, nói chuyện với một người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đi trước trong hướng bạn tò mò có thể giúp. Họ nhìn bằng chứng của bạn bằng con mắt của người ngoài, thứ mà mình khó tự có.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mình đang tự đánh giá năng lực quá cao?

Dấu hiệu thường gặp là chọn mức cao cho việc đã lâu không làm, chỉ nhớ được một lần làm tốt, hoặc làm được khi có người nhắc mà lại chọn câu tự làm độc lập. Kiểm bằng cách ghi một việc cụ thể gần đây và hỏi người đã thấy việc đó.

Vì sao người làm lâu năm lại hay tự đánh giá thấp mình?

Vì việc làm lâu thành quen tay và trông như ai cũng làm được, nên mình không gọi nó là kỹ năng. Môi trường quanh mình cũng tạo ra một cái thước: ở chỗ nhiều người giỏi, mình thấy mình bình thường dù thật ra đã ở mức hướng dẫn được người khác.

Có nên làm lại trắc nghiệm sau khi biết mình trả lời lệch?

Không cần làm lại ngay. Giữ bản đầu và ghi chú chỗ lệch bên cạnh là đủ, vì khoảng lệch giữa cách mình nhìn mình và bằng chứng thật cũng là thông tin. Nếu muốn, làm lại sau vài tháng để tự so.

Hỏi đồng nghiệp nhận xét về mình thế nào cho khỏi ngại?

Hỏi về một việc cụ thể thay vì hỏi chung chung mình giỏi hay không. Ví dụ hỏi lần mình lo một việc nào đó thì chỗ nào chạy ổn, chỗ nào mình còn phải nhờ người khác gỡ. Câu hỏi cụ thể dễ trả lời thật và không biến thành buổi khen chê.

Thang 1 đến 5 trong bảng tự đánh giá có phải điểm năng lực không?

Không. Nếu dùng, nó chỉ ghi mức tự tin của chính bạn ở một thời điểm, để sau ba tháng tự so lại với mình. Nó không so với người khác, không cộng lại thành kết luận, và không thay được cột bằng chứng việc đã làm.

Phát hiện mình đánh giá thấp bản thân thì có nên đổi nghề luôn không?

Không nên vội. Phát hiện đó chỉ cho biết bạn làm được nhiều hơn mình nghĩ. Muốn biết có nên đổi hướng hay không, vẫn cần thử loại việc của hướng mới và xem mình có thấy hứng thật không, trong khi vẫn giữ việc đang làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138