Sau vài năm làm quản lý, nếu bạn thấy nhớ chuyên môn, trước khi xin quay về hãy đo ba thứ: chuyên môn của mình còn tới đâu so với hồi trước, năng lực mới mình đã có nhờ làm quản lý là gì, và trong một tuần làm việc thật, phần nào làm mình hứng, phần nào hút sức. Tối nay có thể bắt đầu bằng cách liệt kê mười việc chuyên môn mình từng làm giỏi nhất.
Lý do cần đo: “muốn quay về chuyên môn” có khi là nhớ cảm giác làm ra sản phẩm bằng tay mình, có khi là mệt vì một vài việc quản lý cụ thể, có khi là bị kẹt giữa cấp trên và nhóm. Mỗi nguyên nhân dẫn tới một lựa chọn khác nhau, và quay hẳn về chuyên môn chỉ là một trong số đó.
Câu hỏi thật đằng sau ý muốn quay về
Nhiều người lên quản lý vì làm chuyên môn giỏi, rồi sau vài năm thấy mình không còn làm thứ mình giỏi nữa. Ngày làm việc biến thành họp, duyệt, giải quyết chuyện người. Cảm giác nhớ chuyên môn lúc đó là thật. Nhưng nó có thể đến từ nhiều chỗ khác nhau, và nếu không tách ra, bạn dễ chọn một lối ra không giải quyết đúng cái đang vướng.
Thử trả lời ba câu. Một, nếu bỏ đi ba việc quản lý mình ghét nhất, mình có muốn làm quản lý tiếp không? Hai, nếu được quay về chuyên môn nhưng nghe lệnh một người mình không phục, mình có thấy ổn không? Ba, điều mình nhớ nhất ở chuyên môn là gì: tự tay làm ra sản phẩm, được giỏi nhất trong một việc, hay được yên không phải lo cho người khác?
Câu trả lời cho câu ba đặc biệt quan trọng. Nếu điều bạn nhớ là được tự tay làm, có thể có cách giữ một phần việc tay ngay trong vai quản lý. Nếu điều bạn nhớ là không phải lo cho người khác, đó là tín hiệu đáng để ý rằng vai quản lý đang lệch với điều bạn coi trọng lúc này.
Bảng đo chuyên môn còn tới đâu, kèm ví dụ điền sẵn
Chọn sáu đến tám việc chuyên môn bạn từng làm giỏi. Ghi mức bằng mô tả hành vi: mới làm quen, làm được khi có người hướng dẫn, tự làm tốt, hướng dẫn được người khác. Không chấm điểm.
| Việc chuyên môn | Mức hồi trước | Mức bây giờ | Bằng chứng gần nhất | Muốn lấy lại không |
|---|---|---|---|---|
| Thiết kế mạch điều khiển cho máy đóng gói | Hướng dẫn được người khác | Làm được khi có người hướng dẫn, vì linh kiện đã đổi | Duyệt thiết kế của nhóm, không tự vẽ từ ba năm nay | Có, rất muốn |
| Gỡ lỗi máy ngay tại xưởng khách | Tự làm tốt | Tự làm tốt | Tháng trước vẫn được gọi xuống gỡ một ca khó | Có |
| Viết tài liệu kỹ thuật | Tự làm tốt | Tự làm tốt | Vẫn sửa tài liệu cho nhóm hằng tuần | Không thiết tha |
| Lập trình phần điều khiển | Tự làm tốt | Mới làm quen lại với công cụ mới | Chưa tự viết dòng nào trong hai năm | Có, nhưng ngại |
Bảng trên là của anh Khải, ba mươi tám tuổi, kỹ sư tự động hoá, bốn năm làm trưởng nhóm. Anh nhận ra chuyên môn của mình không mất đều: phần gỡ lỗi tại chỗ còn nguyên, phần thiết kế và lập trình đã mòn vì công cụ đổi. Nếu quay về hẳn, anh cần vài tháng để bắt kịp phần đó, một điều anh chưa từng tính tới.
Cột cuối cũng có ích: anh không thiết tha lấy lại việc viết tài liệu, dù vẫn làm tốt. Điều đó nhắc anh rằng làm được và muốn làm là hai chuyện khác nhau, và chỉ những dòng “có” mới đáng đưa vào kế hoạch.
Năng lực mới từ những năm quản lý, có bằng chứng
Điều phối việc giữa nhiều người. Bạn biết chia việc sao cho người hợp việc, theo dõi tiến độ, gỡ nút thắt. Bằng chứng: các dự án nhóm giao đúng hạn, số lần phải chữa cháy giảm dần.
Ra quyết định khi thiếu thông tin. Người làm chuyên môn có thể chờ đủ dữ kiện, người quản lý thường không được chờ. Bằng chứng: những lần bạn phải chọn và chọn đúng, cả những lần chọn sai và đã sửa.
Nói những chuyện khó. Góp ý cho người làm chưa tốt, nói không với cấp trên, báo tin xấu cho khách. Bằng chứng: các cuộc nói chuyện mà sau đó mọi việc đi tiếp được.
Nhìn bức tranh lớn hơn. Hiểu việc của nhóm mình ăn khớp với các phòng khác thế nào, biết vì sao một quyết định được đưa ra. Năng lực này giúp ích kể cả khi bạn quay về chuyên môn, vì bạn hiểu việc mình làm để làm gì.
Đừng gạt bỏ chỉ vì không thích. Có người ghét quản lý tới mức không muốn thừa nhận mình đã giỏi lên ở đó. Ghi đủ những năng lực này giúp bạn chọn sáng suốt hơn, và nếu quay về chuyên môn, bạn mang theo chúng như một lợi thế.
Một tuần ghi hứng và hút sức
Trong năm ngày làm việc, cuối mỗi ngày dành mười phút:
- Liệt kê các khối việc trong ngày, ghi rõ khối nào là chuyên môn, khối nào là quản lý.
- Cạnh mỗi khối, ghi một chữ: hứng, bình thường, hoặc hút sức.
- Với khối hứng, ghi vì sao: được làm bằng tay, được giải một bài khó, hay được thấy người trong nhóm tiến bộ.
- Với khối hút sức, ghi vì sao: vì việc đó, vì người đó, hay vì làm nó lúc đã mệt.
- Cuối tuần, đọc lại cả năm ngày, xem các khối hứng nằm nhiều ở chuyên môn hay ở quản lý, rồi đọc kỹ cột vì sao. Cột vì sao quan trọng hơn chuyện bên nào nhiều hơn.
- Đọc lại câu trả lời của ba câu hỏi ở đầu bài, xem nhật ký có khớp với điều mình nghĩ không.
Nhiều người bất ngờ khi thấy một số khối quản lý, như kèm người mới, lại nằm trong cột hứng, còn một vài khối chuyên môn, như viết tài liệu, lại nằm ở cột bình thường. Điều đó cho thấy câu hỏi không phải quản lý hay chuyên môn, mà là loại việc nào trong cả hai.
Không chỉ có hai lối: ba hướng đáng thử
Quay hẳn về chuyên môn. Đáng thử khi nhật ký nghiêng rõ về chuyên môn và điều bạn nhớ là được tự tay làm. Cần tính trước thời gian bắt kịp phần đã mòn. Thử bằng cách xin tự làm trọn một hạng mục chuyên môn trong một tháng, xem mình có theo kịp và có thấy hứng không.
Ở lại quản lý nhưng đổi hình dạng. Nhóm nhỏ hơn, giữ một phần việc tay cho mình, hoặc chuyển sang quản lý kỹ thuật thay vì quản lý hành chính. Đáng thử khi cái hút sức là vài việc cụ thể chứ không phải toàn bộ việc quản lý.
Vai chuyên gia, kèm cặp. Không quản lý người nhưng giữ vai người được hỏi ý kiến, kèm người mới, duyệt chất lượng. Hướng này dùng cả chuyên môn lẫn năng lực đọc người đã có. Thử bằng cách nhận kèm một người trong ba tháng.
Kiểm từng hướng bằng thử nhỏ. Mỗi hướng là một giả thuyết. Viết thành câu “nếu mình làm… thì mình sẽ thấy…”, thử trong một tháng, ghi nhật ký, rồi mới quyết. Đừng quyết từ một buổi chiều mệt sau cuộc họp căng.
Những điều hay làm sai khi muốn quay về
Quyết sau một cuộc họp tệ. Ý muốn bỏ quản lý thường mạnh nhất ngay sau một ngày căng. Ghi lại ý đó, nhưng đợi đủ một tuần nhật ký rồi mới đọc lại.
Tưởng chuyên môn còn nguyên như ngày lên chức. Công cụ, cách làm, chuẩn của nghề đều đi tiếp trong lúc bạn bận quản lý. Đo bằng bảng trước khi tính chuyện quay về, để không bị hụt hẫng khi người trẻ trong nhóm làm nhanh hơn mình ở vài việc.
Nghĩ quay về là thụt lùi. Nhiều người ngại quay về vì sợ người khác nghĩ mình thất bại. Nhưng chọn vai làm mình hứng và dùng đúng năng lực là quyết định của người hiểu mình, không phải bước lùi. Điều bạn cần trả lời là việc nào mình làm tốt và muốn làm, không phải người khác sẽ nghĩ gì.
Bỏ qua chuyện thu nhập và trách nhiệm. Đổi vai có thể kéo theo thay đổi về thu nhập hay vị trí. Bài này không bàn con số, nhưng bạn cần biết rõ hoàn cảnh gia đình chịu được tới đâu trước khi đề nghị, và bàn với người cùng gánh chi tiêu trong nhà.
Anh Khải đi tới đâu, và bước nhỏ của bạn
Nhật ký một tuần của anh Khải cho thấy các khối hứng là gỡ lỗi tại xưởng và kèm hai kỹ sư trẻ; các khối hút sức là họp ngân sách và làm báo cáo cho cấp trên. Giả thuyết của anh: “Nếu mình ở vai kỹ sư chính, kèm người và gỡ các ca khó, không lo ngân sách, mình sẽ thấy hứng trở lại.” Anh đề nghị với cấp trên thử trong hai tháng: một phó nhóm nhận phần ngân sách và báo cáo, anh nhận lại hai hạng mục thiết kế và tự học lại công cụ lập trình mới.
Anh đặt hai câu để kiểm khi hết hai tháng: mình có tự làm xong hạng mục thiết kế với chất lượng mình hài lòng không, và cuối tuần mình còn sức hơn trước không. Nếu câu đầu là không, anh sẽ xin thêm thời gian bắt kịp chứ không vội kết luận mình đã hết chuyên môn.
Với bạn, tuần này chỉ cần điền bảng đo chuyên môn cho sáu dòng, ghi danh sách năng lực mới kèm bằng chứng, và bắt đầu nhật ký hứng và hút sức. Sau đó viết ra hướng nào trong ba hướng mình muốn thử trước. Nếu bạn đang căng thẳng nặng hoặc quan hệ với cấp trên khó mở lời, ngồi với một người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đã từng đi lối tương tự sẽ giúp bạn chuẩn bị đề nghị rõ ràng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm quản lý vài năm rồi có quay về chuyên môn được không?
Thường được, nhưng chuyên môn không mất đều. Phần dựa trên hiểu biết và kinh nghiệm thường còn, phần dựa trên công cụ có thể đã mòn. Đo từng việc chuyên môn bằng mô tả hành vi để biết cần bao lâu bắt kịp trước khi quyết.
Làm sao biết mình chán quản lý hay chỉ chán vài việc quản lý?
Ghi nhật ký một tuần, đánh dấu từng khối việc là hứng, bình thường hay hút sức kèm lý do. Nếu chỉ vài việc cụ thể hút sức, có thể đổi hình dạng vai quản lý. Nếu gần như mọi việc quản lý đều hút sức, tín hiệu quay về chuyên môn rõ hơn.
Năng lực quản lý có mất giá trị khi quay về làm chuyên môn không?
Không. Điều phối, ra quyết định khi thiếu thông tin, nói chuyện khó và nhìn bức tranh lớn giúp bạn làm chuyên môn tốt hơn, vì bạn hiểu việc mình làm khớp với cả hệ thống thế nào.
Ngoài quản lý và chuyên môn còn lựa chọn nào khác?
Có vai chuyên gia và kèm cặp: không quản lý người nhưng là người được hỏi ý kiến, kèm người mới, duyệt chất lượng. Cũng có thể ở lại quản lý nhưng thu nhỏ nhóm hoặc giữ một phần việc tay cho mình.
Có nên xin quay về chuyên môn ngay sau một giai đoạn căng thẳng?
Nên chờ vài tuần và ghi nhật ký trước. Quyết định đưa ra ngay sau một giai đoạn căng thường phản ánh cái mệt lúc đó hơn là điều mình thật sự muốn. Thử một hướng trong một tháng rồi mới quyết.
Nói với cấp trên thế nào khi muốn đổi vai?
Mang theo bằng chứng: bảng đo chuyên môn, nhật ký hứng và hút sức, và một đề nghị cụ thể có thời hạn thử, ai nhận phần việc mình nhả. Đề nghị dạng thử trong hai tháng thường dễ được đồng ý hơn một yêu cầu đổi hẳn.