KhaNang.comKhả Năng
Hiểu lại mình ở tuổi 30, 40, 50

Vốn kinh nghiệm ở tuổi 50: tách điều mình làm được khỏi chức danh đã giữ

Ở tuổi 50, người ta hay nói về mình bằng chức danh. Cách tách chức danh thành việc thật, năng lực bên dưới và bằng chứng, để biết vốn nào còn dùng được.

A Vietnamese man in his early fifties showing a younger worker how to adjust a sewing machine in a bright garment workshop, close side angle, warm daylight

Ở tuổi năm mươi, cách tự đánh giá có ích nhất là bóc chức danh ra thành từng việc thật mình làm mỗi ngày, rồi hỏi bên dưới mỗi việc là năng lực gì, năng lực đó còn dùng được không nếu không còn chức danh, và ai xác nhận được. Tối nay bạn có thể lấy chức danh hiện tại, viết ra mười việc thật nằm bên dưới nó.

Lý do cần tách: hai mươi, ba mươi năm đi làm khiến nhiều người nói về mình bằng chức danh, “tổ trưởng”, “phó phòng”, “thợ cả”. Chức danh là thứ chỗ làm trao, có thể mất khi đổi chỗ hay tái cơ cấu. Năng lực bên dưới mới là thứ mang theo được, và nó thường rộng hơn chức danh nhiều.

Vì sao chức danh che mất năng lực

Khi giữ một chức danh lâu, người khác gọi mình bằng nó, mình giới thiệu mình bằng nó, dần dần nó thành câu trả lời cho câu hỏi “mình là ai”. Đến lúc cần nhìn lại, chẳng hạn khi chỗ làm thay đổi, khi muốn đổi nhịp, hay khi được hỏi muốn làm gì trong mười năm tới, nhiều người thấy trống vì không biết mô tả mình ngoài chức danh.

Thêm nữa, chức danh thường mô tả trách nhiệm chứ không mô tả cách làm. Hai người cùng là tổ trưởng có thể làm tốt hai thứ rất khác: một người giỏi xếp ca và giữ tiến độ, người kia giỏi kèm thợ mới và gỡ lỗi máy. Nếu chỉ nhìn chức danh, cả hai đều tưởng mình giống nhau, và đều bỏ sót phần đặc biệt nhất của mình.

Cuối cùng, ở tuổi năm mươi, kinh nghiệm dày đến mức phần lớn trở nên tự động. Bạn làm mà không nghĩ, nên cũng không biết đó là năng lực. Bóc ra từng việc là cách đưa phần tự động trở lại thành chữ.

Tách chức danh không phải để hạ thấp nó. Chức danh vẫn là bằng chứng rằng chỗ làm đã tin giao cho bạn một trách nhiệm. Chỉ là khi tự đánh giá, bạn cần nhìn xuống một tầng nữa, tới những việc tay làm, đầu nghĩ và miệng nói mỗi ngày, vì đó mới là thứ bạn mang theo khi bước sang chỗ khác hay nhịp khác.

Bốn lớp của vốn kinh nghiệm

Kỹ năng làm. Những việc tay bạn làm được: chỉnh máy, lập dự toán, xếp ca, viết hợp đồng. Đây là lớp dễ thấy nhất và dễ bị lỗi thời nhất khi công cụ đổi.

Hiểu biết vì sao. Bạn không chỉ biết làm mà biết vì sao làm vậy, khi nào có thể bỏ bước, khi nào tuyệt đối không. Lớp này bền hơn kỹ năng làm, vì công cụ đổi nhưng nguyên lý của nghề ít đổi.

Phán đoán qua tình huống đã gặp. Bạn nhìn một lô hàng, một bảng số, một nhóm người và thấy sớm chỗ sắp hỏng. Lớp này hầu như chỉ có được qua năm tháng, là phần người trẻ khó thay.

Quan hệ và uy tín. Những người tin bạn, nhờ bạn, giới thiệu bạn. Đây là vốn thật, nhưng nó gắn với một môi trường, nên khi đổi hướng xa thì lớp này mỏng đi nhanh nhất.

Đọc bốn lớp cùng nhau. Khi nghĩ tới một hướng mới, hỏi xem hướng đó dùng lớp nào của bạn. Hướng dùng được lớp hai và ba thường cho bạn lợi thế; hướng chỉ dùng lớp một thì bạn đang cạnh tranh trên phần dễ lỗi thời nhất.

Bảng tách chức danh thành năng lực, kèm ví dụ điền sẵn

Viết chức danh ở đầu trang. Bên dưới, mỗi dòng là một việc thật bạn làm thường xuyên. Không có cột điểm.

Việc thật làm hằng ngàyNăng lực nằm bên dướiThuộc lớp nàoCòn dùng được nếu bỏ chức danh khôngBằng chứng và ai xác nhận
Xếp người vào chuyền khi có thợ nghỉ đột xuấtXếp nguồn lực dưới áp lực thời gianPhán đoánCó, dùng ở mọi nơi cần điều phối ngườiBa năm không trễ đơn vì thiếu người, quản đốc biết
Nhìn đường may đoán máy nào sắp lệchChẩn đoán lỗi kỹ thuật sớmHiểu biết vì saoCó, trong nghề may và các xưởng cơ khí nhẹThợ máy hay gọi hỏi trước khi tháo máy
Kèm thợ mới đến lúc đứng máy một mìnhTruyền nghề bằng tay, chia bướcKỹ năng làm và hiểu biết vì saoCó, rất rõHơn hai mươi thợ đã kèm, nhiều người giờ là tổ phó
Báo cáo sản lượng bằng sổ tayTheo dõi số liệu đơn giảnKỹ năng làmCó nếu chuyển sang bảng tínhSổ ghi đủ ba năm, chưa dùng bảng tính

Ví dụ trên của anh Bình, năm mươi mốt tuổi, gần hai mươi năm làm tổ trưởng một xưởng may. Trước khi tách, anh nói về mình đúng một câu: “làm tổ trưởng may”. Sau khi tách, anh thấy mình có ít nhất ba năng lực mang theo được: điều phối người dưới áp lực, chẩn đoán lỗi sớm, truyền nghề. Anh cũng thấy rõ một khoảng trống cụ thể: theo dõi số liệu vẫn bằng sổ tay.

Học công cụ mới ở tuổi 50: tự đo thay vì tự đoán

Nhiều người ngoài năm mươi tự nói “mình già rồi, học máy móc mới không vào” trước khi thử. Câu đó có khi đúng, có khi không; cách biết duy nhất là đo. Chọn một công cụ thật sự cần trong việc của mình, như bảng tính để thay sổ tay, và đặt một việc nhỏ có đầu có cuối: hai tuần, mỗi ngày hai mươi phút, cuối kỳ tự làm được một bảng theo dõi sản lượng tuần.

Trong hai tuần đó, ghi lại ba điều mỗi buổi: hôm nay làm được gì mới, chỗ nào kẹt, kẹt xong có tự gỡ được không hay phải nhờ. Sau hai tuần, đọc lại. Thường bạn sẽ thấy mình học chậm hơn người trẻ ở những ngày đầu, nhưng lại nhanh hơn khi phải hiểu cái mình làm để làm gì, vì bạn hiểu nghề rất kỹ.

Kết quả hai tuần đó cho bạn một mô tả đúng về cách học của chính mình: cần mấy buổi, học kèm ai thì nhanh, học từ đâu thì vào. Đó là thông tin tốt hơn nhiều so với câu “già rồi” hay câu “tuổi nào cũng học được”.

Chú Sơn, 53 tuổi, lái xe khách: một vòng tự đánh giá

Chú Sơn lái xe khách đường dài hơn hai mươi năm. Lưng bắt đầu đau, vợ muốn chú bớt chạy đêm. Chú nghĩ mình chỉ biết lái xe, bỏ lái là hết nghề.

Chú ngồi tách các việc thật: kiểm xe trước chuyến, xử lý xe hỏng giữa đường, giữ khách quen gọi đặt chỗ, kèm hai phụ xe thành tài xế, sắp lịch đổi ca với đồng nghiệp. Bên dưới là các năng lực: kiểm tra an toàn theo danh sách, xử lý sự cố, giữ khách, truyền nghề, điều phối lịch. Lớp phán đoán dày nhất là đọc tình trạng xe và đường.

Giả thuyết: “Nếu mình làm việc kiểm xe và kèm tài xế mới ở bến thay vì chạy đường dài, mình vẫn dùng được phần lớn vốn cũ mà đỡ sức.” Bước thử: xin chủ xe cho chú phụ trách kiểm xe trước chuyến và kèm tài xế mới hai buổi mỗi tuần trong một tháng, vẫn chạy các chuyến ngày. Chú ghi lại sau mỗi buổi: lưng thế nào, có thấy có ích không, người được kèm làm được gì. Một tháng sau mới tính tiếp.

Điều đáng để ý trong câu chuyện này: chú không phải học lại từ đầu. Phần lớn vốn của chú nằm ở lớp hiểu biết và phán đoán, và phép thử được chọn đúng để dùng hai lớp đó. Nếu sau một tháng chú thấy kèm người làm chú mệt hơn lái xe, đó cũng là một kết quả có ích, giúp chú khỏi đổi sai hướng.

Những chỗ hay đánh giá sai về vốn của mình

Đánh đồng số năm với độ sâu. Hai mươi năm làm một việc có thể là hai mươi năm đào sâu, cũng có thể là một năm lặp lại hai mươi lần. Cách phân biệt: kể được ít nhất ba tình huống khó mà bạn xử lý theo cách người mới không nghĩ ra.

Đếm quan hệ như năng lực. Quen nhiều người trong ngành là vốn thật, nhưng nó gắn với vị trí bạn đang ngồi. Thử hỏi: nếu mai mình chuyển đi, những ai vẫn gọi hỏi ý kiến mình? Người còn gọi là người tin năng lực, không phải tin chức danh.

Bỏ qua phần mình làm tự động. Những việc làm không cần nghĩ thường là phần sâu nhất. Nếu bạn bảo “cái đó dễ mà”, hãy hỏi một người mới xem với họ có dễ không.

Coi lỗi thời của công cụ là lỗi thời của người. Sổ tay bị thay bằng bảng tính không có nghĩa là hiểu biết về sản lượng, tiến độ, chất lượng của bạn hết giá trị. Phần lỗi thời là cái vỏ; cái lõi chuyển sang công cụ mới được nếu bạn chịu học phần vỏ.

Bước nhỏ và những điều không cần làm

Tuần này, chỉ cần làm bốn việc:

  • Viết chức danh của mình, bên dưới mười việc thật. Điền bảng tách cho ít nhất sáu dòng.
  • Khoanh hai năng lực thuộc lớp phán đoán hoặc hiểu biết vì sao, đó là phần vốn bền nhất của bạn.
  • Chọn một khoảng trống nhỏ, cụ thể, kiểu “chưa dùng bảng tính”, và đặt một phép đo hai tuần như ở trên.
  • Đưa bảng cho một người làm cùng lâu năm đọc, hỏi họ có việc nào mình làm mà mình quên ghi không. Người ngoài thường nhắc ra đúng phần mình làm tự động.

Không cần chứng minh với ai rằng mình còn theo kịp. Không cần học một lúc nhiều thứ để bù cảm giác chậm. Không cần đổi hướng nếu bảng cho thấy chỗ đang làm vẫn dùng tốt vốn của bạn, ở lại và nhận thêm phần việc kèm người, gỡ lỗi, điều phối là một lựa chọn có giá trị. Nếu bạn đang đứng trước một thay đổi lớn ở chỗ làm, hãy mang bảng đã điền tới gặp người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đi trước trong nghề, để có thêm một đôi mắt.

Câu hỏi thường gặp

Tuổi 50 tự đánh giá năng lực bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ chức danh hiện tại, viết ra mười việc thật bạn làm mỗi ngày bên dưới nó. Với mỗi việc, hỏi năng lực bên dưới là gì, còn dùng được không nếu không còn chức danh, và ai xác nhận được. Một buổi tối là đủ cho bản đầu.

Vốn kinh nghiệm nào ở tuổi 50 mang theo được khi đổi việc?

Phần bền nhất thường là hiểu biết vì sao làm như vậy và phán đoán qua tình huống đã gặp. Kỹ năng làm cụ thể dễ lỗi thời hơn khi công cụ đổi, còn quan hệ và uy tín mỏng đi nhanh khi đổi sang môi trường xa.

Ngoài 50 tuổi học công cụ mới có kịp không?

Cách biết là đo thay vì đoán. Chọn một công cụ cần thật, đặt một việc nhỏ trong hai tuần, mỗi ngày một ít, ghi lại chỗ kẹt và chỗ tự gỡ được. Kết quả sẽ cho bạn biết mình học thế nào, nhanh chậm ở đâu.

Chỉ làm một nghề cả đời thì có kỹ năng gì mang sang được không?

Thường có nhiều hơn bạn nghĩ. Một tài xế lâu năm có xử lý sự cố, giữ khách, truyền nghề, điều phối lịch. Một tổ trưởng có điều phối người, chẩn đoán lỗi, kèm thợ. Tách chức danh thành việc thật là thấy.

Có nên đổi hướng ở tuổi 50 không?

Không có câu trả lời chung. Nếu bảng tự đánh giá cho thấy chỗ đang làm vẫn dùng tốt vốn của bạn, ở lại và nhận thêm phần việc hợp sức là lựa chọn tốt. Nếu muốn đổi, hãy thử nhỏ trước, song song với việc chính.

Mất chức danh có làm mất giá trị của mình không?

Chức danh là thứ chỗ làm trao, còn năng lực bên dưới là của bạn. Khi viết ra được các năng lực đó kèm bằng chứng, bạn sẽ thấy giá trị của mình rộng hơn chức danh, và nói về mình với người khác cũng dễ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138