Cách chắc nhất để tìm điểm mạnh của một người đã đi làm vài năm là kể lại những lần mình làm tốt thật, có kết quả thấy được, rồi soi xem các lần đó giống nhau ở đâu. Điểm mạnh không nằm ở tính từ mình tự gán như "chăm chỉ" hay "cẩn thận", mà nằm ở cái động từ lặp lại trong các câu chuyện: mình gỡ rối, mình thuyết phục, mình sắp xếp lại, mình kèm người mới. Tối nay bạn chỉ cần một tờ giấy, một cây bút và năm câu chuyện.
Bài này đưa ra khung ba phần để viết mỗi câu chuyện, một bảng đọc điểm chung không chấm điểm, ví dụ điền sẵn của một người làm kế toán tám năm, những chỗ hay viết sai khiến câu chuyện chẳng nói lên gì, và một bước kiểm nhỏ trong tuần để biết điều mình đọc ra có đứng vững không.
Vì sao câu chuyện cho ra điểm mạnh đáng tin hơn tự liệt kê
Khi được hỏi "điểm mạnh của bạn là gì", phần lớn người đi làm trả lời bằng những từ nghe quen trong buổi họp: trách nhiệm, chịu khó, hoà đồng. Các từ đó không sai, nhưng chúng không giúp bạn chọn việc, vì gần như ai cũng nhận mình có. Chúng là phẩm chất chung, không phải thứ phân biệt bạn với người bên cạnh.
Câu chuyện thì khác. Một lần bạn cứu một đơn hàng sắp hỏng, một lần bạn làm cho hai phòng ban đang cãi nhau ngồi lại được, một lần bạn dựng lại cách lưu hồ sơ khiến cả nhóm đỡ mất giờ. Mỗi câu chuyện có bối cảnh, có hành động cụ thể, có kết quả mà người khác cũng nhìn thấy. Đó là bằng chứng. Khi đặt năm câu chuyện cạnh nhau, những hành động lặp lại sẽ lộ ra mà không cần ai phán.
Người đã đi làm có lợi thế lớn so với người mới ra trường ở chỗ này: kho câu chuyện của bạn dày hơn nhiều. Vấn đề thường không phải thiếu chuyện, mà là bạn quên mất chúng, hoặc coi chúng là "việc bình thường phải làm". Bài tập dưới đây giúp kéo chúng ra.
Khung ba phần để viết mỗi câu chuyện
Mỗi câu chuyện viết gọn trong năm đến tám dòng, theo đúng ba phần, đừng nhảy cóc, rồi thêm một dòng cảm giác:
- Tình huống: lúc đó chuyện gì đang xảy ra, khó ở đâu, ai đang chờ. Viết một hai câu, đủ để người lạ hiểu vì sao việc đó không dễ.
- Việc mình làm: chính bạn đã làm gì, theo thứ tự. Dùng động từ cụ thể: gọi cho, đối chiếu, vẽ lại, hỏi từng người, thử ba cách. Tránh "cả nhóm đã" nếu phần của bạn là riêng; tránh "mình cố gắng" vì cố gắng không phải hành động.
- Kết quả: sau đó cái gì đổi khác, ai nhận ra. Không cần con số đẹp; "từ đó chị trưởng phòng giao luôn việc này cho mình" cũng là kết quả.
- Cảm giác lúc làm: thêm một dòng, việc đó làm bạn thấy hăng lên hay mệt rũ. Dòng này không dùng để chấm, mà để sau này tách điểm mạnh mình muốn dùng tiếp với điểm mạnh mình chỉ chịu đựng.
- Lặp lại cho đủ năm chuyện, lấy từ ít nhất hai chỗ làm hoặc hai giai đoạn khác nhau, và ít nhất một chuyện ngoài công việc chính (việc họ hàng, việc tổ dân phố, việc nhà).
Nếu kẹt, hỏi mình: lần gần nhất có người nói "may mà có bạn" là lúc nào? Việc gì người ta hay nhờ mình dù không phải phần việc của mình? Hai câu đó thường mở ra hai câu chuyện ngay.
Bảng đọc điểm chung từ năm câu chuyện
Khi đã có năm câu chuyện, chép phần "việc mình làm" sang bảng dưới đây. Không có cột điểm; chỉ có cột ghi lại động từ lặp lại và ai thấy được.
| Câu chuyện | Động từ chính mình đã làm | Kết quả ai nhìn thấy | Lúc làm thấy hăng hay mệt | Ghi chú của bạn |
|---|---|---|---|---|
| Đơn hàng xuất bị sai mã, phải sửa trong hai ngày | đối chiếu, gọi từng bên, lập lại danh sách | trưởng kho, khách hàng | hăng, dù căng | lại là chuyện gỡ rối giấy tờ |
| Kèm hai bạn mới vào phòng | chia việc nhỏ, ngồi làm cùng, sửa từng chỗ | hai bạn đó, trưởng phòng | hăng | thích thấy người khác làm được |
Đọc theo cột thứ hai. Động từ nào xuất hiện từ ba câu chuyện trở lên là ứng viên điểm mạnh, nhưng chưa phải kết luận. Đọc thêm cột thứ tư: động từ lặp lại mà lần nào cũng thấy mệt là điểm mạnh bạn có nhưng có thể không muốn làm cả ngày. Hai loại này cần tách riêng khi tính chuyện chọn việc.
Ví dụ điền sẵn: chị Thu, kế toán tám năm
Chị Thu, 34 tuổi, làm kế toán tổng hợp ở một công ty phân phối được tám năm. Chị từng làm một bài trắc nghiệm sở thích trên mạng, ra kết quả nghiêng về nhóm nghệ thuật, và chị bối rối vì thấy chẳng liên quan gì tới việc mình làm hằng ngày.
Chị viết năm câu chuyện: sửa đơn xuất sai mã trước hạn kiểm toán; dựng lại cách lưu chứng từ để cả phòng tìm được trong vài phút; kèm hai bạn mới; thiết kế lại mẫu báo cáo tháng cho giám đốc đọc dễ hơn; và một chuyện ngoài công việc là tổ chức đám cưới cho em gái với ngân sách eo hẹp. Chép động từ ra bảng, chị thấy lặp lại rõ nhất là "sắp xếp lại cho người khác dễ dùng" và "làm cho rối thành gọn". Hai chuyện chị thấy hăng nhất là mẫu báo cáo và đám cưới, cả hai đều có phần trình bày, chọn bố cục, làm cho đẹp mắt.
Giả thuyết chị rút ra không phải "mình nên bỏ kế toán đi làm thiết kế", mà là: "Mình mạnh ở việc biến thứ lộn xộn thành thứ người khác đọc được, và mình hứng nhất khi phần đó có yếu tố trình bày." Câu đó giải thích được phần nào kết quả trắc nghiệm, lại khớp với tám năm làm việc. Bước thử của chị: xin nhận làm bộ báo cáo quý cho ban giám đốc trong một quý, ghi lại mỗi tuần mình thấy thế nào.
Những chỗ hay viết sai khiến câu chuyện vô dụng
Chọn chuyện to mà không phải phần của mình. Dự án lớn của công ty thành công không có nghĩa phần bạn làm là phần tạo ra thành công. Hãy viết đúng phần mình, kể cả khi nó nhỏ hơn. Một chuyện nhỏ mà thật vẫn có ích hơn một chuyện to mà mượn.
Chỉ viết kết quả, bỏ qua hành động. "Doanh số quý đó tăng" không cho biết bạn giỏi gì. Bạn đã gọi lại khách cũ, đã đổi cách giới thiệu, hay đã sắp lại lịch đi tuyến? Điểm mạnh nằm ở chỗ đó.
Toàn chuyện ở chỗ làm hiện tại. Năm chuyện cùng một chỗ dễ cho ra những gì chỗ đó đòi hỏi, chứ không phải những gì bạn mang theo đi đâu cũng dùng được. Trộn chuyện cũ, chuyện ngoài giờ vào.
Viết khiêm tốn quá mức. Nhiều người đi làm lâu năm, nhất là phụ nữ và người làm nghề phục vụ, quen kể "cũng bình thường thôi". Viết đúng sự thật, kể cả phần mình làm hay. Không ai chấm bài này ngoài bạn.
Đọc một lần rồi chốt luôn. Điểm chung bạn đọc ra hôm nay là giả thuyết. Nó cần được người khác nhìn và được thử trong việc thật, như phần dưới.
Đọc riêng những câu chuyện làm mình mệt
Nhiều người bỏ qua cột cảm giác vì nghĩ đã làm tốt thì là điểm mạnh, cần gì quan tâm thích hay không. Nhưng với người đã đi làm lâu, chính cột này thường quyết định việc mới có bền hay không. Một việc bạn làm giỏi mà mỗi lần làm xong thấy rũ người, nếu thành việc chính tám tiếng mỗi ngày, sẽ bào mòn bạn trong vài tháng.
Hãy khoanh riêng những câu chuyện có kết quả tốt mà bạn ghi là mệt. Với từng chuyện, hỏi mình hai câu. Một: mệt vì bản thân loại việc đó, hay mệt vì hoàn cảnh lúc ấy như thiếu người, sếp ép hạn, nhà có chuyện? Hai: nếu được làm việc đó một tuần một lần thay vì mỗi ngày, mình có thấy dễ chịu không? Nếu mệt vì hoàn cảnh, điểm mạnh đó vẫn có thể dùng nhiều hơn khi hoàn cảnh khác. Nếu mệt vì chính loại việc, hãy coi đó là năng lực dự phòng: biết mình làm được khi cần, nhưng đừng xây hướng đi mới quanh nó.
Ví dụ, một người bán hàng nhiều năm có chuyện chốt được hợp đồng khó nhờ kiên trì gọi lại khách suốt ba tuần. Kết quả rất tốt, nhưng lúc đó thấy kiệt sức. Đọc kỹ thì cái làm anh kiệt không phải nói chuyện với khách, mà là bị từ chối liên tục. Phần anh thấy hăng là lúc ngồi tìm hiểu vì sao khách ngần ngừ. Hai thứ nằm trong cùng một câu chuyện nhưng rất khác nhau.
Câu chuyện nói được gì và không nói được gì
Biết giới hạn của cách làm này để không đòi nó nhiều hơn nó cho được:
- Nói được: những hành động bạn đã làm ra kết quả, trong những bối cảnh cụ thể; loại việc làm bạn thấy hăng; thứ người khác tin cậy nhờ bạn.
- Nói được một phần: bạn có thích loại việc đó lâu dài không. Một lần hăng có thể vì mới lạ; ba lần ở ba nơi thì đáng tin hơn.
- Không nói được: bạn có làm tốt việc đó ở một nghề khác, với áp lực khác, nhịp khác hay không. Điều này chỉ biết khi thử.
- Không nói được: những điểm mạnh bạn chưa có dịp dùng. Người làm một chỗ mười năm có thể chưa bao giờ được giao việc thuyết trình, nên không có chuyện để kể dù có khả năng.
- Không thay được: nhận xét từ người khác. Bạn kể chuyện từ phía bạn; người cùng làm có thể thấy điểm mạnh khác hẳn mà bạn bỏ qua.
Vì vậy, bước tự kể nên đi cùng bước hỏi người khác. Bạn đưa họ xem ba động từ mình đọc ra và hỏi: "Anh chị có thấy mình như vậy không, hay còn gì khác?"
Bước tiếp theo trong tuần này
Không cần nghỉ việc, không cần đăng ký khoá học nào. Trong tuần này, chọn một động từ nổi nhất trong bảng và tìm một dịp nhỏ để dùng nó có chủ ý ở chỗ đang làm: nhận thêm một phần việc, giúp một đồng nghiệp, hoặc làm lại một quy trình đang rối. Ghi lại ba dòng sau khi làm: mình đã làm gì, ai nhận ra, mình thấy thế nào.
Song song, gửi bảng năm câu chuyện cho một người hiểu việc bạn làm, có thể là đồng nghiệp cũ hoặc bạn đời, nhờ họ đọc và nói điều họ thấy. Nếu sau vài tuần bạn vẫn không chắc điểm chung mình đọc ra có đúng không, hoặc thấy nó đá nhau với kết quả trắc nghiệm đã làm, đó là lúc đáng ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp, mang theo bảng này. Có bảng sẵn, buổi nói chuyện sẽ đi vào việc thật thay vì đoán mò.
Giữ lại tờ giấy. Ba tháng sau viết thêm hai câu chuyện mới và xem động từ cũ có còn lặp lại không. Điểm mạnh thật thường còn đó; thứ biến mất là thứ chỉ đúng với một giai đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Không nhớ ra câu chuyện thành công nào thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ câu hỏi người khác hay nhờ mình việc gì, hoặc lần gần nhất có ai cảm ơn mình vì một việc cụ thể. Lục lại tin nhắn công việc, sổ ghi chép cũ cũng giúp nhớ ra. Chuyện nhỏ cũng được, miễn là phần mình làm rõ ràng.
Câu chuyện ngoài công việc có dùng được để tìm điểm mạnh không?
Dùng được và nên có ít nhất một chuyện như vậy. Lo việc họ hàng, đứng ra tổ chức một buổi gặp, sửa đồ trong nhà cho hàng xóm đều cho thấy hành động mình làm khi không có ai giao việc, nên đôi khi còn rõ điểm mạnh hơn chuyện ở chỗ làm.
Điểm chung đọc ra trái với kết quả trắc nghiệm đã làm thì tin bên nào?
Chưa cần tin bên nào. Câu chuyện là bằng chứng việc đã làm, trắc nghiệm là câu trả lời tự khai lúc đó. Ghi cả hai thành hai giả thuyết, rồi tìm một việc thử nhỏ để xem giả thuyết nào đứng vững trong thực tế.
Viết năm câu chuyện mất bao lâu?
Thường mất một đến hai buổi tối, mỗi chuyện khoảng mười đến mười lăm phút. Đừng viết cả năm chuyện một lèo; viết hai chuyện, để qua đêm, hôm sau nhớ thêm chi tiết sẽ viết ba chuyện còn lại dễ hơn.
Có nên đưa bảng câu chuyện cho sếp xem không?
Không bắt buộc. Bảng này trước hết là để bạn tự hiểu mình. Nếu đang muốn nhận thêm loại việc mới ở chỗ làm, có thể dùng một hai câu chuyện trong đó để nói với sếp, nhưng nên chọn chuyện liên quan tới việc bạn muốn nhận.
Điểm mạnh tìm được có thay đổi theo thời gian không?
Phần cốt lõi thường bền, nhưng cách nó thể hiện và mức mình muốn dùng nó thay đổi theo tuổi và hoàn cảnh. Viết lại vài câu chuyện mới sau mỗi năm và so với bảng cũ là cách đơn giản để thấy điều gì còn, điều gì đã khác.