Một lần thử nghề không như mong đợi chưa chắc có nghĩa là bạn chọn sai hướng. Trước khi kết luận, hãy tách công việc vừa thử ra từng mảnh, xem mảnh nào làm mình hụt, rồi hỏi: mình hụt vì bản thân việc ấy, hay vì điều kiện thử, vì đang mệt, vì mới ở giai đoạn vụng tay? Tối nay bạn có thể kẻ bảng tách mảnh ở dưới và điền cho lần thử vừa rồi, mất khoảng nửa tiếng.
Người đi làm lâu năm thường khắt khe với chính mình sau một lần thử hụt. Một buổi không suôn sẻ dễ thành câu “mình không hợp”, rồi cả hướng ấy bị đóng lại. Đôi khi đó là kết luận đúng. Nhưng thường gặp hơn, cái hụt nằm ở một mảnh nhỏ có thể đổi được, và cả hướng vẫn còn đáng nhìn tiếp với một cách thử khác.
Một lần thử hụt vẫn là một lần thử có ích
Mục đích của thử nghề là có thông tin thật, không phải có kết quả đẹp. Một lần thử suôn sẻ cho biết mảnh việc ấy có thể hợp. Một lần thử hụt cho biết điều gì đó cụ thể không hợp, và nếu đọc kỹ, nó thường cho biết chính xác điều gì. Thông tin kiểu thứ hai nhiều khi còn quý hơn, vì nó loại bớt một hướng mà nếu không thử, bạn có thể đã đầu tư cả năm trời.
Điều quan trọng là đừng để cảm giác thất vọng đọc thay mình. Ngay sau lần thử hụt, cảm xúc mạnh nhất, và đó không phải lúc tốt để quyết định. Hãy ghi lại nhanh những gì đã xảy ra trong ngày, rồi để hai ba ngày sau mới ngồi đọc lại và tách mảnh.
Cũng nhớ rằng bạn đã làm được một việc mà nhiều người chỉ nghĩ tới: bạn đã thử. Một người kế toán đứng lớp lần đầu, một người lái xe ngồi trực điều phối, một người làm văn phòng đi bán hàng hội chợ, đều đã bước ra khỏi vùng mình thạo. Lần đầu ở chỗ lạ thì vụng là chuyện đương nhiên, và cái vụng ấy không nói lên nhiều về việc bạn hợp hay không.
Tách công việc vừa thử ra từng mảnh
Liệt kê những mảnh việc cụ thể trong lần thử, mỗi mảnh một dòng. Không chấm điểm, chỉ ghi cảm nhận và lý do. Bảng dưới là của chị Vy ở mục sau, người vừa thử dẫn những tour đi bộ ngắn trong thành phố vào cuối tuần:
| Mảnh việc | Thấy hứng hay hút sức | Vì sao | Mảnh này có ở những việc khác không |
|---|---|---|---|
| Tìm hiểu tư liệu, soạn lời kể cho từng điểm dừng | Hứng, quên giờ | Được đọc, được sắp xếp câu chuyện cho dễ nghe | Có, ở nhiều việc soạn nội dung, hướng dẫn, đào tạo |
| Dẫn đoàn, kể chuyện tại chỗ | Hứng, mệt mà vui | Thấy người nghe chăm chú, được hỏi lại | Có, ở những việc đứng trước một nhóm nhỏ |
| Nhận đặt chỗ, trả lời tin nhắn, nghe phàn nàn | Hút sức | Giống hệt việc chính ở tổng đài, cả tuần đã làm rồi | Có, nhưng mình đã làm đủ ở việc chính |
| Tập trung đoàn lúc sáu giờ sáng Chủ nhật | Hút sức vừa | Mất giấc ngủ duy nhất được bù trong tuần | Phụ thuộc cách sắp xếp, đổi giờ được |
| (mảnh của bạn) | (hứng / hút sức / chưa rõ) | (lý do) | (có ở đâu khác) |
Khi đã tách ra, “dẫn tour không hợp” trở thành “soạn và kể thì hợp, còn phần trả lời khách và dậy sớm Chủ nhật thì không, với hoàn cảnh hiện tại”. Đó là hai kết luận rất khác nhau và dẫn tới hai bước tiếp theo rất khác nhau.
Chị Vy, nhân viên tổng đài, thử dẫn tour đi bộ cuối tuần
Chị Vy, 31 tuổi, làm chăm sóc khách hàng qua tổng đài bảy năm. Chị mê lịch sử khu phố cũ nơi mình lớn lên, hay dẫn bạn bè đi một vòng và kể chuyện từng ngôi nhà, ai đi cùng cũng bảo chị kể hay. Chị tự hỏi có nên thử hướng làm hướng dẫn viên. Chị đặt giả thuyết: “Nếu mình dẫn sáu tour đi bộ ngắn cho khách lạ trong sáu tuần, nhận đặt chỗ qua một nhóm cộng đồng, thì mình sẽ thấy mình vẫn thích kể chuyện khi người nghe là khách chứ không phải bạn bè.”
Sáu tuần sau, chị mệt hơn bao giờ hết và nghĩ mình đã sai. Ngồi tách mảnh, chị nhận ra điều bất ngờ: phần soạn lời kể và phần đứng kể vẫn khiến chị say sưa y như khi dẫn bạn bè. Cái làm chị kiệt sức là phần trả lời tin nhắn đặt chỗ và nghe khách phàn nàn chuyện giờ giấc, đúng thứ chị làm tám tiếng mỗi ngày ở tổng đài, cộng với việc dậy năm giờ sáng Chủ nhật. Cả hai mảnh ấy không phải phần cốt lõi của việc kể chuyện, mà là của cách chị đã thiết kế lần thử.
Chị chưa kết luận dẫn tour là nghề của mình, cũng chưa đóng hướng ấy. Chị viết lại giả thuyết mới, nhỏ hơn và đúng chỗ hơn: xin làm người kể chuyện cho hai tour của một nhóm đã có người lo phần đặt chỗ, vào buổi chiều thứ Bảy, để xem phần kể có còn hứng khi không phải ôm cả phần khách. Chị cũng nhận ra một điều về việc chính: cái mệt đến từ việc nghe điện thoại liên tục, và đó là thứ chị đem ra bàn được với cấp trên, ví dụ xin nhận thêm phần soạn kịch bản trả lời cho nhân viên mới.
Bốn lý do thử hụt thường gặp mà không phải vì sai hướng
Điều kiện thử khắc nghiệt hơn nghề thật. Làm vào giờ khuya sau một ngày làm việc, thiếu dụng cụ, không có ai chỉ, phải làm cùng lúc mọi phần mà ở nghề thật được chia cho nhiều người. Người trong nghề không làm theo cách ấy, nên cái hụt không nói nhiều về nghề.
Mới ở giai đoạn vụng tay. Ai cũng chậm, cũng lóng ngóng ở những lần đầu. Nếu điều hụt chủ yếu là “làm chậm, làm chưa đẹp”, hãy hỏi người trong nghề xem người mới thường mất bao lâu để quen tay, trước khi kết luận.
Đang mệt từ việc chính hay chuyện nhà. Một đợt thử rơi đúng mùa cao điểm ở công ty hay lúc con ốm sẽ hụt dù việc thử có hợp đến đâu. So năng lượng sau lần thử với năng lượng sau một ngày làm việc bình thường để tách cái mệt ra.
Chọn nhầm mảnh việc để thử. Đôi khi bạn thử phần ngoài rìa thay vì phần cốt lõi, hoặc thử phần mà ở nghề thật chỉ chiếm chút ít. Hỏi lại người trong nghề xem mảnh mình vừa thử chiếm bao nhiêu trong tuần làm việc của họ.
Khi cái hụt là tín hiệu thật
Mảnh hút sức chính là phần cốt lõi của nghề. Nếu bạn ghét đúng phần mà người trong nghề làm nhiều nhất mỗi ngày, thì dù thay đổi điều kiện thử, nó vẫn sẽ ở đó. Đây là lúc nên đổi hướng hoặc dừng.
Cái hụt lặp lại qua nhiều lần, nhiều điều kiện. Một lần hụt có thể do hoàn cảnh. Ba lần, ở ba điều kiện khác nhau, cùng một cảm giác, thì đó là thông tin về bạn.
Không còn tò mò muốn biết thêm. Một dấu hiệu thật mà ít người để ý: sau lần thử, bạn không còn muốn hỏi thêm câu nào về nghề ấy. Khi sự tò mò tắt hẳn, thường là hướng ấy đã nói hết điều cần nói với bạn.
Giá trị của bạn va vào cách nghề vận hành. Ví dụ bạn coi trọng giờ giấc ổn định để ở với con, mà nghề ấy luôn cần làm cuối tuần và ngày lễ. Đây không phải chuyện kỹ năng, và học thêm không sửa được.
Nói chuyện với chính mình sau một lần thử hụt
Câu tự nói với mình sau một lần hụt quyết định khá nhiều việc bạn có thử tiếp hay không. “Mình thật vô dụng”, “mình già rồi, học không vào” là những câu vừa không đúng, vừa không cho bước tiếp theo nào. Thay bằng những câu cụ thể: “mình chưa quen phần nhận đặt chỗ”, “mình thiết kế lần thử chồng lên giờ làm nên quá mệt”, “phần mình không chịu được là trả lời khách”.
Câu cụ thể có hai lợi ích. Nó đúng hơn, vì nó tả lại điều đã xảy ra chứ không phán xét cả con người mình. Và nó tự chỉ ra việc cần làm: học cách nhận đặt chỗ cho gọn, đổi giờ thử, tìm chỗ thử mà người khác lo phần khách. Mỗi câu cụ thể là một nhánh mới, trong khi một câu phán xét chỉ dẫn tới chỗ dừng.
Nếu sau vài ngày bạn vẫn thấy nặng nề, hoặc lần thử hụt kéo theo cảm giác chán cả việc chính, nên ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc một người bạn đã từng đổi nghề. Kể lại cho người khác nghe thường giúp tách được đâu là cái hụt của lần thử, đâu là nỗi mệt đã tích từ trước.
Bước tiếp theo sau một lần thử hụt
Làm lần lượt, mỗi bước một buổi tối là đủ:
- Để hai ba ngày cho cảm xúc lắng xuống. Trong lúc đó chỉ ghi lại sự việc, chưa kết luận.
- Điền bảng tách mảnh. Đánh dấu những mảnh hút sức là phần cốt lõi của nghề hay phần do cách thử.
- Với mỗi mảnh hút sức, hỏi một trong bốn lý do thường gặp ở trên có áp dụng không. Ghi câu trả lời.
- Viết lại giả thuyết: giữ phần còn hứng, đổi điều kiện thử để tránh phần hút sức không thuộc về nghề.
- Nếu mảnh hút sức là phần cốt lõi và lặp lại qua nhiều lần, ghi rõ lý do gác hướng này lại, kèm ngày, rồi quay về bảng tự đánh giá để chọn hướng kế tiếp.
Dù đi ngả nào, hãy giữ lại bảng tách mảnh. Những mảnh bạn thấy hứng, như sắp xếp một câu chuyện cho dễ nghe hay giải thích cho người khác, thường xuất hiện lại ở các hướng khác. Chúng là manh mối quý hơn tên của bất cứ nghề nào.
Câu hỏi thường gặp
Thử nghề một lần không thành công có nên bỏ hướng đó luôn không?
Chưa nên, trừ khi phần bạn thấy không hợp là phần cốt lõi của nghề và đã lặp lại nhiều lần. Hãy tách công việc ra từng mảnh, xem cái hụt nằm ở bản chất việc hay ở cách bạn thiết kế lần thử, rồi mới quyết.
Làm sao biết mình hụt vì mệt hay vì không hợp?
So năng lượng sau lần thử với năng lượng sau một ngày làm việc bình thường. Nếu ngày thường cũng cạn như vậy, cái mệt có thể đến từ nhịp sống chung. Nếu chỉ lần thử mới khiến bạn cạn kiệt, hãy xem mảnh việc nào gây ra.
Thử nghề mà thấy mình làm chậm hơn người khác thì có phải là không hợp không?
Không nhất thiết. Người mới ở bất cứ nghề nào cũng chậm. Hãy hỏi người trong nghề xem người mới thường mất bao lâu để quen tay, và chú ý xem bạn có đang nhanh dần qua từng lần hay không.
Sau một lần thử hụt có nên thử ngay một hướng khác không?
Nên dành vài ngày để đọc lại và tách mảnh trước. Những mảnh bạn thấy hứng trong lần thử hụt thường là manh mối tốt để chọn hướng kế tiếp, nên đừng bỏ qua bước đọc lại để vội chuyển sang chỗ mới.
Thử hụt làm mình chán cả việc đang làm thì phải làm sao?
Đó là phản ứng khá thường gặp. Hãy tạm gác chuyện thử trong một hai tuần, chăm lại giấc ngủ và nhịp sống, rồi nói chuyện với một người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc một người bạn tin được để tách nỗi mệt cũ khỏi cái hụt của lần thử.
Có nên kể với người khác rằng lần thử của mình không thành công không?
Kể với một hai người bạn tin được hoặc người trong nghề thường có ích, vì họ giúp bạn nhìn ra những điều mình bỏ sót. Bạn không cần thông báo rộng rãi; một lần thử là chuyện riêng của bạn.