Muốn thử một hướng mới, nơi rẻ và an toàn nhất thường là chính chỗ bạn đang làm: nhận thêm một phần việc gần với hướng ấy trong vài tháng, mà chưa cần đổi vị trí hay đổi chức danh. Bạn giữ nguyên thu nhập, giữ nguyên đồng nghiệp đã hiểu mình, và có sẵn người nhìn vào việc mình làm để góp ý. Tuần này bạn có thể liệt kê những việc đang bỏ ngỏ quanh mình, chọn một việc gần với hướng mình tò mò, và chuẩn bị ba câu để ngỏ lời với cấp trên.
Cách này khác với xin chuyển sang phòng khác. Chuyển vị trí là một quyết định lớn, có thủ tục, có người phải thay chỗ mình. Nhận thêm một phần việc là một lần thử nhỏ, có điểm kết thúc, và nếu không hợp thì trả lại mà không ai mất gì. Nhiều người còn nhận ra, sau một lần thử như vậy, rằng điều mình cần không phải một nghề khác mà là một công việc hiện tại được chỉnh lại cho bớt chật.
Vì sao chỗ đang làm là nơi thử rẻ nhất
Thử bên ngoài thì phải tìm chỗ nhận, phải chứng minh lại mình từ đầu, phải lo giờ giấc chồng lên việc chính. Thử ngay trong chỗ làm thì phần lớn những thứ đó đã sẵn: người ta biết bạn làm việc thế nào, bạn biết cách nơi này vận hành, và phần việc mới có thể nằm ngay trong giờ hành chính nếu được sắp xếp khéo.
Điều quý nhất là có người góp ý thật. Một trưởng phòng, một đồng nghiệp lâu năm ở mảng bạn muốn thử, hay chính những người nhận sản phẩm của bạn sẽ cho biết bạn làm tới đâu, bằng lời của người trong cuộc. Thử bên ngoài, đặc biệt là tình nguyện, người ta thường nhẹ tay hơn.
Cái giá cũng thấp: nếu không hợp, bạn trả phần việc ấy lại sau đợt thử và quay về nhịp cũ. Không phải giải thích với người nhà vì sao mất thu nhập, không phải đi tìm việc lại từ đầu. Với người có con nhỏ, có cha mẹ già hoặc đang gánh khoản vay, đây thường là cách thử duy nhất không đặt cả nhà vào thế cược.
Tìm một phần việc thử được ở quanh mình
Nhìn quanh nơi làm việc vài ngày và ghi lại những chỗ dưới đây. Chưa cần lọc, cứ ghi hết rồi mới chọn:
- Việc đang bỏ ngỏ: việc ai cũng biết cần làm mà chưa ai nhận, như làm lại quy trình cho người mới, sắp xếp lại kho tài liệu, theo dõi phản hồi của khách.
- Việc cấp trên đang ôm: những việc trưởng nhóm làm vì không có ai làm, ví dụ soạn báo cáo tháng, lên lịch phân ca, kèm người mới. Nhận bớt một phần là vừa thử vừa giúp được việc.
- Dự án chung giữa các phòng: những đợt làm chung như chuyển đổi cách làm, tổ chức sự kiện nội bộ, đợt kiểm kê. Đây là cơ hội nhìn công việc của phòng khác từ bên trong mà không phải rời chỗ mình.
- Kèm người mới: nếu hướng bạn tò mò liên quan tới dạy, hướng dẫn, phát triển người, thì kèm một hai người mới vào là lần thử gần như không tốn gì.
- Phần việc của khách hàng nội bộ: phòng nào hay nhờ phòng bạn làm gì? Nhận làm trọn một yêu cầu của họ, từ đầu đến cuối, cho bạn thấy công việc ở phía bên kia.
Từ danh sách ấy, chọn một việc thoả hai điều: nó gần với hướng bạn muốn thử, và nó giúp được nhóm hoặc cấp trên thật sự. Việc chỉ có lợi cho mình sẽ khó được đồng ý, việc chỉ có lợi cho nhóm mà không gần hướng thử thì chỉ thêm mệt.
Bảng một phần việc thử, có dòng điền sẵn
Điền bảng này trước khi ngỏ lời với ai. Cột “Bớt việc gì để có chỗ” là cột hay bị bỏ qua nhất, và cũng là lý do phổ biến nhất khiến một lần thử trong công ty biến thành làm thêm giờ triền miên. Dòng đầu là của cô Hạnh ở mục sau:
| Phần việc nhận thêm | Gần với hướng nào | Bớt việc gì để có chỗ | Ai góp ý được | Ngày nhìn lại |
|---|---|---|---|---|
| Soạn bộ phiếu luyện đọc cho cả khối lớp hai, một học kỳ | Làm tài liệu, phát triển chương trình học | Thôi phụ trách trang trí lớp cho các đợt thi đua, nhờ đồng nghiệp khác nhận | Tổ trưởng chuyên môn, hai giáo viên dùng thử phiếu | Cuối học kỳ một |
| Kèm một giáo viên mới về trường trong tám tuần | Hướng dẫn, phát triển người | Giảm một buổi dạy thêm buổi chiều | Giáo viên mới, phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn | Sau tuần thứ tám |
| (phần việc của bạn) | (hướng) | (việc bớt đi) | (người góp ý) | (ngày cụ thể) |
Bảng không để so ai giỏi hơn ai, cũng không có ô chấm điểm. Nó chỉ buộc bạn trả lời trước ba câu mà khi đang hứng thường quên: thử cái gì, bỏ bớt cái gì, và ai sẽ nói cho mình biết sự thật.
Ngỏ lời với cấp trên: nói về việc chung trước
Khi ngỏ lời, bắt đầu từ lợi ích cho nhóm, sau đó mới tới điều bạn muốn học. Một cách nói bạn có thể dùng: “Em thấy việc soạn phiếu luyện đọc cho khối mình đang làm rời rạc, mỗi cô một kiểu. Em muốn nhận soạn một bộ dùng chung cho học kỳ này, cô xem giúp em làm theo hướng nào thì tiện cho cả tổ. Để có thời gian, em xin thôi phần trang trí lớp đợt thi đua tới.”
Ba ý trong lời ấy: việc gì, vì sao có ích cho nhóm, mình bớt gì để có chỗ. Bạn không cần nói rằng mình đang cân nhắc đổi nghề. Bạn cũng không cần giấu chuyện mình muốn học thêm mảng này; nói “em muốn thử làm phần này cho quen” là đủ thật và đủ lịch sự.
Nếu cấp trên chưa đồng ý ngay, hỏi lại họ cần gì để thấy yên tâm: một bản nháp trước, một khoảng thời gian thử ngắn hơn, hay một người cùng làm. Một lời từ chối thường là “chưa phải lúc” chứ không phải “không bao giờ”. Hẹn lại một thời điểm cụ thể, ví dụ sau đợt cao điểm, rồi giữ đúng hẹn để nhắc lại.
Cô Hạnh, giáo viên tiểu học mười lăm năm, thử ngay trong trường
Cô Hạnh, 44 tuổi, dạy tiểu học mười lăm năm. Cô vẫn thương học trò nhưng thấy mình chật: năm nào cũng một nhịp, và cô hay thấy mình hứng nhất lúc ngồi soạn phiếu bài tập riêng cho mấy em đọc chậm. Bảng tự đánh giá cho thấy hai điều có bằng chứng: đồng nghiệp hay xin phiếu cô soạn, và hai giáo viên trẻ thường sang hỏi cô cách giữ trật tự lớp. Giả thuyết của cô: mình thích làm tài liệu và hướng dẫn người lớn hơn là đứng lớp cả ngày.
Cô không xin nghỉ, cũng không xin chuyển. Cô ngỏ lời với tổ trưởng để nhận soạn bộ phiếu luyện đọc dùng chung cho cả khối, đổi lại thôi phụ trách trang trí lớp đợt thi đua. Học kỳ ấy cô ghi chép đều: buổi tối soạn phiếu làm cô quên giờ, nhưng phần phải sửa theo góp ý của bốn đồng nghiệp với bốn ý khác nhau làm cô mệt hơn cô tưởng.
Cuối học kỳ, cô nhìn lại và thấy hai điều. Cô vẫn muốn làm tài liệu, nhưng cần học cách gom ý kiến nhiều người cho gọn. Và cô không muốn rời lớp hoàn toàn, vì những giờ đứng lớp chính là nơi cô thấy phiếu nào dùng được. Hướng kế tiếp của cô là xin phụ trách mảng tài liệu của tổ chuyên môn lâu dài hơn, kèm một lớp kỹ năng ngắn về thiết kế bài học. Cô vẫn dạy, công việc rộng hơn một chút, và đó là câu trả lời đủ dùng cho lúc này.
Khi ở lại và chỉnh việc hiện tại là kết luận tốt
Bạn hứng với phần việc mới, nhưng không muốn bỏ phần cũ. Như cô Hạnh, nhiều người nhận ra mình cần thêm một mảng chứ không cần thay toàn bộ. Khi đó, xin giữ phần việc mới lâu dài, hoặc dần đổi tỉ lệ giữa hai phần, thường hợp lý hơn nhiều so với đổi nghề.
Cái chật đến từ nhịp làm, không đến từ bản chất việc. Nếu sau đợt thử bạn thấy mình mệt vì quá tải, vì lặp lại, vì thiếu tiếng nói, chứ không phải vì ghét việc chính, thì điều cần sửa là cách làm và khối lượng, đem ra bàn được với cấp trên.
Phần việc mới hoá ra không như hình dung. Thử trong công ty cho câu trả lời này với giá rẻ nhất. Trả phần việc lại một cách đàng hoàng, cảm ơn người đã cho cơ hội, và ghi lại điều mình học được về chính mình.
Hoàn cảnh gia đình chưa cho phép đổi lớn. Mở rộng việc ở chỗ đang làm là cách vẫn đi tới, chỉ chậm hơn. Hai ba năm làm thêm một mảng mới ở chỗ quen thường tạo ra bằng chứng mà sau này, nếu muốn đổi, bạn sẽ cần tới.
Những rủi ro cần tính trước
Rủi ro thường gặp nhất là ôm thêm mà không bớt gì. Người được tin cậy dễ được giao thêm, và sau hai tháng bạn làm cả việc cũ lẫn việc mới, mệt đến mức không còn phân biệt được mình thích hay ghét điều gì. Cột “bớt việc gì” trong bảng ở trên là để chặn chuyện này; nếu chưa bớt được gì, hãy thu nhỏ phần việc mới lại.
Rủi ro thứ hai là bị hiểu nhầm. Đồng nghiệp có thể nghĩ bạn đang lấn sang phần việc của họ, hoặc cấp trên nghĩ bạn chuẩn bị rời đi. Nói rõ phạm vi và thời gian thử với những người liên quan, và mời người đang phụ trách mảng ấy góp ý, là cách gỡ phần lớn hiểu nhầm.
Rủi ro thứ ba là thử một việc quá xa chuyên môn trong một môi trường nhiều áp lực, làm hỏng việc chung. Chọn phần việc mà nếu làm chưa tốt thì vẫn sửa được, và có người kiểm lại trước khi tới tay khách hàng. Khi nhận ra đã đi quá sức, nói sớm luôn tốt hơn cố gắng giấu.
Câu hỏi thường gặp
Nhận thêm việc ở công ty có phải là cách thử nghề thật không?
Có, nếu phần việc ấy gần với hướng bạn muốn thử và bạn tự tay làm trọn từ đầu đến cuối. Nó cho thông tin thật vì có người nhận, có hạn nộp và có góp ý, khác với việc chỉ đọc hay nghe kể về nghề đó.
Có nên nói với sếp rằng mình đang muốn đổi nghề không?
Thường chưa cần. Bạn cứ nói thật rằng mình muốn thử làm một mảng mới cho quen, kèm lợi ích cho nhóm. Chuyện đổi nghề là quyết định còn xa, nói sớm dễ khiến cấp trên dè dặt giao việc quan trọng cho bạn.
Nếu công ty không có phần việc nào gần hướng mình muốn thử thì sao?
Hãy nhìn rộng hơn sang các dự án chung giữa các phòng, việc kèm người mới, hay yêu cầu của khách hàng nội bộ. Nếu vẫn không có, thử bên ngoài bằng một dự án nhỏ, một buổi làm thêm hay tình nguyện sẽ hợp lý hơn.
Làm thêm việc mới có ảnh hưởng tới đánh giá công việc chính không?
Có thể, nếu bạn ôm thêm mà không bớt gì và việc chính bị chậm. Vì thế nên thoả thuận rõ phần việc nào được bớt đi trước khi nhận, và giữ chất lượng việc chính là điều kiện đầu tiên của đợt thử.
Thử trong công ty bao lâu thì đủ để biết?
Một học kỳ, một quý hoặc tám đến mười hai tuần là khoảng thường gặp. Nó đủ để qua phần mới lạ ban đầu và gặp những phần lặp lại, phần phải sửa theo góp ý. Đặt ngày nhìn lại từ đầu để đợt thử không kéo dài vô hạn.
Thử xong thấy hợp thì bước tiếp theo là gì?
Bước tiếp theo thường là xin giữ phần việc ấy lâu dài hơn hoặc tăng dần tỉ lệ, kèm học thêm đúng phần kỹ năng còn thiếu. Nếu sau đó vẫn muốn đi xa hơn, bạn đã có bằng chứng cụ thể để nói chuyện về một vị trí khác.