Mỗi việc đều có bốn khúc: nghĩ ra và mở đầu, dựng khung cho chạy, làm đều đặn hằng ngày, hoàn thiện và đóng lại. Hầu hết người đi làm hăng ở một hai khúc và thấy nặng ở những khúc còn lại. Nhận ra mình mạnh ở khúc nào giúp bạn hiểu vì sao có những việc mình bắt đầu rất hăng rồi bỏ dở, hoặc vì sao mình luôn bị giao phần dọn dẹp cuối cùng mà lại làm rất tốt.
Bạn tự nhận ra được trong một buổi tối bằng cách nhìn lại ba việc gần đây và đánh dấu khúc nào thấy trôi, khúc nào phải gồng. Phần dưới có bảng mẫu không điểm, ví dụ của một người bán hàng trẻ, và cách sắp lại việc để làm nhiều hơn ở khúc mình mạnh mà không bỏ mặc những khúc khác.
Bốn khúc của một việc, nói bằng lời thường
Khúc mở: thấy một vấn đề hay một cơ hội, nghĩ ra hướng, thuyết phục người khác cùng làm. Người mạnh khúc này nói nhiều về "giá như ta làm thế này", hay có ý mới, thấy hứng trước những thứ chưa ai làm.
Khúc dựng: biến ý thành kế hoạch cụ thể, chia việc, đặt lịch, tìm người, lo nguồn lực. Người mạnh khúc này hỏi "vậy ai làm, khi nào, cần gì" ngay sau khi ý được đưa ra.
Khúc chạy: làm đi làm lại đều đặn, giữ chất lượng ổn định, xử lý những trục trặc nhỏ hằng ngày. Người mạnh khúc này là người mà khi vắng, mọi thứ bắt đầu lệch dần.
Khúc hoàn thiện: soát lỗi, làm cho gọn, đóng gói, bàn giao, viết lại để người sau dùng được. Người mạnh khúc này khó chịu khi thấy việc dở dang và thấy thoả mãn khi gạch được dòng cuối.
Không có khúc nào cao hơn khúc nào. Việc nào cũng cần đủ bốn khúc, và một nhóm tốt thường là nhóm có người mạnh ở những khúc khác nhau. Vấn đề chỉ nảy sinh khi một người bị đặt lâu dài vào khúc mình nặng nhất.
Bảng soi ba việc gần đây, ví dụ điền sẵn
Chọn ba việc bạn làm trong vài tháng qua, mỗi việc có đủ đầu đuôi. Với từng khúc, ghi một chữ: trôi, bình thường hoặc gồng, kèm lý do ngắn. Không cộng, không so.
| Việc | Khúc mở | Khúc dựng | Khúc chạy | Khúc hoàn thiện | Ghi chú của bạn |
|---|---|---|---|---|---|
| Chương trình bán kèm phụ kiện ở cửa hàng | trôi: tự nghĩ ra, thuyết phục được quản lý | bình thường | gồng: ngày nào cũng nhắc lại cho cả ca | gồng: tổng kết cuối tháng bỏ dở | hăng đầu, đuối cuối |
| Đổi cách xếp hàng trưng bày | trôi | trôi: tự vẽ sơ đồ, chia người | bình thường | gồng | lại đuối cuối |
Đọc theo cột, không theo hàng. Nếu một khúc lặp lại chữ "trôi" ở cả ba việc, đó là khúc bạn mạnh. Nếu một khúc lặp lại chữ "gồng" ở cả ba việc, đó là khúc nên tìm cách chia sẻ với người khác, chứ không phải lý do để tự trách.
Tình huống: anh Tùng, 29 tuổi, bán điện thoại
Anh Tùng, 29 tuổi, bán điện thoại ở một cửa hàng được sáu năm. Anh được quản lý khen nhiều ý tưởng nhưng cũng bị nhắc nhiều lần vì báo cáo cuối tháng trễ. Anh nghĩ mình không hợp việc giấy tờ và tính chuyển sang làm một việc "sáng tạo hơn", dù chưa rõ việc gì.
Soi ba việc gần đây như bảng trên, anh thấy rõ khúc mở và khúc dựng luôn trôi, khúc chạy hằng ngày và khúc hoàn thiện luôn gồng. Vấn đề không phải "giấy tờ" nói chung; anh vẫn vẽ sơ đồ trưng bày rất kỹ. Vấn đề là anh đuối mỗi khi một việc đã hết mới. Anh hỏi thêm một đồng nghiệp cùng ca, chị này nói ngay: "Em mở việc giỏi, nhưng sau một tuần là em lại nghĩ việc khác."
Giả thuyết của anh: "Mình mạnh ở khúc mở và dựng; những vai trò có nhiều việc mới liên tục, như mở điểm bán mới hay chạy chương trình theo đợt, là hướng đáng thử. Nhưng việc nào cũng có khúc cuối, nên mình cần một cách hoàn thiện không phụ thuộc vào hứng." Bước thử: xin quản lý cho phụ trách chương trình khuyến mãi tháng tới từ đầu tới cuối, nhưng ghép cặp với chị đồng nghiệp mạnh khúc cuối, chia rõ ai làm tổng kết. Sau một đợt, anh sẽ biết ghép cặp có giải được chỗ đuối không, trước khi tính tới chuyện đổi việc.
Hiểu lầm và hiểu đúng
Hiểu lầm: người thích bắt đầu là người cả thèm chóng chán. Hiểu đúng: họ mạnh ở một khúc mà nhiều người thấy khó nhất, là khởi động khi chưa có gì. Chóng chán chỉ thành vấn đề khi không ai đỡ khúc sau và họ bị đánh giá bằng khúc sau.
Hiểu lầm: người thích hoàn thiện là người thiếu ý tưởng. Hiểu đúng: họ thường thấy được chỗ hỏng mà người mở việc bỏ qua. Nhiều ý tưởng tốt chết vì không ai làm cho xong; người hoàn thiện là người cứu chúng.
Hiểu lầm: phải giỏi đủ bốn khúc mới là người làm việc giỏi. Hiểu đúng: ai cũng cần làm được tối thiểu ở cả bốn khúc, nhưng không ai cần hăng ở cả bốn. Việc cần làm là biết khúc nào mình phải có hệ thống đỡ, như danh sách soát, người nhắc, lịch cố định.
Hiểu lầm: biết mình mạnh khúc nào thì phải tìm nghề chỉ có khúc đó. Hiểu đúng: hầu như không có nghề nào chỉ có một khúc. Điều bạn tìm được là vai trò, dự án, cách chia việc trong nhóm có tỉ lệ khúc mình mạnh nhiều hơn.
Bảng này nói được gì và không nói được gì
Soi bốn khúc là một cách tự quan sát, không phải bài đo. Biết rõ giới hạn của nó để dùng cho đúng:
- Nói được: trong những việc bạn đã làm, khúc nào bạn tốn ít sức, khúc nào tốn nhiều; vì sao một số việc hay kẹt ở cùng một chỗ.
- Nói được một phần: bạn sẽ thấy thế nào ở một vai trò mới. Nếu vai trò đó toàn khúc bạn gồng thì đáng lo, nhưng cần hỏi người trong nghề để biết tỉ lệ thật.
- Không nói được: bạn có làm khúc đó giỏi hay không. Có người gồng ở khúc hoàn thiện nhưng làm rất kỹ, chỉ là mệt. Có người trôi ở khúc mở nhưng ý tưởng chưa chắc đã tốt.
- Không nói được: bạn có thể học để đỡ gồng hơn không. Khúc dựng, nhất là lập kế hoạch và chia việc, là thứ nhiều người tập được khá nhanh khi có mẫu và có người kèm.
- Dễ lệch: nếu ba việc bạn chọn đều là việc mình không thích từ đầu, khúc nào cũng sẽ ra gồng. Chọn ít nhất một việc mình tự nguyện làm.
Vì thế đừng dùng bảng để tự dán nhãn "mình là người chỉ biết mở đầu". Dùng nó để biết chỗ cần đỡ và chỗ nên xin làm nhiều hơn.
Sắp việc để làm nhiều hơn ở khúc mình mạnh
Một vài cách chỉnh mà không cần đổi chỗ làm:
- Ghép cặp có chủ ý. Người mạnh khúc mở đi cùng người mạnh khúc hoàn thiện. Nói rõ từ đầu ai giữ khúc nào, tránh chuyện người mở việc bị coi là bỏ của chạy lấy người.
- Dựng sẵn hệ thống cho khúc mình yếu. Người đuối cuối dùng danh sách soát cố định cho mọi lần bàn giao; người ngại mở việc dùng một mẫu năm câu hỏi để bắt đầu bất cứ việc gì mới.
- Xin loại việc có tỉ lệ khúc hợp hơn. Người mạnh khúc chạy nhận những việc vận hành dài hơi; người mạnh khúc mở nhận những việc thử nghiệm, theo đợt.
- Đặt hạn nhỏ cho khúc khó. Chia khúc hoàn thiện thành ba phần, mỗi phần một ngày, thay vì để dồn cuối tháng.
- Nói với sếp bằng kết quả. "Em mở được ba chương trình trong quý; phần tổng kết em cần ghép với chị A" là đề xuất, không phải xin né việc.
Nếu đã thử các cách trên mà khúc mình gồng vẫn chiếm phần lớn thời gian và không chia được, đó mới là dấu hiệu nên tính tới một vai trò khác. Khi đó, hãy hỏi người đang làm vai trò mình nhắm: một tuần của họ có bao nhiêu phần là khúc mở, bao nhiêu phần là khúc chạy?
Dùng bốn khúc khi nhìn một việc mới
Khi đang cân nhắc nhận một vai trò mới, dù trong công ty hay ở chỗ khác, hãy hỏi về bốn khúc thay vì chỉ hỏi về tên việc. Ba câu hỏi đơn giản mà người làm việc đó trả lời được ngay: một tuần của anh chị có bao nhiêu việc mới phải nghĩ từ đầu? Phần lớn thời gian là duy trì những thứ đã chạy, hay là dựng thứ mới? Ai là người làm phần tổng kết, bàn giao, soát cuối?
Câu trả lời giúp bạn ước được tỉ lệ khúc trong việc đó. Một vị trí nghe rất hợp người thích ý tưởng, như phụ trách chương trình khách hàng, có khi chín phần mười thời gian là chạy và tổng kết. Ngược lại, một vị trí nghe khô khan như vận hành kho lại có những đợt dựng lại quy trình rất cần người mạnh khúc mở.
Ghi câu trả lời vào một dòng mới trong bảng, cột khúc nào đông việc thì đánh dấu, rồi so với khúc mình trôi. Không cần khớp hoàn toàn; chỉ cần khúc mình gồng không chiếm phần lớn thời gian và có cách đỡ.
Bước tiếp theo trong tuần này
Tối nay điền bảng cho ba việc gần nhất. Nếu cột nào chưa rõ, chọn thêm một việc ngoài công việc, như lo một chuyến đi cho cả nhà hay sửa lại góc bếp, để xem khúc nào bạn trôi khi không ai giao.
Trong tuần, chọn một việc đang dở và nhìn xem nó đang kẹt ở khúc nào. Nếu kẹt ở khúc mình gồng, áp dụng một cách chỉnh trong danh sách trên: tìm người ghép, lập danh sách soát, hoặc chia nhỏ hạn. Ghi lại kết quả. Nhiều người thấy chỉ cần nhận ra mình đang ở khúc khó là đỡ tự trách, và làm tiếp dễ hơn.
Nếu kết quả bảng này khớp với những gì người khác vẫn nói về bạn, bạn có một mảnh hiểu mình khá chắc. Nếu không khớp, mang bảng tới hỏi một đồng nghiệp đã làm chung một việc từ đầu tới cuối với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình thích bắt đầu hay thích hoàn thiện?
Nhìn lại ba việc gần đây có đủ đầu đuôi, chia mỗi việc thành bốn khúc là mở, dựng, chạy và hoàn thiện, rồi ghi khúc nào thấy trôi, khúc nào phải gồng. Khúc nào lặp lại ở cả ba việc là dấu hiệu khá rõ về điểm mạnh của bạn.
Người hay bỏ dở việc có phải là người thiếu kỷ luật không?
Không hẳn. Nhiều người bỏ dở vì mạnh ở khúc mở và đuối ở khúc cuối, chứ không phải thiếu ý chí. Dựng sẵn danh sách soát, chia nhỏ hạn hoặc ghép cặp với người mạnh khúc hoàn thiện thường giải quyết được phần lớn.
Thích hoàn thiện thì có làm được việc cần sáng tạo không?
Được. Sáng tạo không chỉ ở khúc nghĩ ý mà còn ở khúc làm cho ý đó chạy được và gọn gàng. Người mạnh khúc hoàn thiện thường thấy chỗ hỏng mà người khác bỏ qua, và cách sửa chỗ đó cũng là sáng tạo.
Có nên đổi nghề vì mình chỉ hợp một khúc của công việc?
Thường chưa cần. Hầu như nghề nào cũng có đủ bốn khúc. Điều đáng làm trước là chỉnh vai trò trong nhóm, ghép cặp, xin loại việc có tỉ lệ khúc hợp hơn. Nếu đã chỉnh mà vẫn không ổn, khi đó mới tính tới một vai trò khác và thử nhỏ trước.
Trong nhóm ai cũng thích bắt đầu thì sao?
Nhóm đó thường nhiều ý mà ít việc xong. Nên nói thẳng với nhau, chia lượt giữ khúc hoàn thiện, dùng danh sách soát chung, và nếu có thể thì mời thêm một người mạnh khúc cuối. Biết rõ chỗ thiếu giúp nhóm bớt trách nhau.
Điểm mạnh theo khúc có đổi theo tuổi không?
Nhiều người thấy có dịch chuyển: trẻ thì hăng mở việc mới, lớn hơn lại thấy thoả mãn khi làm cho xong và gọn. Điền lại bảng sau vài năm là cách đơn giản để thấy mình đã đổi chưa.