Sau một quãng nghỉ việc để chăm cha mẹ ốm, trước khi hỏi mình hợp làm gì, nên nhìn lại theo thứ tự: thời gian thật mình còn có mỗi tuần, sức của mình đã hồi tới đâu, rồi mới tới khả năng nào còn nguyên và khả năng nào cần ôn. Việc làm được ngay là vẽ một tuần của mình ra giấy, tô ba màu cho những khung giờ chắc chắn rảnh, có thể bị gọi, và không rảnh.
Thứ tự này khác với nhiều bài tự đánh giá thông thường, vì hoàn cảnh của người chăm người thân khác hẳn. Việc chăm thường chưa kết thúc hẳn, có thể bùng lại bất cứ lúc nào, và người chăm thường mệt hơn mình tự nhận. Một hướng đi làm lại dù hợp năng lực tới đâu mà không khớp với quỹ thời gian và sức thật thì sẽ đổ sau vài tuần.
Vì sao quãng chăm cha mẹ khác quãng nghỉ khác
Nghỉ chăm con nhỏ thường có một mốc khá rõ: con vào nhà trẻ, con vào lớp một. Chăm cha mẹ ốm thì ít khi có mốc như vậy. Bệnh có thể ổn định một thời gian rồi trở nặng, người chăm luôn phải chừa chỗ cho những lần đi viện đột xuất. Vì thế câu hỏi đầu tiên không phải là mình còn giỏi gì, mà là mình có thể cam kết được bao nhiêu.
Quãng chăm cũng để lại dấu trên cảm xúc. Nhiều người mang theo cảm giác có lỗi khi nghĩ tới chuyện đi làm lại, như thể đang bỏ cha mẹ. Có người sau khi cha mẹ mất mới quay lại, mang theo nỗi buồn chưa nguôi. Những cảm xúc đó không làm năng lực của bạn ít đi, nhưng chúng làm mọi bảng tự đánh giá nghiêng về phía thấp. Biết vậy để đọc bảng của mình cho công bằng.
Cuối cùng, quãng chăm thường dạy cho người ta những việc không ai dạy: làm việc với bác sĩ, quản lý thuốc men, điều phối anh chị em, giữ bình tĩnh trong lúc gấp. Đó có thể là năng lực thật, nhưng chỉ nên ghi khi có bằng chứng cụ thể, và chỉ dùng như một phần của bức tranh, không phải toàn bộ.
Bảng quỹ thời gian một tuần, kèm ví dụ điền sẵn
Chia tuần thành các khung lớn. Với mỗi khung, ghi trung thực mức chắc chắn, không ghi theo mong muốn. Không có ô nào đúng hay sai.
| Khung giờ | Chắc chắn rảnh, có thể bị gọi, hay không rảnh | Ai thay mình nếu có việc gấp | Loại việc làm được trong khung này | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Sáng thứ Hai tới thứ Sáu | Chắc chắn rảnh, có người phụ chăm | Em gái ở gần, có thể sang trong một giờ | Việc cần tập trung, gặp người | Giữ ổn định ba tháng nay |
| Chiều các ngày trong tuần | Có thể bị gọi | Người phụ chăm, nhưng không xử lý được khi mẹ khó thở | Việc làm từ xa, gọi điện | Mẹ hay mệt vào chiều |
| Một buổi mỗi tuần đưa mẹ tái khám | Không rảnh | Chưa có người thay | Không nhận việc | Hỏi em gái thay một tuần mỗi tháng |
| Tối và cuối tuần | Không rảnh | Không | Chỉ đọc, ôn bài nếu còn sức | Đây là giờ chăm chính |
Ví dụ trên là của anh Quang, bốn mươi tám tuổi, trước làm kinh doanh thiết bị cho phòng khám, nghỉ hai năm chăm mẹ sau tai biến. Nhìn bảng, anh thấy mình có chắc chắn năm buổi sáng và một phần buổi chiều, không phải “thời gian rảnh khi nào cũng được” như anh vẫn nói với bạn bè.
Bảng cũng chỉ ra chỗ cần bàn với gia đình trước: buổi tái khám mỗi tuần chưa có ai thay. Nếu chưa giải được chỗ đó, mọi kế hoạch đi làm lại sẽ phải chừa ra một buổi cố định.
Sức đã hồi tới đâu: nhìn trước khi nhận việc
Ngủ. Bạn có ngủ liền một giấc được phần lớn các đêm trong tuần không? Nếu đêm nào cũng dậy vài lần, việc đầu tiên là sắp lại việc chăm ban đêm, không phải tìm việc.
Sức chịu áp lực. Nghĩ tới một buổi sáng có hạn chót và một cuộc gọi khẩn từ nhà cùng lúc, bạn hình dung mình xử lý được hay thấy nghẹt thở? Câu trả lời thật cho bạn biết nên nhận việc có áp lực cao hay chưa.
Thời gian cho chính mình. Trong tháng qua, bạn có được mấy buổi làm điều gì đó cho riêng mình? Nếu là không buổi nào, đi làm lại có thể chỉ là chuyển từ một kiểu kiệt sang kiểu khác.
Khi nào cần người hỗ trợ. Nếu bạn thấy buồn bã kéo dài, mất hứng với mọi thứ, hay khó ngủ dù đã có người phụ chăm, hãy nói với bác sĩ hoặc người hỗ trợ tâm lý. Đó là một phần của việc chuẩn bị đi làm lại, không phải chuyện riêng phải giấu.
Sức của người còn lại trong nhà. Nếu bạn đi làm lại, ai sẽ gánh phần chăm bạn để lại, và người đó còn sức không? Một kế hoạch đi làm lại làm kiệt người khác trong nhà thường không bền quá vài tháng.
Khả năng: điều còn, điều mới, điều cần ôn
Chỉ khi đã rõ thời gian và sức, mới chuyển sang khả năng. Ghi mỗi điều kèm một bằng chứng. Ví dụ của anh Quang:
- Còn: hiểu thiết bị và quy trình của phòng khám, giữ quan hệ với khách quen, lập báo giá. Bằng chứng: hai khách cũ vẫn gọi hỏi ý kiến trong lúc anh nghỉ.
- Mới, có bằng chứng: làm việc với nhiều bác sĩ và điều dưỡng, ghi chép lịch thuốc chi tiết, điều phối lịch giữa ba anh chị em. Em gái và bác sĩ điều trị xác nhận được.
- Mới, chưa có bằng chứng rõ: “kiên nhẫn hơn”. Anh không ghi vào bảng, chỉ để trong đầu.
- Cần ôn: các dòng thiết bị mới ra trong hai năm, cách đặt hàng qua hệ thống mới của nhà phân phối.
- Cần cân nhắc: việc đi tỉnh nhiều ngày như trước không còn hợp quỹ thời gian.
Danh sách này cho thấy một điều quan trọng: khả năng của anh vẫn phần lớn còn nguyên, điều thay đổi lớn nhất là cách làm việc phải khớp với quỹ thời gian mới. Thông tin đó định hướng tốt hơn nhiều so với câu hỏi chung chung “mình còn hợp nghề cũ không”.
Anh Quang đặt giả thuyết và thử
Anh Quang ghép ba thứ lại: năm buổi sáng chắc chắn, khả năng cũ về thiết bị và khách hàng, và một năng lực mới là làm việc với bác sĩ, điều dưỡng. Anh không quay lại vị trí kinh doanh đi tỉnh như trước, vì quỹ thời gian không cho phép.
Giả thuyết: “Nếu mình làm phần hỗ trợ khách hàng cho các phòng khám quen, chủ yếu buổi sáng, gặp tại chỗ trong thành phố và gọi điện buổi chiều, mình vẫn dùng được vốn cũ mà không phải bỏ việc chăm mẹ.” Bước thử: anh liên lạc lại với quản lý cũ, đề nghị làm thử ba buổi sáng mỗi tuần trong một tháng, theo khách quen. Anh hỏi em gái thay anh một lần đưa mẹ tái khám mỗi tháng.
Sau mỗi tuần, anh ghi lại: có lần nào việc nhà và việc làm va nhau không, xử lý ra sao, mình mệt tới đâu. Nếu sau một tháng mọi thứ trật đường ray, anh sẽ giảm xuống hai buổi chứ không bỏ hẳn.
Điều đáng học: anh không hỏi “nghề nào hợp với mình” trước, mà hỏi “với quỹ thời gian này, việc nào mình làm được và còn muốn làm”. Đó là thứ tự đúng với người đang chăm người thân.
Những hướng thử thường gặp, đọc như giả thuyết
Quay lại chỗ cũ với nhịp khác. Nhiều chỗ làm sẵn sàng nhận lại người cũ với ít buổi hơn, nếu bạn đề nghị cụ thể. Thử trong một tháng, không cam kết dài ngay.
Làm phần việc có thể làm từ xa. Nếu nghề của bạn có phần làm từ nhà, như soạn hồ sơ, đối chiếu số liệu, gọi điện chăm khách, hãy tách phần đó ra để thử. Đừng mặc định làm từ nhà là dễ, vì ở gần người ốm cũng dễ bị gián đoạn.
Dùng năng lực mới từ quãng chăm. Có người thấy mình hứng với việc điều phối, hướng dẫn gia đình người bệnh. Đó là một hướng đáng thử bằng cách đi tình nguyện hoặc làm phụ vài buổi, không phải lý do để đăng ký ngay một khoá học dài.
Chưa đi làm lại cũng là lựa chọn. Nếu bảng thời gian gần như kín và sức chưa hồi, chờ thêm vài tháng để sắp lại việc chăm có khi là quyết định đúng nhất. Trong lúc chờ, ôn một điều trong cột cần ôn để không bị đứt hẳn.
Bước nhỏ trong tuần này
Vẽ bảng quỹ thời gian cho một tuần, nhờ một người trong nhà xem và sửa. Họ thường thấy rõ hơn bạn những khung giờ mình đang tự đánh giá là rảnh mà thật ra không rảnh. Sau đó viết ba dòng cho mỗi phần còn, mới, cần ôn, mỗi dòng kèm bằng chứng. Cuối tuần, viết một câu giả thuyết bắt đầu bằng “với quỹ thời gian này, nếu mình làm…”.
Nếu gia đình chưa thống nhất ai thay mình những lúc gấp, hãy bàn chuyện đó trước khi nhận bất kỳ việc gì. Nếu bạn rối giữa trách nhiệm và mong muốn, một người tư vấn nghề nghiệp hoặc một nhóm hỗ trợ người chăm bệnh có thể giúp bạn nhìn rõ hơn.
Điều không cần làm lúc này: không cần chứng minh với ai rằng mình vẫn theo kịp nghề, không cần nhận một việc toàn thời gian ngay tuần đầu, và không cần đăng ký học dài trước khi biết quỹ thời gian có chịu nổi không. Ghi ngày lên bảng quỹ thời gian. Ba tháng sau, khi tình trạng của cha mẹ có thể đã khác, vẽ lại bảng và so. Quỹ thời gian của người chăm người thân thay đổi theo bệnh, nên tự đánh giá cũng cần làm lại theo nhịp đó.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ việc chăm cha mẹ ốm rồi muốn đi làm lại nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ quỹ thời gian thật: vẽ một tuần, tô khung chắc chắn rảnh, có thể bị gọi và không rảnh. Sau đó nhìn sức đã hồi chưa, rồi mới tới khả năng. Một hướng đi làm lại không khớp thời gian và sức thì dễ đổ sau vài tuần.
Những gì học được khi chăm cha mẹ có được tính là năng lực không?
Có thể, như làm việc với bác sĩ, quản lý thuốc, điều phối anh chị em. Nhưng chỉ nên ghi khi có bằng chứng cụ thể và có người xác nhận được. Những điều chung chung như kiên nhẫn hơn thì để trong đầu, không cần đưa vào bảng.
Cảm thấy có lỗi khi đi làm lại trong lúc cha mẹ còn ốm thì sao?
Cảm giác này rất thường gặp. Bàn rõ với gia đình ai thay mình những lúc gấp, bắt đầu bằng ít buổi, và nhớ rằng giữ được sức và thu nhập cũng là cách chăm cha mẹ lâu dài. Nếu cảm giác nặng nề kéo dài, hãy tìm người hỗ trợ.
Có nên quay lại đúng công việc cũ không?
Nếu khả năng cũ còn nguyên và chỗ cũ chấp nhận nhịp mới, đó thường là phép thử ít rủi ro nhất. Thử một tháng với ít buổi, ghi lại những lần việc nhà và việc làm va nhau, rồi mới quyết có tăng lên hay không.
Làm việc từ nhà có hợp với người đang chăm người thân không?
Có thể hợp, nhưng đừng mặc định là dễ. Ở gần người ốm cũng dễ bị gián đoạn liên tục. Thử một phần việc từ xa trong vài tuần, ghi lại số lần bị ngắt quãng, rồi mới đánh giá.
Khi nào nên chờ thêm thay vì đi làm lại ngay?
Khi quỹ thời gian gần như kín, bạn vẫn dậy nhiều lần mỗi đêm, hoặc gia đình chưa có ai thay những lúc gấp. Chờ thêm vài tháng để sắp lại việc chăm, trong lúc đó ôn một kỹ năng nhỏ, thường tốt hơn là nhận việc rồi bỏ giữa chừng.