Nhật ký thử nghề là vài dòng ghi ngay sau mỗi lần bạn làm thử một việc mới: mình đã làm gì, năng lượng trước và sau ra sao, lúc nào quên giờ và lúc nào nhìn đồng hồ, điều gì bất ngờ, câu hỏi nào mới nảy ra. Ghi trong mười phút, trong vòng vài giờ sau khi làm. Tối nay bạn có thể kẻ sẵn một trang theo mẫu ở dưới, để lần thử tới chỉ việc điền.
Lý do phải ghi rất đơn giản: sau ba tuần, trí nhớ của mình về một lần thử đã bị gọt lại theo tâm trạng hiện tại. Đang chán việc chính thì nhớ lần thử như một kỷ niệm đẹp; vừa bị sếp khen thì nhớ nó như một chuyện phiêu lưu không cần thiết. Những dòng ghi lúc còn nóng là thứ duy nhất giữ được sự thật để mình đọc lại khi cần quyết định.
Trí nhớ sau một lần thử hay đánh lừa mình ra sao
Thường gặp nhất là nhớ khoảnh khắc đẹp nhất và khoảnh khắc cuối cùng, quên phần ở giữa. Một buổi dạy thử có thể nặng nề suốt một tiếng rưỡi, nhưng nếu cuối buổi có người học cảm ơn rất chân thành, ba tuần sau bạn chỉ nhớ lời cảm ơn ấy. Ngược lại, một buổi làm thử trôi chảy mà kết thúc bằng một lỗi nhỏ có thể bị nhớ thành một buổi hỏng.
Thứ hai là nhớ theo câu chuyện mình đang muốn kể. Nếu trong lòng đã muốn rời nghề cũ, mọi lần thử đều dễ được nhớ thành bằng chứng cho việc rời đi. Nếu đang sợ thay đổi, lần thử nào cũng dễ được nhớ thành “mệt quá, thôi”. Không ai cố ý làm vậy; đầu óc tự sắp xếp như thế để mình đỡ phân vân.
Thứ ba là quên những điều nhỏ mà quan trọng: đã mất bao lâu để vào nhịp, người nhận phản ứng ra sao, mình đã phải hỏi ai điều gì. Chính những điều nhỏ ấy, khi lặp lại qua nhiều lần thử, mới cho thấy một nghề hợp hay không hợp với cách mình làm việc hằng ngày.
Năm dòng nên ghi sau mỗi lần thử
Mình đã làm gì, cụ thể. Không ghi “đi làm điều phối”, mà ghi “trực ca tối từ sáu giờ đến mười giờ, xếp chuyến cho mười hai xe, xử lý hai cuộc gọi khách phàn nàn”. Ghi cụ thể để sau này so được các lần với nhau.
Năng lượng trước và sau. Một hai từ là đủ: mệt mà vui, cạn sạch, nhẹ nhõm, bồn chồn. Nếu muốn, có thể dùng thang một đến năm, nhưng chỉ để tự so lần này với lần sau của chính mình, không phải điểm, không cộng lại.
Lúc quên giờ và lúc nhìn đồng hồ. Đây là dòng cho nhiều thông tin nhất. Phần nào trôi qua mà mình không để ý, phần nào mình cứ ngóng cho xong? Ghi đúng tên phần việc.
Điều bất ngờ. Một điều mình không đoán trước, dù nhỏ: dễ hơn tưởng, khó ở chỗ không ngờ, người khác phản ứng lạ. Bất ngờ là thông tin mới, thứ mà hình dung trước đó chưa có.
Câu hỏi mới. Sau lần thử, mình muốn biết thêm điều gì? Câu hỏi này thường chính là việc cần làm ở lần thử tới, hoặc câu nên hỏi người trong nghề.
Mẫu trang nhật ký, có ba lần điền sẵn
Đây là ba trang nhật ký của chú Sơn, người trong tình huống ở mục sau, viết gọn lại thành bảng. Chép khung này vào sổ hoặc ghi chú trên điện thoại, mỗi lần thử một dòng:
| Lần, ngày | Đã làm gì | Năng lượng trước / sau | Quên giờ / nhìn đồng hồ | Điều bất ngờ | Câu hỏi mới |
|---|---|---|---|---|---|
| Lần 1, tối thứ Ba | Ngồi cạnh anh điều phối, nghe và ghi lại cách xếp chuyến | Hơi lo / tỉnh táo, tò mò | Quên giờ lúc nhìn anh ghép chuyến; nhìn đồng hồ lúc chờ không có cuộc gọi | Phần lớn thời gian là gọi điện, không phải xếp chuyến | Mình có chịu được nói điện thoại suốt bốn tiếng không? |
| Lần 3, tối thứ Năm | Tự xếp chuyến cho sáu xe, anh điều phối kiểm lại | Bình thường / mệt mà vui | Quên giờ khi ghép tuyến cho tài xế mới; nhìn đồng hồ khi khách gọi phàn nàn | Kinh nghiệm lái xe giúp đoán đường kẹt rất nhanh | Phần nghe phàn nàn có quen dần không? |
| Lần 5, tối thứ Bảy | Trực một mình hai tiếng đầu ca | Hồi hộp / cạn sức | Không quên giờ lúc nào; ngồi lâu đau lưng | Mình lo hơn lúc lái xe dù không phải lái | Có phải do lần đầu một mình, hay do ngồi lâu? |
| (lần của bạn) | (việc) | (trước / sau) | (quên giờ / nhìn đồng hồ) | (bất ngờ) | (câu hỏi) |
Để ý: bảng này không có ô nào để chấm lần thử là tốt hay xấu. Mỗi dòng chỉ ghi lại điều đã xảy ra. Việc đánh giá để dành cho lúc đọc lại cả mấy lần cùng một lúc.
Chú Sơn, lái xe hai mươi năm, ghi nhật ký sáu tối trực điều phối
Chú Sơn, 53 tuổi, lái xe tải đường dài hơn hai mươi năm. Lưng bắt đầu đau sau những chuyến dài, chú muốn tìm một việc ít phải lái hơn mà vẫn dùng được vốn hiểu đường, hiểu xe. Người quen ở bãi xe gợi ý chú thử làm điều phối. Bảng kiểm kê việc đã làm cho thấy chú thuộc đường, biết xe nào hợp hàng nào, và hay được tài xế trẻ gọi hỏi đường. Giả thuyết: “Nếu mình ngồi trực điều phối sáu tối, thì mình sẽ thấy việc ghép chuyến làm mình hứng như lúc chỉ đường cho đám trẻ.”
Chú xin anh điều phối ở bãi cho ngồi cùng sáu tối trong ba tuần; những tuần ấy chú nhận chạy tuyến ngắn trong thành phố để buổi tối còn rảnh. Mỗi tối về, chú dành mười phút ghi năm dòng vào sổ, nhờ con gái kẻ sẵn cột. Ba lần đầu chú thấy hứng thật, nhất là lúc dùng kinh nghiệm để đoán đường kẹt. Lần thứ năm trực một mình thì lo hơn chú tưởng, ngồi lâu cũng đau lưng không kém lái xe.
Đọc lại cả sáu trang, chú nhận ra hai điều mà nếu chỉ nhớ thì chú đã bỏ qua. Cái chú thích là phần ghép tuyến và hướng dẫn tài xế mới, chứ không phải phần trực điện thoại. Và cái đau lưng không đến từ việc lái mà từ việc ngồi lâu không đứng dậy. Hướng kế tiếp chú định thử là kèm tài xế mới chạy tuyến vài buổi, một việc có cả đi lại lẫn hướng dẫn, và chú bắt đầu đứng dậy đi lại mỗi giờ khi ngồi trực.
Đọc lại nhật ký sau ba đến sáu lần thử
Đừng đọc lại sau từng lần. Đợi đủ ít nhất ba lần, rồi dành nửa tiếng ngồi đọc liền một mạch:
- Đọc hết cột “Quên giờ / nhìn đồng hồ” trước tiên. Gạch chân những phần việc xuất hiện ở cùng một phía từ hai lần trở lên.
- Đọc cột năng lượng. Năng lượng đi lên, đi xuống, hay đứng yên qua các lần? Nếu đi xuống, xem có trùng với tuần việc chính quá bận không, để tách cái mệt của việc thử khỏi cái mệt của việc chính.
- Đọc cột bất ngờ. Bất ngờ nào lặp lại thì không còn là bất ngờ mà là một đặc điểm của nghề, ghi nó sang một trang riêng.
- Đọc cột câu hỏi mới. Câu nào vẫn chưa có lời đáp? Đó là việc cho lần thử tới hoặc cho một buổi hỏi chuyện người trong nghề.
- Viết ba câu kết: phần việc mình muốn làm nhiều hơn, phần việc mình muốn làm ít đi, và điều mình cần thử tiếp để trả lời câu hỏi còn treo.
Ba câu kết ấy đáng tin hơn hẳn một câu “mình thấy thích” hay “mình thấy không hợp”, vì mỗi câu đều có mấy dòng nhật ký đứng sau làm chứng. Nếu muốn ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp, mang theo cuốn nhật ký này; nó cho người ấy nhiều thông tin hơn mọi bản kết quả trắc nghiệm bạn từng làm.
Bắt đầu từ tuần này, kể cả khi lần thử còn chưa có
Nếu bạn chưa có lần thử nào trong lịch, vẫn có thể tập ghi nhật ký ngay với công việc đang làm. Chọn ba ngày trong tuần này, cuối mỗi ngày ghi năm dòng như trên về một việc cụ thể trong ngày: việc gì làm mình quên giờ, việc gì làm mình ngóng cho xong, điều gì bất ngờ. Ba ngày ấy cho bạn hai thứ: thói quen ghi trước khi bắt đầu thử, và một bức tranh về công việc hiện tại để so sánh với các lần thử sau.
Bức tranh so sánh ấy quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Nếu sau sáu lần thử bạn thấy năng lượng sau mỗi lần thử không khác gì năng lượng sau một ngày làm việc cũ, thì có thể điều làm mình mệt không phải là nghề, mà là nhịp sống chung, giấc ngủ hay việc nhà. Ngược lại, nếu khác biệt rõ rệt, đó là tín hiệu đáng để đi tiếp.
Khi đã có lần thử đầu tiên trong lịch, đặt luôn một nhắc nhở trên điện thoại vào khoảng một giờ sau lúc lần thử kết thúc, ghi “năm dòng”. Đa số trang nhật ký bị bỏ trống không phải vì lười, mà vì về tới nhà là cuốn vào cơm nước, con cái, và đến khi nhớ ra thì đã hôm sau.
Những điều không cần ghi
Không cần viết văn. Gạch đầu dòng, từ viết tắt, câu cụt đều được, miễn là sau ba tuần đọc lại mình vẫn hiểu. Người hay bỏ nhật ký giữa chừng thường là người cố viết thật hay ở lần đầu, rồi thấy nặng nề ở lần thứ ba.
Không cần ghi mọi chuyện trong ngày. Chỉ ghi về lần thử, không kể chuyện việc chính hay chuyện nhà, trừ khi chúng ảnh hưởng rõ tới năng lượng của lần thử ấy. Khi đó một dòng là đủ, kiểu “hôm nay việc chính quá tải, đến nơi đã mệt”.
Không cần tự chấm lần thử này đạt hay không đạt. Một lần thử không phải bài kiểm tra mà là một lần quan sát. Nếu thấy mình viết những câu như “mình thật kém” hay “mình giỏi thật”, hãy đổi thành điều cụ thể đã xảy ra: “mình quên hai bước trong quy trình”, “khách nói tờ hướng dẫn dễ hiểu”.
Và không cần cho ai xem nếu không muốn. Nhật ký là của bạn. Chỉ khi bạn muốn nhờ người khác cùng đọc, như một người tư vấn hay người trong nghề, thì chọn những trang muốn chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nhật ký thử nghề nên ghi trên giấy hay trên điện thoại?
Chỗ nào bạn mở ra được ngay sau lần thử thì dùng chỗ đó. Nhiều người ghi nhanh trên điện thoại ngay khi vừa xong, rồi chép gọn vào sổ vào cuối tuần. Điều quan trọng là năm dòng giống nhau mỗi lần để so được với nhau.
Có nên dùng thang điểm để ghi năng lượng sau mỗi lần thử không?
Có thể dùng thang một đến năm nếu thấy tiện, nhưng chỉ để tự so lần này với lần sau của chính mình. Nó không phải điểm, không cộng lại thành kết luận, và nên luôn đi kèm vài chữ giải thích vì sao.
Ghi nhật ký bao nhiêu lần thì đủ để quyết định?
Nên có ít nhất ba lần thử trước khi đọc lại, và sáu lần thì cho bức tranh rõ hơn nhiều. Ít hơn ba lần, những gì bạn thấy dễ chỉ là cảm giác của lần đầu với một việc mới lạ.
Nếu nhật ký cho thấy mình vừa thích vừa không thích thì sao?
Đó là kết quả rất thường gặp và có ích. Hãy tách ra phần việc cụ thể mình thích và phần mình không thích, rồi tìm xem có công việc nào giữ được nhiều phần thứ nhất và ít phần thứ hai không.
Có cần cho người khác đọc nhật ký thử nghề không?
Không bắt buộc. Nhưng khi đã đọc lại và còn phân vân, mang một vài trang tới người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc một người trong nghề thường giúp họ hiểu bạn nhanh hơn nhiều so với kể lại bằng trí nhớ.
Nhật ký thử nghề khác gì với ghi chép công việc hằng ngày?
Ghi chép công việc thường theo dõi việc đã xong và việc còn lại. Nhật ký thử nghề theo dõi chính bạn trong lúc làm: năng lượng, lúc quên giờ, điều bất ngờ, câu hỏi mới. Mục đích là hiểu mình, không phải quản lý việc.