Làm trắc nghiệm nghề nghiệp lúc đang chán việc không sai, nhưng kết quả cần được đọc như một bức ảnh chụp trong lúc mệt. Khi chán, người ta thường chọn ngược với những gì đang làm hằng ngày, chọn những câu nghe như lối thoát, và đánh giá thấp cả những việc mình từng thích. Vì vậy trước khi tin bản kết quả, hãy tách hai thứ: mình mệt vì loại việc, hay mình mệt vì hoàn cảnh quanh việc như giờ giấc, người quản lý, khối lượng, đường đi.
Bài này đưa ra cách nhận biết câu trả lời nào đang nói thay cơn mệt, một bảng tách mệt vì việc với mệt vì hoàn cảnh có ví dụ điền sẵn, và những bước nhỏ có thể làm ngay mà không cần nghỉ việc. Đổi nghề có thể là đúng; ở lại và chỉnh lại việc đang làm cũng có thể là đúng. Bảng giúp bạn thấy mình đang ở trường hợp nào.
Khi chán việc, câu trả lời của mình thay đổi ra sao
Trắc nghiệm sở thích hỏi bạn thích hay không thích một loạt hoạt động. Khi đang chán, những hoạt động giống công việc hiện tại sẽ bị gạch mạnh tay, kể cả những phần thật ra bạn vẫn làm tốt và từng thấy vui. Ngược lại, những hoạt động khác hẳn, như làm vườn, làm đồ thủ công, đi đây đó, được chọn cao vì nghe như được nghỉ. Kết quả ra một hình dạng rất rõ, rất khác công việc hiện tại, và rất dễ làm mình tin rằng đã chọn sai nghề.
Trắc nghiệm năng lực tự khai cũng bị kéo theo: mệt thì tự tin giảm, nhiều người chọn "chưa làm tốt" cho những việc họ vẫn làm hằng ngày. Bảng hỏi về giá trị thì hay đẩy "tự do", "ít áp lực" lên đầu, vì đó là thứ đang thiếu nhất.
Không có câu trả lời nào trong số đó là giả. Chúng nói thật về trạng thái hiện tại: bạn đang thiếu nghỉ ngơi, thiếu quyền tự quyết, hay đang quá tải. Vấn đề chỉ là đọc nhầm trạng thái thành sở thích lâu dài. Một cái là thứ cần xử lý trong vài tuần, cái kia là thứ cần thử trong vài tháng.
Dấu hiệu bản kết quả đang nói thay cơn mệt
Đọc lại bản kết quả và tự hỏi những câu dưới đây. Ghi "có", "chưa" hoặc "không chắc" bên cạnh; không đếm, chỉ để thấy chỗ nào cần kiểm lại.
- Hôm làm bài là ngay sau một tuần làm thêm giờ, một lần bị phê bình, hay một đợt chạy chỉ tiêu.
- Mọi thứ giống công việc hiện tại đều bị chọn thấp, kể cả việc mình từng xung phong nhận làm.
- Những hoạt động được chọn cao đều giống kỳ nghỉ hơn giống một ngày làm việc.
- Khi đọc kết quả, cảm giác đầu tiên là nhẹ nhõm vì "hoá ra không phải tại mình".
- Mình không kể ra được một lần cụ thể đã làm hoạt động được chọn cao và thấy hứng trong nhiều giờ.
- Ba tháng trước, nếu làm bài này, mình đoán sẽ ra kết quả khác hẳn.
Có nhiều dòng "có" không có nghĩa bản kết quả vô dụng. Nó có nghĩa phần "sở thích" trong đó cần được kiểm lại sau khi cơn mệt dịu bớt, còn phần "đang thiếu gì" thì nên đọc ngay, vì đó là tín hiệu thật.
Đọc phần giá trị như danh sách điều đang thiếu
Nếu bài bạn làm có phần về giá trị công việc, như tự chủ, ổn định, được ghi nhận, có thời gian cho gia đình, thì lúc đang chán đây lại là phần đáng đọc nhất, chỉ cần đọc khác đi. Đừng đọc nó như "mình là người coi trọng tự do", hãy đọc như "lúc này mình đang thiếu tự do ở đâu". Mỗi giá trị đứng đầu thường chỉ thẳng vào một chỗ đau cụ thể trong tuần làm việc.
Thử viết ba giá trị đứng đầu ra giấy, và bên cạnh mỗi giá trị ghi một tình huống trong tháng qua khi mình thấy thiếu nó nhất. Ví dụ "tự chủ" đi kèm "mỗi việc nhỏ đều phải chờ duyệt hai cấp"; "được ghi nhận" đi kèm "làm thay phần của người nghỉ mà không ai nhắc tới". Những tình huống đó là thứ có thể đem ra nói, đem ra đề nghị, đôi khi giải quyết được mà không cần rời đi.
Ba tháng sau, khi làm lại bài, xem các giá trị này còn đứng đầu không. Giá trị vẫn đứng đầu khi chỗ đau đã được chữa là giá trị bền của mình; giá trị tụt xuống khi chỗ đau qua đi là giá trị của một giai đoạn.
Bảng tách mệt vì loại việc với mệt vì hoàn cảnh, có ví dụ điền sẵn
Liệt kê năm đến bảy đầu việc chiếm nhiều thời gian nhất trong tuần. Với mỗi đầu việc, tự hỏi: nếu hoàn cảnh quanh nó tốt lên, giờ giấc hợp lý, người giao việc dễ chịu, khối lượng vừa phải, mình có còn ngại việc này không? Ví dụ của chị Ngọc, 37 tuổi, nhân viên hành chính chín năm, vừa làm một bài sở thích ra hướng rất xa công việc văn phòng.
| Đầu việc | Cảm giác lúc này | Một năm trước thấy thế nào | Mệt vì việc hay vì hoàn cảnh | Ghi chú của mình |
|---|---|---|---|---|
| Lo hồ sơ, giấy tờ cho cả phòng | Ngán | Bình thường, làm nhanh | Hoàn cảnh: khối lượng tăng gấp đôi sau khi một người nghỉ | Việc không đổi, người làm thì giảm |
| Đặt chỗ, lo hậu cần cho các chuyến công tác | Mệt | Thích, thấy mình được việc | Hoàn cảnh: sếp mới đổi lịch liên tục | Phần lên kế hoạch vẫn thích |
| Nhập số liệu chấm công | Chán | Cũng chán | Loại việc | Chán từ trước, không liên quan đợt này |
| Hướng dẫn nhân viên mới làm thủ tục | Vẫn vui | Vui | Không mệt | Mỗi lần làm thấy nhẹ người |
Bảng của chị Ngọc cho thấy chỉ một đầu việc là chán vì bản chất, hai đầu việc chán vì khối lượng và cách quản lý, còn một đầu việc vẫn vui như cũ. Đó là hai bài toán khác nhau: bài toán thứ nhất có thể cần đổi việc, bài toán thứ hai thường cần nói chuyện lại về phân công.
Cột "một năm trước" rất quan trọng. Nếu một đầu việc từng thấy ổn mà nay thấy ngán, khả năng cao là hoàn cảnh đã đổi chứ không phải sở thích của bạn đã đổi.
Chị Ngọc đi trọn từ cơn chán đến một bước thử
Chị Ngọc làm trắc nghiệm vào tối thứ sáu sau một tuần làm đến tám giờ tối. Kết quả nghiêng mạnh về những hoạt động ngoài trời, làm bằng tay, ít giấy tờ. Chị đọc và nghĩ ngay đến chuyện nghỉ việc để mở một vườn ươm cây nhỏ.
Bảng tách mệt cho chị một bức tranh khác: chị không ghét công việc hành chính, chị ghét việc phải gánh phần của hai người dưới một lịch làm việc thay đổi liên tục. Riêng phần hướng dẫn người mới và lên kế hoạch thì chị vẫn thấy vui.
Chị đặt hai giả thuyết. Giả thuyết một: nếu khối lượng trở lại như cũ, cơn chán sẽ giảm rõ trong một tháng. Giả thuyết hai: nếu mình thật sự thích làm vườn như một nghề, thì khi làm một buổi sáng chủ nhật ở vườn ươm của người quen, làm cả việc bê đất, tưới, ghi sổ, mình vẫn muốn quay lại tuần sau.
Bước thử: chị xin gặp trưởng phòng để nói về khối lượng việc, đề nghị chia lại phần chấm công; đồng thời xin phụ vườn ươm ba buổi sáng chủ nhật. Sau một tháng, chị ghi: làm vườn vui, nhưng như một nơi để thở chứ chưa thấy muốn làm cả tuần; còn khi việc được chia lại, cơn ngán ở chỗ làm giảm đi rõ.
Đó không phải kết thúc của câu chuyện, chỉ là một câu trả lời tạm thời trung thực. Chị Ngọc có thể làm lại bài sở thích sau vài tháng, khi đã nghỉ ngơi đủ, để xem hình dạng có đổi không.
Ở lại và chỉnh việc, hay bắt đầu thử hướng khác
Nên nghĩ tới chuyện chỉnh lại việc đang làm trước khi phần lớn đầu việc trong bảng mệt vì hoàn cảnh: khối lượng, người quản lý, giờ giấc, thiếu người. Những thứ này có thể thay đổi bằng một cuộc nói chuyện, một lần chuyển nhóm, một đề nghị chia lại việc. Đổi nghề để thoát khỏi chúng thì nhiều khi gặp lại đúng chúng ở chỗ mới.
Nên bắt đầu thử hướng khác khi nhiều đầu việc chính mệt vì bản chất, kể cả lúc hoàn cảnh tốt, và cảm giác này đã có từ trước đợt mệt hiện tại. Lúc đó bản kết quả, sau khi đã đọc có phản biện, là một gợi ý đáng đem đi thử nhỏ.
Cả hai cùng lúc là điều hay gặp nhất. Bạn có thể vừa đề nghị chia lại việc, vừa dành vài buổi cuối tuần thử một hướng mới. Hai việc không loại trừ nhau, và làm cả hai giúp bạn so được: khi hoàn cảnh đỡ đi, hướng mới có còn hấp dẫn như lúc đang mệt không.
Khi nào cần dừng lại lo cho sức khoẻ trước. Nếu cơn mệt kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, hay khiến bạn không muốn làm cả những việc mình từng thích ngoài giờ, thì chuyện chọn nghề nên để sau. Nói chuyện với người thân, và gặp người làm chuyên môn về sức khoẻ tinh thần là việc nên làm trước.
Bước nhỏ trong tuần này
Tuần này, đừng quyết gì về nghề. Hãy làm ba việc nhỏ. Một: điền bảng tách mệt cho năm đến bảy đầu việc chính. Hai: chọn một đầu việc mệt vì hoàn cảnh và nghĩ ra một đề nghị cụ thể để nói với người giao việc, ví dụ chia lại phần nào, đổi giờ nào. Ba: chọn một hoạt động được chọn cao trong bản kết quả và làm thử nó một buổi, trong vai thật, nghĩa là làm cả phần chán của nó chứ không chỉ phần đẹp.
Đánh dấu ngày làm bài trắc nghiệm vào lịch, và hẹn mình làm lại sau ba tháng. Lần sau, làm vào một buổi sáng bình thường, không phải ngay sau một tuần căng. Đặt hai bản cạnh nhau: phần nào giữ nguyên, phần nào thay đổi. Phần giữ nguyên qua hai trạng thái khác nhau là phần đáng tin hơn.
Nếu bạn thấy khó tự tách được mệt vì việc với mệt vì hoàn cảnh, một buổi nói chuyện với người làm tư vấn nghề nghiệp, hoặc với một người đồng nghiệp cũ hiểu công việc của bạn, thường giúp gỡ ra nhanh hơn. Mang theo bảng, kể cả khi mới điền được một nửa.
Câu hỏi thường gặp
Đang chán việc có nên làm trắc nghiệm nghề nghiệp không?
Có thể làm, nhưng nên ghi lại hoàn cảnh hôm làm bài và đọc kết quả như ảnh chụp lúc mệt. Phần cho thấy mình đang thiếu gì thì đáng đọc ngay, còn phần sở thích nên được kiểm lại sau khi đã nghỉ ngơi và làm thử vài hoạt động thật.
Làm sao biết mình chán nghề hay chỉ chán chỗ làm?
Liệt kê các đầu việc chính và hỏi: nếu giờ giấc, khối lượng và người quản lý tốt lên, mình còn ngại việc này không. Nếu phần lớn đầu việc vẫn đáng ngại kể cả khi hoàn cảnh tốt, đó là dấu hiệu chán loại việc. Nếu không, có thể chỉ là chán chỗ làm.
Kết quả trắc nghiệm lúc chán việc khác lúc bình thường ở điểm nào?
Lúc chán, những hoạt động giống công việc hiện tại thường bị chọn thấp, còn những hoạt động nghe như được nghỉ ngơi được chọn cao. Các giá trị như tự do, ít áp lực cũng hay bị đẩy lên đầu. Kết quả vẫn thật, nhưng phản ánh trạng thái nhiều hơn sở thích lâu dài.
Có nên nghỉ việc ngay khi kết quả trắc nghiệm gợi ý hướng khác?
Không nên nghỉ chỉ vì bản kết quả. Hãy thử hướng đó nhỏ trong vài tuần trong khi vẫn đi làm, đồng thời thử chỉnh lại phần việc đang làm mình mệt. So hai trải nghiệm rồi mới bàn tới quyết định lớn, nhất là khi có gia đình phụ thuộc vào thu nhập của mình.
Bao lâu sau thì nên làm lại bài trắc nghiệm?
Khoảng ba tháng, vào một ngày bình thường không ngay sau đợt căng thẳng. Đặt hai bản cạnh nhau và xem phần nào giữ nguyên. Điều giữ nguyên qua cả lúc mệt lẫn lúc bình thường thường phản ánh con người mình rõ hơn.
Khi nào chán việc là dấu hiệu cần lo sức khoẻ trước khi lo chọn nghề?
Khi cơn mệt kéo dài nhiều tháng, làm mất ngủ, ăn uống thất thường, hoặc khiến bạn không còn muốn làm cả những việc từng thích ngoài giờ. Lúc đó nên chia sẻ với người thân và gặp người làm chuyên môn về sức khoẻ tinh thần trước khi quyết chuyện nghề.