Ở tuổi bốn mươi, ba thứ thường dịch chuyển cùng lúc: một số năng lực mạnh lên nhờ mười lăm, hai mươi năm làm việc, một vài điều cần bù vì sức và nhịp đã khác, và những điều mình coi trọng ở công việc đổi thứ tự. Tự đánh giá lại ở tuổi này nghĩa là nhìn cả ba, mỗi thứ kèm bằng chứng, rồi mới nghĩ tới bước tiếp theo.
Việc làm được ngay: lấy một tờ giấy chia ba phần, ghi “mạnh lên”, “cần bù”, “giá trị đã đổi”. Mỗi phần viết ba dòng, mỗi dòng kèm một việc cụ thể đã xảy ra trong hai năm gần đây. Đừng viết “mình chín chắn hơn” mà viết “tháng trước mình gỡ được vụ hai phòng cãi nhau mà không ai phải lên giám đốc”.
Những năng lực nhiều người thấy mạnh lên quanh tuổi 40
Phán đoán khi thiếu thông tin. Sau nhiều năm, bạn đã gặp đủ tình huống để nhận ra sớm cái gì sắp hỏng, việc gì đáng làm kỹ, việc gì làm đủ là được. Năng lực này khó đo bằng bài trắc nghiệm nhưng hiện rõ trong việc thật: số lần bạn được hỏi ý kiến trước khi người khác ra quyết định.
Đọc người và xử lý va chạm. Biết lúc nào nên nói thẳng, lúc nào nên đợi, ai cần được nghe trước. Nhiều người bốn mươi tuổi được giao hoà giải dù không có chức danh quản lý.
Giữ bình tĩnh khi có sự cố. Khi đã qua vài lần khủng hoảng ở chỗ làm, người ta bớt hoảng. Đây là năng lực, không phải tính cách bẩm sinh, và nó có bằng chứng: các lần sự cố bạn đã đứng ra xử lý.
Biết mình làm tốt nhất trong điều kiện nào. Bạn biết mình cần buổi sáng yên để làm việc khó, biết mình hay sai ở khâu nào. Hiểu biết đó là một lợi thế nếu bạn dùng nó để sắp việc.
Nhưng đừng mặc định mình có đủ. Những năng lực trên không tự đến theo tuổi; chúng đến theo việc đã làm. Ai hai mươi năm làm một việc lặp lại, ít va chạm, có thể chưa có nhiều phán đoán như mình nghĩ. Vì vậy mỗi dòng cần một bằng chứng.
Điều cần bù, nói thẳng mà không chê tuổi
Ở tuổi bốn mươi, nhiều người thấy làm quen một công cụ mới mất nhiều thời gian hơn trước, nhất là khi công cụ đó đổi cách làm đã quen hai mươi năm. Đó không phải vì kém đi, mà vì cái cũ đã thành nếp, phải gỡ nếp ra trước khi lắp cái mới vào. Biết vậy thì cách bù là cho mình thêm thời gian và học theo việc thật, không học lý thuyết suông.
Sức làm dồn cũng khác. Thức khuya liền một tuần để kịp hạn có thể đã từng là chuyện thường, nay thì kéo theo một tuần mệt. Điều cần bù ở đây không phải là ép mình như hồi hai lăm tuổi, mà là sắp việc để ít phải dồn: báo sớm khi thấy khối việc quá tải, chia nhỏ hạn.
Điều thứ ba hay gặp là cái nhìn cứng hơn. Kinh nghiệm làm mình nhanh, nhưng cũng làm mình dễ bác ý mới vì “hồi trước làm rồi, không được”. Một cách tự kiểm: trong sáu tháng qua, mình đã đổi ý về một chuyện ở chỗ làm vì nghe người trẻ hơn nói chưa? Nếu chưa lần nào, đó là điều đáng để ý.
Bảng giá trị đã dịch, kèm ví dụ điền sẵn
Điền vài giá trị bạn từng coi trọng khi mới đi làm và đặt cạnh hiện tại. Không xếp hạng đúng sai, chỉ để thấy cái gì đã đổi và vì sao.
| Giá trị | Hồi khoảng 28 tuổi | Bây giờ | Điều gì làm nó đổi | Ảnh hưởng tới lựa chọn sắp tới |
|---|---|---|---|---|
| Được học điều mới | Rất quan trọng, sẵn sàng đổi chỗ để học | Vẫn quan trọng nhưng muốn học sâu một mảng | Đã thử nhiều thứ, thấy rải quá mỏng | Ưu tiên việc cho đi sâu hơn là việc cho thử nhiều |
| Thời gian cho gia đình | Ít nghĩ tới | Đứng đầu | Con vào cấp hai, mẹ bắt đầu yếu | Không nhận việc phải đi xa thường xuyên |
| Được ghi nhận | Cần lời khen của sếp | Cần thấy việc mình làm có ích thật | Đã được khen nhiều mà vẫn thấy trống | Muốn việc thấy được người nhận lợi ích |
| Thu nhập ổn định | Bình thường | Rất quan trọng | Có khoản trả góp, con sắp học thêm | Thử hướng mới phải giữ được việc chính |
Bảng trên là của chị Hạnh, bốn mươi mốt tuổi, mười lăm năm dạy tiểu học. Nhìn vào cột cuối, chị thấy rõ một điều: bất cứ hướng nào chị nghĩ tới cũng phải qua được cửa “giữ được việc chính” và “không đi xa”. Biết trước điều đó giúp chị bỏ đi nhiều ý tưởng không hợp hoàn cảnh mà không phải tiếc.
Danh sách tự soi: trong năm qua mình đã…
Đánh dấu có, chưa hoặc thỉnh thoảng bên cạnh mỗi dòng. Không cộng lại, không có ngưỡng. Mỗi dòng “có” ghi thêm một ví dụ.
- Được người khác hỏi ý kiến trước khi họ quyết một việc khó.
- Đứng ra xử lý một sự cố mà không cần ai giao.
- Kèm một người mới đến lúc họ tự làm được.
- Học xong và dùng thật một công cụ hoặc cách làm mới.
- Đổi ý về một chuyện vì nghe người khác, nhất là người trẻ hơn.
- Nói “không” với một việc không hợp để giữ sức cho việc quan trọng hơn.
- Thấy hứng với một loại việc mà trước đây mình chưa để ý.
- Cảm thấy kiệt sức kéo dài quá hai tuần.
Dòng cuối không phải để chấm mình yếu. Nếu nó là “có”, mọi dòng khác cần đọc lại khi sức đã hồi, vì người đang kiệt thường tự đánh giá thấp hơn thực tế.
Chị Hạnh, 41 tuổi, giáo viên tiểu học: đi trọn một vòng
Chị Hạnh dạy tiểu học mười lăm năm. Chị vẫn thương học trò nhưng thấy mệt với khối giấy tờ, và tò mò về việc thiết kế bài học cho người lớn sau khi được trường cử đi tập huấn đồng nghiệp hai lần. Chị tự hỏi: mình có làm được việc đào tạo người lớn không, hay chỉ là thấy mới?
Chị điền bảng giá trị và danh sách tự soi. Phần “mạnh lên” có bằng chứng rõ: chị đã kèm ba giáo viên mới, hai lần tổ chức buổi chia sẻ chuyên môn cho cả khối, được tổ trưởng nhờ soạn tài liệu. Phần “cần bù”: chị chưa quen nói trước người lớn lạ, và chưa từng làm bài giảng cho người không phải giáo viên.
Giả thuyết: “Nếu mình thiết kế và dẫn một buổi học ngắn cho người lớn ngoài ngành giáo dục, mình sẽ thấy hứng như khi tập huấn đồng nghiệp, và người học sẽ làm được điều mình dạy.” Bước thử: nhận dẫn một buổi hướng dẫn phụ huynh cách kèm con đọc bài tại trường, và nhờ hội phụ nữ ở khu phố cho dẫn một buổi về sắp xếp giấy tờ gia đình. Sau mỗi buổi, chị ghi ba điều: mình thấy thế nào, người học làm được gì, điều gì bất ngờ. Chị chưa nghỉ dạy, cũng chưa đăng ký khoá học nào.
Dùng điều đã mạnh lên ngay ở chỗ đang làm
Xin việc đúng với năng lực đã lớn. Nếu bạn được hỏi ý kiến nhiều, hãy xin được ngồi vào khâu ra quyết định một cách chính thức: dự họp lên kế hoạch, góp ý quy trình trước khi ban hành. Làm vậy vừa dùng năng lực phán đoán, vừa cho bạn bằng chứng rõ hơn về nó.
Nhận phần kèm người. Năng lực đọc người và truyền nghề mạnh lên ở tuổi bốn mươi thường bị bỏ phí vì không ai giao chính thức. Đề nghị được kèm người mới trong ba tháng đầu của họ, ghi lại họ làm được gì sau từng tháng.
Nhả bớt phần cần bù. Việc đòi tốc độ thao tác cao, thức khuya dồn hạn, có thể thương lượng chia lại với đồng nghiệp trẻ hơn, đổi lấy phần việc cần phán đoán. Nhiều nhóm làm việc tốt hơn hẳn khi chia như vậy.
Xem đây là phép thử chứ không phải lời cam kết. Mỗi thay đổi trên là một phép thử nhỏ. Sau một hai tháng, nếu bạn thấy hứng hơn, đó là dấu hiệu chỉnh việc đang làm đã đủ, chưa cần đổi nghề. Nếu vẫn thấy chật, bạn đã có thêm bằng chứng cho bước sau.
Những điều hay làm sai ở tuổi này
So mình với người hai lăm tuổi. Bạn sẽ thua về tốc độ làm quen công cụ mới và thắng về phán đoán. So kiểu đó không ra kết luận gì có ích. So mình hôm nay với mình hai năm trước mới có ích.
Xem nhẹ năng lực “mềm” vì không có giấy chứng nhận. Đọc người, hoà giải, giữ bình tĩnh khi sự cố là năng lực có bằng chứng, chỉ là bằng chứng nằm trong câu chuyện chứ không nằm trong tờ giấy. Hãy viết câu chuyện ra.
Coi muốn ổn định là thiếu can đảm. Giá trị ổn định dịch lên ở tuổi này là chuyện bình thường khi bạn có người phụ thuộc. Nó không chặn bạn đổi hướng, nó chỉ quyết định cách bạn thử: nhỏ, song song, có đường lui.
Tin rằng đã muộn để học thêm hay thử hướng khác. Có những thứ cần nhiều năm, có những thứ chỉ cần vài tháng. Câu hỏi đúng là hướng mình nghĩ tới cần những năng lực nào, mình đã có bao nhiêu phần, phần còn lại học trong bao lâu.
Bước nhỏ trong tuần này
Viết ba dòng “mạnh lên”, ba dòng “cần bù”, điền bảng giá trị với ít nhất bốn giá trị. Gửi danh sách “mạnh lên” cho một đồng nghiệp lâu năm và hỏi: có điều gì mình bỏ sót không. Người làm cạnh bạn lâu thường thấy những điểm mạnh bạn đã quen tới mức không nhận ra.
Từ ba tờ đó, viết một câu giả thuyết về một loại việc bạn muốn làm nhiều hơn, và một cách thử nó trong một tháng mà không đụng tới việc chính. Nếu bạn thấy rối giữa nhiều hướng, hoặc giá trị gia đình và mong muốn của mình kéo về hai phía, ngồi với một người tư vấn nghề nghiệp hay một người đi trước bạn tin sẽ giúp gỡ nhanh hơn ngồi nghĩ một mình.
Ghi ngày lên cả ba tờ và cất đi. Ba tháng sau đọc lại, thêm dòng mới vào phần mạnh lên nếu có, gạch dòng cần bù nếu đã bù được. Những lần đọc lại như vậy cho bạn thấy mình đang dịch chuyển theo hướng nào, rõ hơn bất kỳ bản kết quả nào làm một lần rồi thôi.
Câu hỏi thường gặp
Ở tuổi 40 năng lực nào thường mạnh lên?
Nhiều người thấy phán đoán khi thiếu thông tin, đọc người, xử lý va chạm và giữ bình tĩnh khi có sự cố mạnh lên nhờ kinh nghiệm. Tuy vậy chúng đến theo việc đã làm chứ không tự đến theo tuổi, nên mỗi điều cần một ví dụ cụ thể làm bằng chứng.
Làm quen công cụ mới chậm hơn ở tuổi 40 có phải là kém đi?
Không hẳn. Thường là vì cách làm cũ đã thành nếp, phải gỡ nếp cũ trước khi quen cái mới. Cách bù là cho mình thêm thời gian, học bằng việc thật thay vì lý thuyết, và luyện đều mỗi ngày một ít.
Giá trị nghề nghiệp thay đổi ở tuổi 40 thì ảnh hưởng gì tới việc chọn hướng?
Giá trị như thời gian cho gia đình hay thu nhập ổn định thường lên cao ở tuổi này. Chúng không cấm bạn đổi hướng mà quyết định cách thử: thử nhỏ, song song với việc chính, có đường lui rõ ràng.
Tự đánh giá ở tuổi 40 có cần làm trắc nghiệm không?
Không bắt buộc. Kinh nghiệm hai mươi năm là nguồn bằng chứng tốt hơn. Nếu muốn làm, hãy coi kết quả là gợi ý để đối chiếu với danh sách việc đã làm và bảng giá trị, không phải lời kết luận.
Làm sao biết mình đang đánh giá thấp bản thân vì mệt?
Nếu bạn kiệt sức kéo dài quá hai tuần, ngủ không đủ, hoặc thấy việc gì cũng vô nghĩa, bảng tự đánh giá lúc đó thường nghiêng về bi quan. Nên nghỉ ngơi lại sức rồi điền lần nữa, và nhờ một người hiểu mình đọc cùng.
Có nên nói chuyện với ai trước khi đổi hướng ở tuổi 40?
Nên. Một đồng nghiệp lâu năm có thể chỉ ra điểm mạnh bạn bỏ sót, người làm nghề bạn đang nghĩ tới có thể kể ngày làm việc thật, còn người tư vấn nghề nghiệp giúp gỡ khi giá trị gia đình và mong muốn riêng kéo về hai phía.