Giả thuyết nghề là một câu viết ra để thử, không phải lời tuyên bố về con người mình. Dạng gọn nhất của nó: “Nếu mình làm việc X trong điều kiện Y khoảng Z tuần, thì mình sẽ thấy dấu hiệu A; nếu không thấy A mà lại thấy B, mình sẽ biết hướng này cần sửa.” Tối nay bạn có thể lấy bản kết quả trắc nghiệm hoặc bảng tự đánh giá đang có, chọn đúng một gợi ý làm mình tò mò nhất và viết nó thành một câu như vậy, mất chừng hai mươi phút.
Cần bước này vì kết quả trắc nghiệm hay bảng kiểm kê kỹ năng chỉ cho biết một hướng đáng nhìn, chưa cho biết ngày thứ ba mươi trong việc đó mình thấy thế nào. Người đi làm lâu năm hay kẹt ở khoảng giữa: hoặc cất bản kết quả vào ngăn kéo, hoặc nhảy thẳng tới chuyện nghỉ việc. Câu giả thuyết là chiếc cầu nhỏ nối hai đầu ấy, đủ rõ để làm thử và đủ nhỏ để sai mà không mất gì lớn.
Giả thuyết nghề khác một mong muốn ở chỗ nào
“Mình muốn làm thiết kế” là một mong muốn. Nó có thể đúng với lòng mình lúc này, nhưng không cho biết ngày mai phải làm gì, cũng không cho biết khi nào mình sai. Một giả thuyết thì kiểm được: nó nói rõ mình sẽ làm gì, trong bao lâu, và chờ thấy điều gì. Hết thời gian thử, mình nhìn lại và trả lời được “có” hoặc “chưa”, thay vì vẫn lơ lửng ở câu “chắc là thích”.
Khác biệt thứ hai nằm ở thái độ. Mong muốn thường được mình che chắn: ai hỏi vặn là thấy bị chạm vào. Giả thuyết sinh ra để bị thử nên sai cũng không mất mặt. Nhiều người thấy nhẹ đầu hẳn khi đổi câu “mình phải đổi nghề” thành “mình đang thử xem hướng này có đúng với mình không”. Người nhà cũng dễ ủng hộ hơn, vì chưa ai phải nghe chuyện bỏ việc.
Khác biệt thứ ba: mong muốn thường to bằng cả một nghề, còn giả thuyết chỉ nhắm vào một mảnh của nghề, thường là mảnh mình hay tưởng tượng nhất hoặc mảnh mình lo nhất. “Làm đào tạo” quá rộng để thử. “Đứng lớp hai tiếng trước mười người lạ mà vẫn giữ được nhịp” thì thử được trong một buổi tối.
Bốn phần của một câu giả thuyết dùng được
Một việc cụ thể. Dùng động từ làm được bằng tay, bằng miệng, trong một buổi: soạn, sửa, dạy, chụp, gọi, sắp xếp, đo. Tránh “tìm hiểu về”, “làm quen với” vì những cụm này không bao giờ biết lúc nào là xong.
Điều kiện gần với thật. Càng giống nghề thật càng cho nhiều thông tin: có người nhận sản phẩm, có hạn nộp, có người góp ý thẳng. Làm cho riêng mình thì dễ chịu, nhưng chỉ cho biết mình thích làm khi không ai đòi hỏi gì.
Một khoảng thời gian. Với người đang đi làm, hai đến sáu tuần là vừa. Ngắn quá thì mới chạm vào cái lạ, cái mới mẻ; dài quá thì dễ mệt rồi bỏ ngang, cuối cùng không ra kết luận nào.
Dấu hiệu chờ thấy, viết cả hai chiều. Ghi trước mình mong thấy gì, ví dụ vẫn muốn làm buổi kế tiếp, người nhận dùng được sản phẩm. Ghi luôn điều gì sẽ khiến mình nghi, ví dụ cứ lần lữa không mở máy, chỉ thích phần đầu rồi chán. Viết trước để lúc cuối không tự giải thích theo cảm xúc của hôm đó.
Từ bảng tự đánh giá đến câu giả thuyết: làm từng bước
Đầu vào có thể là kết quả một bài trắc nghiệm sở thích, một bảng kiểm kê kỹ năng, hoặc chỉ là danh sách những việc bạn thấy hứng trong năm qua. Làm lần lượt:
- Gạch chân ba điều trong kết quả mà bạn thấy “đúng, có chuyện thật làm chứng”, và một điều thấy lạ nhưng tò mò. Phần còn lại tạm để sang bên.
- Với mỗi điều, ghi một việc cụ thể đã từng làm có liên quan, kể cả việc ngoài công việc như lo đám cưới cho em, làm thủ quỹ hội phụ huynh. Điều nào không tìm ra việc nào thì ghi “chưa có bằng chứng”; đó thường là chỗ đáng thử nhất.
- Chọn đúng một điều để thử trước. Ba tiêu chí: thử được khi vẫn giữ việc, không tốn nhiều tiền, có một người thật nhận kết quả.
- Viết câu “nếu… thì mình sẽ thấy…” theo bốn phần ở trên rồi đọc to lên. Một người ngoài nghe xong mà không hình dung được bạn sẽ làm gì vào tối thứ Ba tới thì câu còn mơ hồ, viết lại.
- Viết thêm một dòng “nếu sai thì sao”: không thấy dấu hiệu mong đợi thì bạn sẽ đổi điều kiện thử, đổi sang mảnh việc khác, hay gác hướng này lại.
- Đặt một ngày nhìn lại và nhập vào lịch điện thoại. Thiếu ngày nhìn lại, giả thuyết sẽ trôi thành thêm một ý định nữa.
Cả sáu bước làm trên giấy, không cần thêm bài trắc nghiệm nào. Nếu ở bước hai bạn thấy điều nào trong kết quả cũng không có việc thật nào làm chứng, đừng vội kết luận kết quả sai; ghi nhận rằng mình đang đứng trước một vùng chưa từng chạm, và vùng đó cần một lần thử nhỏ hơn bình thường.
Chị Thu, kế toán tám năm, viết giả thuyết đầu tiên
Chị Thu, 34 tuổi, làm kế toán tám năm cho một công ty phân phối. Làm một bài trắc nghiệm sở thích, nhóm nổi nhất lại là nhóm nghệ thuật, điều khiến chị bật cười vì cả ngày chị sống với sổ sách. Chị không vội tin, cũng không vứt bản kết quả đi. Chị ngồi đối chiếu: mấy năm nay chị là người tự nguyện làm lại mẫu báo cáo cho dễ nhìn, chọn màu, căn bố cục để sếp đọc nhanh; cuối tuần chị chụp ảnh món ăn cho quán của em gái. Hai việc ấy có thật và có người dùng. Còn vẽ tay hay sáng tác tự do thì chị chưa từng làm.
Câu giả thuyết chị viết: “Nếu trong bốn tuần mình nhận làm lại bộ ảnh và tờ giới thiệu món cho quán của em, làm theo yêu cầu và có hạn nộp, thì mình sẽ thấy mình vẫn muốn làm tiếp sau lần bị yêu cầu sửa thứ hai. Nếu mình chỉ thích lúc tự chọn màu mà khó chịu khi phải sửa theo ý người khác, thì cái mình thích là trình bày cho riêng mình, chưa phải một việc làm theo yêu cầu.”
Sau bốn tuần, phần sửa theo ý khách không làm chị khó chịu như đã lo. Điều bất ngờ là chị thích nhất phần sắp xếp thông tin cho dễ đọc, hơn hẳn phần chụp ảnh. Giả thuyết kế tiếp vì thế hẹp lại: thử làm báo cáo trực quan cho một phòng khác ngay trong công ty. Chị vẫn đang làm kế toán, và hướng mới hoá ra gần nghề cũ hơn chị tưởng. Đó là một kết quả có ích chứ không phải thất bại.
Bảng giả thuyết điền sẵn để chép theo
Kẻ bảng này vào sổ hoặc bảng tính. Dòng đầu là của chị Thu, dòng thứ hai là của một người khác để bạn thấy cách điền với một nghề rất khác, dòng cuối để trống cho bạn.
| Điều kết quả gợi ý | Bằng chứng đã có | Câu “nếu… thì mình sẽ thấy…” | Dấu hiệu khiến mình nghi | Ngày nhìn lại |
|---|---|---|---|---|
| Thích việc trình bày, tạo hình | Tự làm lại mẫu báo cáo; chụp ảnh món cho quán em gái | Nếu bốn tuần làm ảnh và tờ giới thiệu theo yêu cầu của quán thì mình vẫn muốn làm tiếp sau lần sửa thứ hai | Chỉ thích lúc được tự do, ngại mở máy khi có yêu cầu sửa | Cuối tuần thứ tư |
| Thích giải thích, kèm người khác (anh trưởng ca 41 tuổi) | Tự kèm ba công nhân mới trong năm, được tổ trưởng khác nhờ giảng lại quy trình | Nếu đứng lớp hai buổi về an toàn máy cho tổ khác thì mình sẽ thấy vẫn muốn soạn buổi thứ ba | Chuẩn bị bài thấy nặng nề, đứng lớp xong mệt rã hơn cả ca đêm | Sau buổi thứ hai |
| (điều của bạn) | (việc thật đã làm) | (câu của bạn) | (điều khiến bạn nghi) | (ngày cụ thể) |
Để ý cột “Bằng chứng đã có”: nó không phải để chứng minh mình giỏi, mà để mình thấy giả thuyết có bám vào việc thật hay chỉ bám vào một tính từ đẹp trong bản kết quả. Bảng này không có cột điểm, không có ô cộng lại. Mỗi dòng đứng riêng, và thường chỉ một dòng được đem ra thử trong một tháng.
Những câu giả thuyết hay viết sai
Câu to bằng cả một ngành. “Nếu mình chuyển sang giáo dục thì mình sẽ thấy hạnh phúc hơn.” Câu này không thử được trong vài tuần, và “hạnh phúc hơn” thì không ai quan sát được vào thứ Bảy. Chẻ nó thành một buổi dạy, một bài soạn, một lần kèm người.
Câu chỉ có một chiều. Chỉ ghi điều mong thấy mà không ghi điều khiến mình nghi. Đến cuối kỳ, gần như điều gì cũng đọc được thành “ổn”, và mình lại đứng chỗ cũ.
Câu đo thứ không do mình quyết. “Nếu mình làm tốt thì sẽ có người thuê.” Có người thuê hay không còn tuỳ lúc, tuỳ quen biết, tuỳ may rủi. Hãy đo thứ mình quan sát được: mình có muốn làm tiếp không, người nhận có dùng được sản phẩm không.
Câu viết sau khi đã thử. Viết lại cho khớp với chuyện đã xảy ra thì không còn là giả thuyết. Cách chặn đơn giản: gửi câu của mình cho một người bạn trước ngày bắt đầu.
Ba giả thuyết chạy cùng lúc. Người đang đi làm có ít giờ trống. Chạy song song ba hướng thì hướng nào cũng nửa vời, và cuối cùng không biết cái mệt đến từ đâu.
Việc nhỏ trong tuần này, và lúc nên nhờ người khác đọc giúp
Tuần này bạn chỉ cần một câu giả thuyết và một ngày nhìn lại. Không cần nghỉ việc, không cần đăng ký khoá học nào, cũng không cần làm thêm bài trắc nghiệm thứ ba để “cho chắc”. Bài thứ ba thường chỉ cho thêm một bản kết quả nữa để phân vân, trong khi điều bạn thiếu là thông tin từ việc thật.
Câu viết xong, đưa cho một người đang làm đúng mảng việc đó đọc và hỏi một câu: “Việc em định thử có giống phần nào trong ngày làm việc thật của anh chị không?” Nếu họ bảo phần đó chỉ chiếm một chút, còn phần lớn thời gian là việc khác, bạn vừa tiết kiệm được mấy tuần thử nhầm chỗ.
Nên ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp khi bạn viết mãi không ra câu nào, hoặc câu nào viết ra cũng to bằng cả một nghề. Người ngoài nhìn vào thường thấy ngay mảnh nhỏ nhất thử được. Và nếu sau vài lần thử bạn thấy nghề đang làm vẫn ổn, chỉ cần thêm một mảng việc mới cho đỡ chật, thì ở lại và chỉnh việc hiện tại cũng là một kết luận đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Giả thuyết nghề có cần dựa trên kết quả trắc nghiệm không?
Không bắt buộc. Kết quả trắc nghiệm là một nguồn gợi ý, nhưng danh sách việc bạn thấy hứng trong năm qua, nhận xét của đồng nghiệp hay bảng kiểm kê kỹ năng cũng dùng được. Điều quan trọng là câu giả thuyết bám vào ít nhất một việc thật bạn đã làm.
Một lần chỉ nên thử mấy giả thuyết?
Với người đang đi làm toàn thời gian, một giả thuyết mỗi lần là vừa, nhiều nhất hai nếu chúng dùng chung thời gian. Chạy ba bốn hướng cùng lúc thường khiến hướng nào cũng làm dở dang và khó biết mình mệt vì việc nào.
Nếu thử xong mà không thấy dấu hiệu nào rõ ràng thì sao?
Thường là do điều kiện thử chưa đủ giống thật hoặc thời gian quá ngắn. Hãy giữ nguyên hướng, đổi một yếu tố như có người nhận sản phẩm hay có hạn nộp, rồi thử thêm hai tuần trước khi gác lại.
Có nên nói với sếp về giả thuyết nghề của mình không?
Phần lớn trường hợp chưa cần. Nếu việc thử diễn ra ngay trong công ty, ví dụ nhận thêm một mảng việc, thì nên nói theo hướng giúp được việc chung, không cần nói rằng mình đang cân nhắc đổi nghề.
Giả thuyết đúng thì có nghĩa là nên đổi nghề ngay không?
Không. Một giả thuyết đúng chỉ cho biết mảnh việc đó hợp với mình trong điều kiện đã thử. Bước tiếp theo thường là một lần thử lớn hơn một chút, kèm việc xem kỹ năng còn thiếu, chứ chưa phải nộp đơn nghỉ.
Viết giả thuyết nghề mất bao lâu?
Lần đầu thường mất khoảng hai mươi đến bốn mươi phút, phần lâu nhất là tìm việc thật làm bằng chứng. Từ lần thứ hai trở đi, khi đã quen bốn phần của một câu, nhiều người viết xong trong mười phút.