Điểm mạnh vô hình là những việc bạn làm dễ và nhanh đến mức không coi là kỹ năng, trong khi người khác thấy khó hoặc phải nhờ bạn. Chúng vô hình vì bạn chưa từng phải cố gắng để làm được, nên không có ký ức "mình đã giỏi lên" đi kèm. Cách kéo chúng ra là hỏi ngược: việc gì người ta nhờ mà mình thấy lạ vì sao họ không tự làm? Năm câu hỏi dưới đây, trả lời trong một buổi tối, thường cho ra hai ba điểm mạnh mà trước giờ bạn bỏ qua.
Bài này dành cho người đã đi làm lâu và người từng nghỉ ở nhà nhiều năm, hai nhóm hay đánh giá thấp chính mình nhất. Có bảng đối chiếu không chấm điểm, ví dụ điền sẵn của một người mẹ nghỉ năm năm chăm con, và cách kiểm xem thứ mình tìm ra có thật là điểm mạnh hay chỉ là thói quen.
Vì sao mình không thấy điểm mạnh của chính mình
Thứ gì mình làm được mà không tốn sức thì mình mặc định ai cũng làm được. Người nhẩm số nhanh nghĩ ai cũng nhẩm được; người nhớ tên khách nghĩ đó là chuyện lịch sự bình thường; người nhìn một căn phòng là biết sắp đồ thế nào cho gọn nghĩ đó là con mắt ai cũng có. Vì không có cảm giác khó, mình không có cảm giác giỏi.
Thêm vào đó, nhiều điểm mạnh vô hình nằm ở những việc không được trả lương hoặc không có tên trên giấy tờ: giữ hoà khí trong nhóm, nhớ ai cần gì, nhận ra sớm khi có chuyện sắp hỏng, làm cho người lạ thấy dễ chịu. Bảng mô tả công việc không có dòng nào cho chúng, nên đi làm nhiều năm mà chẳng ai gọi tên chúng ra.
Người từng nghỉ ở nhà chăm con, chăm cha mẹ còn thiệt hơn: việc nhà bị coi là không phải kinh nghiệm, nên họ nghĩ mình đi làm lại với hai bàn tay trắng. Trong khi lo một nhà bốn người, sắp lịch khám bệnh, xoay xở chi tiêu, thương lượng với thợ sửa nhà là cả một chuỗi việc tổ chức và đàm phán thật sự.
Năm câu hỏi kéo điểm mạnh vô hình ra
Trả lời từng câu bằng ví dụ cụ thể, càng nhiều càng tốt, chưa cần lọc:
- Người ta hay nhờ mình việc gì mà không phải phần việc của mình? Ghi cả những lần nhờ ở nhà, ở họ hàng, ở khu phố.
- Việc gì mình làm xong rồi mới thấy người khác mất gấp đôi thời gian cho cùng việc đó? Lần đầu thấy vậy mình đã nghĩ gì?
- Mình hay bực vì người khác không làm được điều gì mà mình cho là hiển nhiên? Cái bực đó thường chỉ thẳng vào điểm mạnh của mình.
- Có việc gì mình tự làm mà không ai dạy, chỉ nhìn qua là biết cách? Ví dụ sửa đồ, sắp xếp, nói chuyện với người khó tính.
- Nếu mình vắng một tuần, cái gì ở chỗ làm hoặc ở nhà sẽ rối mà không ai ngờ? Câu này hay lộ ra những việc vô hình nhất.
Câu thứ ba hữu ích hơn cả, vì cảm giác bực người khác thường đến trước khi mình nhận ra mình có gì đặc biệt. Đừng xấu hổ vì đã bực; chỉ ghi lại mình bực vì việc gì.
Bảng đối chiếu: mình thấy dễ, người khác thấy khó
Chép các câu trả lời vào bảng. Cột "người khác nói gì" giúp tách điểm mạnh thật khỏi thói quen riêng. Không có điểm, không có mức.
| Việc mình làm dễ | Ví dụ gần nhất | Người khác nói hoặc làm gì | Gọi tên kỹ năng bên dưới | Còn cần kiểm gì |
|---|---|---|---|---|
| Sắp lịch cho cả nhà bốn người | một tuần có hai lịch khám, một buổi họp phụ huynh, giỗ bên nội | chồng hỏi "sao em nhớ hết được" | điều phối nhiều việc, lường trước va chạm | có làm được khi là việc của người lạ không |
| Nói chuyện với thợ sửa nhà | thoả thuận lại giá khi thợ báo phát sinh | hàng xóm nhờ đi cùng khi gọi thợ | thương lượng, hỏi đúng chỗ | có thấy hăng khi làm thường xuyên không |
Cột "gọi tên kỹ năng bên dưới" là chỗ biến một việc đời thường thành ngôn ngữ người khác hiểu. Không cần dùng từ to tát; "lường trước va chạm giữa nhiều lịch" đã đủ rõ. Cột cuối nhắc bạn rằng đây mới là ứng viên, chưa phải điểm mạnh đã kiểm.
Tình huống: chị Lan, nghỉ năm năm chăm con
Chị Lan, 36 tuổi, trước làm nhân viên hành chính, nghỉ năm năm để chăm hai con nhỏ. Giờ con đã đi học cả ngày, chị muốn đi làm lại nhưng tin rằng mình "mất hết rồi", ngoài việc nhà chẳng còn gì.
Trả lời năm câu hỏi, chị thấy: nhóm phụ huynh lớp con luôn nhờ chị lo các buổi liên hoan, đi tham quan; chị là người giữ quỹ lớp và chưa bao giờ lệch một đồng; khi con ốm, chị là người gọi điện sắp xếp lại lịch cho cả nhà nội ngoại. Câu "nếu vắng một tuần" làm chị bật cười: nhóm phụ huynh sẽ không biết ai đặt xe đi tham quan.
Chị gọi tên được ba kỹ năng: tổ chức sự kiện nhỏ, giữ tiền chung minh bạch, điều phối nhiều người bận. Chị nhờ hai phụ huynh khác nói thật họ thấy chị thế nào; cả hai đều nhắc việc chị lo mọi thứ đâu ra đấy mà không ai phải nhắc. Giả thuyết: công việc hành chính có phần điều phối và tổ chức là một hướng đáng thử, có khi gần với điều chị thấy hăng hơn việc văn thư thuần trước kia. Bước thử: nhận làm tình nguyện phần hậu cần cho một buổi hội chợ của trường con, ghi lại phần nào thấy hăng, phần nào còn lóng ngóng.
Thói quen hay điểm mạnh: bốn câu để kiểm
Nó có tạo ra kết quả cho người khác không? Gấp quần áo rất ngay ngắn là thói quen; sắp kho đồ cho cả nhà tìm được trong một phút là kết quả người khác dùng được. Điểm mạnh để chọn việc là loại thứ hai.
Nó có giữ được khi bối cảnh đổi không? Bạn điều phối giỏi trong gia đình vì ai cũng nghe bạn. Ở chỗ làm, người ta không bắt buộc phải nghe. Thử một lần ở bối cảnh lạ, như ban tổ chức một việc chung, để xem nó có còn không.
Nó có xuất hiện ở hơn một chỗ không? Một kỹ năng chỉ thấy ở nhà có thể là do nhà mình quen nếp đó. Nếu nó xuất hiện cả ở nhà, ở chỗ làm cũ, ở nhóm bạn, thì nhiều khả năng là của bạn chứ không phải của hoàn cảnh. Ghi rõ những chỗ đã thấy nó vào cột ví dụ.
Mình có muốn làm nó nhiều hơn không? Một số điểm mạnh vô hình là thứ mình làm vì không ai làm, chứ không vì thích. Nhận ra nó là điểm mạnh không có nghĩa phải lấy nó làm nghề. Ghi rõ "giỏi nhưng không muốn làm cả ngày" nếu đúng vậy.
Những điểm mạnh vô hình hay gặp theo từng loại việc
Danh sách dưới đây không để chấm, chỉ để gợi trí nhớ. Đọc dòng gần với việc bạn từng làm và hỏi mình: việc này mình có làm mà chưa từng gọi tên không?
- Người bán hàng lâu năm: đọc được khách đang ngần ngừ vì giá hay vì chưa tin; nhớ khách cũ và chuyện riêng của họ; giữ bình tĩnh khi bị từ chối nhiều lần trong ngày.
- Người làm kế toán, hành chính: thấy ngay con số lệch dù chưa đối chiếu; sắp hồ sơ để người khác tìm được; nhớ hạn của rất nhiều việc nhỏ cùng lúc.
- Giáo viên: giải thích một điều theo ba cách khác nhau cho tới khi người nghe hiểu; nhận ra ai trong nhóm đang lạc mà không ai nói; giữ trật tự một đám đông mà không quát.
- Thợ kỹ thuật, công nhân lâu năm: nghe tiếng máy biết sắp có chuyện; chỉ việc cho người mới bằng tay thay vì bằng lời; nghĩ ra cách tạm để máy chạy tiếp khi chưa có linh kiện.
- Người lo việc nhà nhiều năm: xoay xở với ngân sách cố định; điều phối lịch nhiều người; thương lượng với thợ, với người bán; chăm người ốm mà vẫn giữ mọi việc khác chạy.
Nếu thấy mình trong một dòng, đừng chép nguyên văn. Viết lại bằng ví dụ của chính mình vào bảng đối chiếu ở trên, rồi hỏi một người từng thấy bạn làm việc đó xem họ có đồng ý không.
Những chỗ hay sai khi tìm điểm mạnh vô hình
Vài cái bẫy thường gặp, nhất là ở người lâu năm hoặc mới quay lại đi làm:
- Gạt đi vì "ai chẳng làm được". Hãy hỏi người khác trước khi gạt. Nếu họ nói "mình chịu", thì không phải ai cũng làm được.
- Phóng to quá mức. Ngược lại, có người tìm ra một điểm mạnh vô hình rồi tin ngay mình sẽ làm nghề đó rất giỏi. Làm việc nhà tốt không tự động thành làm nghề tốt; cần thử trong bối cảnh có áp lực, có khách, có hạn.
- Chỉ tìm trong công việc có lương. Bỏ việc nhà, việc họ hàng, việc thiện nguyện ra ngoài là bỏ mất nửa bằng chứng.
- Dùng từ chung chung khi gọi tên. "Khéo léo" không giúp ai hiểu bạn làm được gì. "Nói chuyện để người đang bực bình tĩnh lại" thì rõ.
- Không hỏi lại người ngoài. Điểm mạnh vô hình là thứ mình khó thấy nhất, nên cần mắt người khác nhất.
Nếu sau khi làm hết các bước vẫn thấy mình "không có gì", rất nhiều khả năng bạn đang đánh giá thấp mình chứ không phải thật sự trống. Lúc đó một buổi nói chuyện với người làm tư vấn nghề nghiệp, hoặc với một người quen làm quản lý lâu năm, thường giúp nhìn ra nhanh hơn.
Bước tiếp theo trong tuần này
Chọn một điểm mạnh vô hình trong bảng mà bạn thấy vừa có kết quả cho người khác, vừa có chút hứng. Tìm một dịp nhỏ để làm nó cho người ngoài gia đình hoặc ngoài nhóm quen: giúp một đồng nghiệp phòng khác, nhận một việc ở tổ dân phố, ở nhóm phụ huynh.
Sau khi làm, ghi ba dòng: việc đó trong bối cảnh lạ có khó hơn không, người được giúp phản ứng thế nào, mình thấy ra sao. Nếu điểm mạnh giữ được khi bối cảnh đổi, nó đáng được đưa lên danh sách điểm mạnh chính thức của bạn. Nếu không, nó vẫn là một hiểu biết có ích về mình, chỉ chưa đủ để xây hướng đi.
Cất bảng này cạnh bảng những câu chuyện làm tốt nếu bạn đã có. Hai bảng bổ sung cho nhau: một bên là việc mình nhớ là đã cố, một bên là việc mình làm mà quên là đã giỏi.
Câu hỏi thường gặp
Điểm mạnh vô hình là gì?
Là những việc bạn làm tốt và dễ dàng đến mức không coi là kỹ năng, trong khi người khác thấy khó hoặc hay nhờ bạn. Chúng thường nằm ở việc không có tên trong bảng mô tả công việc, như giữ hoà khí, lường trước rắc rối, nhớ ai cần gì.
Việc nhà có được tính là bằng chứng điểm mạnh không?
Được, nếu nó tạo ra kết quả cho người khác và bạn gọi tên được kỹ năng bên dưới. Lo lịch cho cả nhà là điều phối, giữ quỹ chung là quản lý tiền minh bạch. Cần thử thêm trong bối cảnh ngoài gia đình để biết nó có giữ được không.
Làm sao để người khác nói ra điểm mạnh mình không thấy?
Hỏi họ việc gì họ hay nghĩ tới mình đầu tiên khi cần nhờ, và nếu mình vắng một tuần thì cái gì sẽ rối. Hai câu đó hỏi về việc cụ thể nên người ta dễ trả lời thật hơn câu hỏi chung về điểm mạnh.
Tìm ra điểm mạnh vô hình rồi có nên đổi nghề theo nó không?
Chưa nên. Trước hết kiểm xem nó có giữ được khi bối cảnh đổi và mình có muốn làm nó nhiều hơn không. Một lần thử nhỏ, như nhận một việc tình nguyện hoặc một phần việc mới ở chỗ làm, cho bạn bằng chứng trước khi tính xa hơn.
Vì sao người nghỉ ở nhà lâu thường đánh giá thấp mình?
Vì việc không có lương bị coi là không phải kinh nghiệm, và vì trong những năm đó không ai nhận xét hay gọi tên những gì họ làm giỏi. Khi kể lại bằng hành động cụ thể, nhiều người thấy mình đã làm khá nhiều việc tổ chức, thương lượng, xoay xở.
Bao nhiêu điểm mạnh vô hình là đủ để bắt đầu?
Một hai cái được kiểm kỹ có ích hơn mười cái chỉ ghi ra. Chọn cái vừa có kết quả cho người khác vừa làm bạn thấy hứng, thử nó ở bối cảnh mới, rồi mới tìm thêm.