KhaNang.comKhả Năng
Hiểu lại mình ở tuổi 30, 40, 50

Đánh giá lại năng lực sau những năm ở nhà chăm con: điều còn, điều mới, điều cần ôn

Sau vài năm ở nhà chăm con, năng lực cũ không mất hết như nhiều người sợ. Bảng ba cột còn, mới, cần ôn kèm ví dụ giúp bạn biết mình đứng ở đâu trước khi đi làm lại.

A Vietnamese mother in her mid thirties practising on a laptop with a blank screen at a kitchen table in the evening, toy blocks nearby, seen from the side, warm lamp light

Sau vài năm ở nhà chăm con, phần lớn năng lực cũ không mất đi như nhiều người lo; cái thay đổi là công cụ, nhịp làm và chính hoàn cảnh của bạn. Cách đánh giá lại có ích nhất là chia mọi thứ vào ba cột: điều còn, điều mới có thêm trong những năm ở nhà, và điều cần ôn. Tối nay bạn có thể viết cột đầu tiên chỉ bằng cách nhớ lại mười việc mình làm thường xuyên ở chỗ làm cũ.

Lý do cần ba cột chứ không phải một câu hỏi “mình còn làm được gì không”: câu hỏi đó gần như luôn dẫn tới câu trả lời bi quan, vì đầu óc sẽ nhảy ngay tới những thứ mình đã quên. Ba cột buộc bạn nhìn cả phần còn nguyên, phần lớn thêm và phần thật sự cần bù, và mỗi phần đều cần bằng chứng chứ không cần cảm giác.

Vì sao người nghỉ lâu hay tự đánh giá thấp mình

Khi xa chỗ làm một thời gian, cái mình nhớ rõ nhất thường là những thứ đã thay đổi: phần mềm mới, quy định mới, đồng nghiệp cũ đã lên chức. Còn những thứ không đổi, như cách mình đọc một hợp đồng, cách mình xử lý một khách khó, lại không được nhắc tới, nên dễ tưởng đã mất.

Thêm nữa, những năm chăm con nhỏ thường ít ngủ và ít thời gian riêng. Khi đầu óc mệt, mọi bài tự đánh giá đều nghiêng về phía thiếu. Nhiều người đi làm lại được vài tháng mới ngạc nhiên vì mình làm ổn hơn mình tưởng. Biết trước điều này giúp bạn đọc bảng tự đánh giá với một chút nghi ngờ lành mạnh: phần mình ghi là “quên rồi” có thật quên không, hay chỉ là chưa dùng lại.

Cũng có điều ngược lại: có người tự đánh giá cao phần công cụ cũ vì nhớ mình từng thạo, trong khi công cụ đã đổi nhiều. Ba cột giúp tách cả hai kiểu lệch này ra.

Điều còn: năng lực cũ thường bền hơn mình nghĩ

Hiểu biết về nghề. Nguyên tắc của nghề, như cách đối chiếu chứng từ, cách đọc một bản vẽ, cách giữ quan hệ với khách, ít thay đổi trong vài năm. Đó là phần lõi, và thường còn nguyên.

Thói quen làm việc. Cẩn thận, giữ hạn, ghi chép, kiểm lại trước khi gửi. Những thói quen đã có qua nhiều năm đi làm không biến mất vì vài năm ở nhà.

Phán đoán qua tình huống đã gặp. Bạn vẫn nhận ra chỗ dễ sai, loại khách hay đổi ý, khâu nào cần hỏi lại. Phần này chỉ cần vài tuần làm lại là bật lên.

Cách kiểm một điều có còn không. Thử làm lại một việc nhỏ quen thuộc, như lập một bảng đối chiếu mẫu hay soạn một thư gửi khách từ một tình huống giả định. Nếu làm được mà chỉ thấy chậm, đó là điều còn, chỉ cần luyện lại tay.

Quan hệ nghề. Đồng nghiệp cũ, khách cũ, người từng làm cùng dự án. Nhiều người ngại liên lạc lại sau mấy năm im lặng, nhưng phần lớn đồng nghiệp cũ vẫn nhớ bạn làm việc thế nào. Một tin nhắn hỏi thăm và hỏi họ chỗ làm giờ đổi gì là cách nhẹ nhàng để nối lại.

Bảng ba cột còn, mới, cần ôn, kèm ví dụ điền sẵn

Mỗi dòng là một năng lực cụ thể. Cột bằng chứng ghi việc đã làm thật, ở chỗ làm cũ hoặc trong những năm ở nhà. Không chấm điểm, không cộng.

Năng lựcThuộc cột nàoBằng chứngAi xác nhận đượcViệc nhỏ để kiểm hoặc ôn trong hai tuần
Lập bộ hồ sơ hàng xuất khẩuCònSáu năm làm, chưa lần nào bị trả hồ sơ vì sai sótChị trưởng phòng cũTự lập lại một bộ từ tình huống giả định
Dùng phần mềm khai báo mớiCần ônChưa dùng bản mới, nghe nói đã đổi giao diệnĐồng nghiệp cũNhờ đồng nghiệp chỉ qua một buổi, ghi các bước
Sắp lịch cho nhiều người với nhiều ràng buộcMớiBa năm tự sắp lịch đưa đón, khám bệnh, học cho hai con và ông bàChồng, mẹ chồngGhi lại cách mình đang làm thành các bước
Thương lượng tiếng Anh qua điện thoạiCần ônTừng làm hằng tuần, năm năm nay không dùngChưa cóMỗi ngày nghe nói hai mươi phút theo tình huống công việc

Ví dụ trên là của chị Lan, ba mươi sáu tuổi, sáu năm làm nhân viên xuất nhập khẩu rồi nghỉ năm năm chăm hai con. Chị chỉ ghi vào cột “mới” những điều có bằng chứng cụ thể; chị không viết chung chung kiểu “kiên nhẫn hơn”, vì không ai xác nhận được câu đó.

Điều kiện đã đổi cũng là dữ kiện, không phải điểm trừ

Đi làm lại sau thời gian chăm con, hoàn cảnh của bạn đã khác: giờ đón con, ai trông con khi ốm, khoảng cách từ nhà tới chỗ làm, mức độ có thể tăng ca. Những điều này cần được viết ra như dữ kiện ngang hàng với năng lực, không giấu đi, cũng không tự coi là điểm yếu.

Cách làm đơn giản: viết một danh sách “điều kiện cần có” và một danh sách “điều kiện mong có”. Cần có là những điều nếu thiếu thì gia đình không xoay được, như về trước năm giờ ba ngày một tuần. Mong có là những điều tốt nếu có, như làm gần nhà. Khi cân nhắc một hướng đi làm lại, đối chiếu với danh sách cần có trước rồi mới nói tới năng lực.

Giá trị cũng thường dịch chuyển sau những năm ở nhà. Có người thấy cần làm việc có ý nghĩa rõ hơn, có người thấy cần ổn định hơn. Ghi lại thứ tự hiện tại, không cần giống hồi chưa có con.

Ôn cột cần ôn bằng việc thật, không bằng khoá dài

Cột cần ôn thường ngắn hơn người ta tưởng, và phần lớn ôn được bằng việc thật trong vài tuần. Thử theo thứ tự này:

  1. Viết mỗi dòng cần ôn thành một việc có đầu có cuối, ví dụ “tự khai một tờ khai trên phần mềm bản mới từ đầu đến cuối”, thay vì “học phần mềm”.
  2. Hỏi một người đang làm nghề xem họ học cái đó bằng cách nào, mất bao lâu. Câu trả lời thường là vài buổi tự mò cộng một buổi có người chỉ.
  3. Đặt lịch ôn ngắn, hai mươi đến ba mươi phút mỗi tối, vào giờ con đã ngủ. Ôn đều quan trọng hơn ôn dài.
  4. Sau mỗi buổi, ghi một dòng: hôm nay làm được bước nào, kẹt ở đâu.
  5. Hết hai tuần, thử làm lại cái việc có đầu có cuối đó. Làm được dù chậm thì chuyển dòng đó sang cột “còn”.
  6. Chỉ khi một dòng ôn mãi không vào, hoặc cần giấy chứng nhận bắt buộc của nghề, mới cân nhắc một lớp ngắn hạn.

Ôn bằng việc thật còn cho bạn một thứ quý: bằng chứng mới, ngày gần đây, để tự tin hơn khi nói chuyện với chỗ làm mới, và với chính mình.

Chị Lan đi trọn một vòng

Chị Lan muốn đi làm lại khi con út vào mẫu giáo. Chị sợ mình đã “quên hết nghề”, và đang nghĩ tới chuyện học hẳn một nghề mới cho đỡ phải so với ngày xưa.

Sau khi điền bảng ba cột, chị thấy cột “còn” dài hơn chị tưởng: lập hồ sơ, đọc điều khoản giao hàng, làm việc với hãng vận chuyển. Cột “cần ôn” có hai dòng cụ thể: phần mềm khai báo bản mới và nói tiếng Anh qua điện thoại. Cột “mới” có một dòng chị không ngờ: sắp lịch cho nhiều người với nhiều ràng buộc.

Giả thuyết: “Nếu mình ôn lại phần mềm và tiếng Anh trong một tháng, mình làm lại được việc xuất nhập khẩu với nhịp ban đầu chậm hơn, và vẫn đón con đúng giờ.” Bước thử: nhờ một đồng nghiệp cũ giao cho làm phụ một bộ hồ sơ thật, làm tại nhà vào buổi tối, trong hai tuần. Chị chưa đăng ký khoá học nghề mới nào, vì bảng chưa cho thấy chị cần đổi nghề.

Điều đáng để ý: cái làm chị muốn đổi nghề lúc đầu là nỗi sợ phải so với mình ngày xưa, không phải bằng chứng là nghề cũ không còn hợp. Nếu sau lần thử chị thấy thật sự không muốn quay lại việc cũ, đó mới là lúc nghĩ tới hướng khác.

Hiểu lầm hay gặp khi đi làm lại

“Nghỉ lâu thì phải học lại từ đầu.” Hiểu lại: thường chỉ cần ôn phần công cụ và luyện lại tay. Học lại từ đầu tốn thời gian mà bỏ phí phần lõi bạn vẫn còn.

“Chăm con thì không có gì đáng kể.” Hiểu lại: có những năng lực thật, như sắp lịch phức tạp, xoay xở ngân sách, làm việc với nhiều bên. Nhưng chỉ ghi khi có bằng chứng cụ thể, không thổi phồng, vì người nghe sẽ hỏi lại ví dụ.

“Phải đạt lại nhịp ngày xưa ngay tháng đầu.” Hiểu lại: tháng đầu chậm là bình thường. Đặt mục tiêu theo việc làm được, ví dụ tự hoàn thành một bộ hồ sơ, không theo tốc độ cũ.

“Đổi nghề luôn cho đỡ so sánh.” Hiểu lại: đổi nghề vì sợ so sánh khác đổi nghề vì bằng chứng cho thấy nghề cũ không còn hợp. Thử lại việc cũ một lần nhỏ trước khi quyết.

“Phải có việc toàn thời gian ngay mới gọi là đi làm lại.” Hiểu lại: nhiều người bắt đầu bằng một phần việc, một hợp đồng ngắn, vài buổi mỗi tuần, rồi tăng dần khi gia đình đã quen nhịp mới. Đó vẫn là đi làm lại, và là một phép thử tốt cho cả nhà.

Việc làm trong hai tuần tới

Không cần chờ con lớn hơn mới bắt đầu. Mỗi bước vài buổi tối:

  1. Viết cột “còn” với mười năng lực từ việc cũ, mỗi cái một bằng chứng.
  2. Viết cột “cần ôn” chỉ với những thứ cụ thể, như tên một loại công cụ hay một kỹ năng, không viết chung chung “kiến thức đã cũ”.
  3. Viết cột “mới” chỉ với những thứ có ví dụ và có người xác nhận.
  4. Viết danh sách điều kiện cần có và mong có.
  5. Chọn một việc nhỏ để kiểm: làm lại một việc quen trong cột “còn” và một buổi ôn cho cột “cần ôn”. Ghi lại mình thấy thế nào.
  6. Liên lạc một đồng nghiệp cũ, kể ngắn bảng của mình, hỏi họ thấy mình đang thiếu gì.

Nếu bạn thấy bế tắc, lo âu kéo dài hoặc gia đình có ý kiến trái chiều về việc đi làm lại, ngồi với một người tư vấn nghề nghiệp sẽ giúp tách chuyện năng lực khỏi chuyện hoàn cảnh để bàn từng chuyện một.

Câu hỏi thường gặp

Nghỉ ở nhà chăm con vài năm có mất hết năng lực cũ không?

Thường là không. Hiểu biết về nghề, thói quen làm việc và phán đoán qua tình huống đã gặp bền hơn nhiều người nghĩ. Phần thay đổi chủ yếu là công cụ và quy định mới, thường chỉ cần ôn trong vài tuần.

Đánh giá lại năng lực sau thời gian nghỉ bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu bằng ba cột: điều còn, điều mới có thêm và điều cần ôn. Viết cột còn trước, từ mười việc mình làm thường xuyên ở chỗ làm cũ, mỗi việc kèm một bằng chứng. Cách này tránh được nỗi lo cứ nhảy ngay tới những thứ đã quên.

Kỹ năng chăm con có được tính là năng lực đi làm không?

Có những năng lực thật như sắp lịch cho nhiều người, xoay xở ngân sách, làm việc với nhiều bên. Nhưng chỉ nên ghi khi có ví dụ cụ thể và có người xác nhận, đừng viết chung chung kiểu kiên nhẫn hơn.

Có nên học nghề mới thay vì quay lại nghề cũ?

Chỉ nên nghĩ tới khi bằng chứng cho thấy nghề cũ không còn hợp, không phải vì sợ so với mình ngày xưa. Thử lại một việc nhỏ của nghề cũ trước, xem mình thấy thế nào, rồi mới quyết.

Đi làm lại tháng đầu thấy chậm có sao không?

Không sao. Tháng đầu chậm là bình thường vì cần làm quen lại công cụ và nhịp. Đặt mục tiêu theo việc làm được, như tự hoàn thành một hồ sơ, thay vì đòi đạt ngay tốc độ cũ.

Điều kiện gia đình nên tính vào việc tự đánh giá thế nào?

Viết riêng hai danh sách điều kiện cần có và mong có, như giờ đón con, người trông khi con ốm. Coi đó là dữ kiện ngang hàng với năng lực, đối chiếu với điều kiện cần có trước khi cân nhắc một hướng đi làm lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138