KhaNang.comKhả Năng
Sở thích và giá trị nghề ở người đi làm

Sáu nhóm sở thích nghề cho người đã đi làm: dùng làm khung soi lại công việc thật

Mô hình sáu nhóm sở thích nghề dùng cho người lớn khác học sinh: soi từng đầu việc đã làm, thấy mình đang nghiêng về đâu, không đọc thành lời phán nghề.

A Vietnamese maintenance worker in his mid forties showing two younger apprentices how to test a switch in a garage repair bay, side view, soft daylight, blue work shirts

Mô hình sáu nhóm sở thích nghề hữu ích với người đã đi làm nếu dùng nó làm khung để soi lại những việc mình đã làm, không dùng như một bảng tra nghề. Thay vì hỏi "mình thuộc nhóm nào, nhóm đó hợp nghề gì", hãy hỏi "trong những việc mình đã làm, việc nào nghiêng về nhóm nào, và mình thấy thế nào khi làm nó".

Làm vậy bạn được hai thứ: một cách gọi tên những gì mình thích bằng ngôn ngữ chung, và một cách kiểm xem kết quả trắc nghiệm có khớp với đời làm việc thật của mình không. Dưới đây là cách làm từng bước, kèm một ví dụ điền sẵn, và những chỗ người lớn hay đọc sai mô hình này.

Khung sáu nhóm nói gọn bằng lời thường

Mô hình này bắt nguồn từ công trình của Holland, chia sở thích nghề thành sáu hướng: làm với đồ vật, máy móc và việc tay chân; tìm hiểu, phân tích; sáng tạo, biểu đạt; giúp đỡ, chăm sóc con người; thuyết phục, dẫn dắt, kinh doanh; và sắp xếp, theo quy trình, làm với số liệu. Ở đây không giảng lại từng nhóm, chỉ cần nhớ rằng đó là sáu hướng của loại việc, không phải sáu loại người.

Với học sinh, mô hình thường được dùng để gợi ngành học. Với người đã đi làm, cách dùng hữu ích hơn là ngược lại: bắt đầu từ những việc mình đã làm, xếp chúng vào khung, rồi xem phần mình thấy hứng tập trung ở đâu. Bạn có hàng chục năm dữ liệu thật, học sinh thì không. Bỏ phí dữ liệu đó để chỉ nhìn vào bản kết quả là lãng phí.

Một điều quan trọng: hầu như công việc nào cũng trộn nhiều nhóm. Thợ sửa chữa vừa làm với máy, vừa phân tích lỗi, vừa nói chuyện với khách. Giáo viên vừa giúp người, vừa sắp xếp, vừa sáng tạo cách dạy. Vì vậy câu hỏi không phải "nghề mình thuộc nhóm nào" mà "trong nghề của mình, phần nào thuộc nhóm nào, và mình thích phần nào".

Soi việc đã làm bằng khung sáu nhóm, từng bước

Chuẩn bị danh sách đầu việc của một hai năm gần nhất, viết bằng động từ. Rồi làm theo thứ tự:

  1. Với mỗi đầu việc, ghi nhóm nó nghiêng về nhiều nhất. Nếu một việc trộn hai nhóm rõ rệt, ghi cả hai, đừng ép vào một.
  2. Bên cạnh, ghi cảm giác khi làm bằng chữ: thấy hứng, bình thường, hay cạn sức. Không chấm điểm.
  3. Gom lại theo nhóm: nhóm nào có nhiều việc thấy hứng, nhóm nào chủ yếu là việc cạn sức, nhóm nào gần như không có việc nào.
  4. Đánh dấu riêng những nhóm không có việc nào. Đó không có nghĩa là bạn không thích, chỉ là bạn chưa có dữ liệu.
  5. Viết hai câu: "Phần mình thấy hứng thường nghiêng về…" và "Phần mình chưa từng thử là…". Hai câu này là đầu vào cho bước thử tiếp theo.

Nếu bạn đã có kết quả một bài trắc nghiệm sở thích, đặt nó cạnh bảng sau khi xong, không phải trước. Làm bảng trước giúp bạn không bị kết quả dẫn dắt khi xếp việc vào nhóm, và lúc so mới thấy rõ chỗ khớp, chỗ lệch.

Ví dụ điền sẵn: một thợ điện bảo trì soi lại công việc

Bảng dưới là của một người làm bảo trì điện cho toà nhà nhiều năm. Cột "nhóm nghiêng về" là cảm nhận của chính người điền, không có đáp án đúng sai.

Đầu việc đã làmNhóm nghiêng vềCảm giác khi làmBằng chứng / ai xác nhận
Dò tìm nguyên nhân chập điện ở tầng hầmLàm với máy móc + tìm hiểu, phân tíchThấy hứngTrưởng ban kỹ thuật hay gọi đúng mình
Thay bóng, thay ổ cắm theo phiếuLàm với máy mócBình thườngLàm đều, không ai phàn nàn
Giải thích cho cư dân vì sao bị cắt điệnGiúp đỡ con ngườiThấy hứng nếu người ta chịu ngheBan quản lý nhờ đi cùng khi có khiếu nại
Lập sổ theo dõi bảo trì định kỳSắp xếp, theo quy trìnhCạn sứcHay để trễ, bị nhắc
Kèm hai bạn thợ trẻGiúp đỡ con ngườiThấy hứngHai bạn đã tự đi ca được

Đọc bảng này, phần thấy hứng tập trung ở việc dò tìm lỗi và việc giải thích, kèm người. Phần sổ sách thì cạn sức. Nếu người này làm một bài trắc nghiệm sở thích và thấy nhóm giúp đỡ con người nổi lên, bảng cho biết điều đó có thật trong đời làm việc, dưới hình thức cụ thể là giải thích kỹ thuật và kèm người mới.

Khung này đo được gì và không đo được gì

Khung sáu nhóm, dù dùng qua bài trắc nghiệm hay qua bảng soi việc, chỉ nói về một thứ: bạn thấy hứng với loại việc nào. Nó không đo bạn làm giỏi đến đâu, không đo bạn coi trọng điều gì trong công việc, không biết sức khoẻ, thời gian, hoàn cảnh gia đình của bạn, và càng không biết nơi bạn sống đang cần người làm gì. Bốn thứ đó phải soi bằng công cụ khác hoặc bằng thử thật.

Vì vậy, một kết quả nổi rõ ở một nhóm là thông tin tốt nhưng chưa đủ để quyết. Một người thấy hứng với việc giúp đỡ con người nhưng đang rất cần thu nhập đều và giờ giấc cố định có thể chọn một hướng rất khác với người cùng sở thích mà đang dư thời gian. Cả hai đều đúng với hoàn cảnh của mình.

Một điều khung này làm tốt là cho bạn từ ngữ. Thay vì nói "mình thích việc gì đó có người", bạn nói được "mình thấy hứng khi giải thích kỹ thuật cho người không rành". Câu càng cụ thể, càng dễ tìm ra chỗ để thử, và càng dễ hỏi người khác đúng câu.

Những chỗ người lớn hay đọc sai khung này

Đọc tên nhóm theo nghĩa đen. Nhóm sáng tạo, biểu đạt không chỉ là vẽ hay hát; nó có thể là thích tự quyết cách trình bày, thích làm ra cái mới thay vì lặp lại. Nhóm làm với máy móc không chỉ là thợ; nó có thể là thích thấy kết quả cầm nắm được.

Coi nhóm nổi nhất là nghề phải theo. Một nhóm nổi lên chỉ nói về hướng bạn thấy hứng, không nói bạn giỏi gì, thị trường cần gì, hoàn cảnh cho phép gì. Ba thứ đó phải soi riêng.

Bỏ qua nhóm không có dữ liệu. Người làm nhà máy hai mươi năm có thể chưa bao giờ có cơ hội làm việc thuyết phục, dẫn dắt. Nhóm đó ít nổi trong kết quả trắc nghiệm có khi chỉ vì chưa từng thử, không phải vì không thích.

Nghĩ sở thích phải đứng yên. Sở thích của người lớn dịch chuyển theo chặng đời. Kết quả hôm nay là một lát cắt; làm lại bảng sau một hai năm để thấy đường đi.

Tình huống đi trọn: anh Bình, 45 tuổi, thợ điện bảo trì

Tình huống giả định, tiếp từ bảng ở trên.

  • Câu hỏi ban đầu: anh Bình thấy đầu gối và lưng không còn như trước, leo trèo nhiều thấy mệt. Anh tự hỏi mình còn làm được gì khác ngoài cầm kìm.
  • Kết quả và bảng: bài trắc nghiệm anh làm cho thấy hai nhóm nổi: làm với máy móc và giúp đỡ con người. Bảng soi việc cho thấy phần giúp người của anh cụ thể là giải thích kỹ thuật cho người không rành và kèm thợ trẻ.
  • Đối chiếu bằng chứng: ban quản lý hay nhờ anh đi cùng khi xử lý khiếu nại; hai thợ trẻ anh kèm đều đã tự đi ca. Hai người có thể xác nhận cho anh.
  • Giả thuyết: "Một hướng đáng thử là các việc vừa cần hiểu kỹ thuật vừa cần nói chuyện với người: hướng dẫn thợ mới, giám sát an toàn, tư vấn kỹ thuật cho khách."
  • Bước thử: anh đề nghị ban kỹ thuật cho mình phụ trách buổi hướng dẫn an toàn điện hằng tháng cho thợ mới, và ghi lại sau mỗi buổi: nói có trôi không, câu hỏi nào làm mình bí, về nhà thấy thế nào.

Anh Bình chưa cần đổi việc, chưa cần đi học. Anh chỉ thêm một phần việc mới đúng hướng giả thuyết, đủ để thấy mình có thích làm nó đều đặn hay không.

Khi nào nên mang bảng đến người tư vấn

Khung sáu nhóm đủ đơn giản để tự làm, nhưng có ba lúc nên ngồi với người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người trong nghề bạn đang nghĩ đến. Lúc bảng của bạn cho ra hai hướng kéo về hai phía mà bạn không biết chọn thử hướng nào trước. Lúc kết quả trắc nghiệm khác hẳn bảng soi việc và bạn không giải thích được vì sao. Và lúc bạn đã thử vài lần mà không thấy rõ hơn.

Mang theo bảng đã điền, không chỉ mang bản kết quả. Người tư vấn giỏi sẽ hỏi bạn về những dòng cụ thể, về cột cảm giác, về bằng chứng. Nếu ai đó chỉ nhìn bản kết quả rồi đọc ra một danh sách nghề, hãy hỏi lại họ dựa vào đâu, và xem gợi ý đó có khớp với những gì bạn đã làm thật không.

Cái không cần làm: làm thêm nhiều bài trắc nghiệm sở thích khác nhau mong ra kết quả rõ hơn. Với người đã đi làm, độ rõ đến từ bảng soi việc và từ thử thật, không đến từ bài trắc nghiệm thứ năm.

Bước nhỏ trong tuần này

Chọn một trong các việc sau, tuỳ bạn đang ở đâu:

  • Nếu chưa có danh sách đầu việc: dành một buổi tối ghi ba mươi đầu việc của hai năm gần nhất, bằng động từ, rồi xếp vào khung.
  • Nếu đã có bảng: chọn nhóm có nhiều việc thấy hứng nhất, tìm một phần việc thuộc nhóm đó mà bạn có thể làm thêm ngay ở chỗ làm trong tháng này.
  • Nếu có nhóm chưa từng thử mà bạn tò mò: tìm một việc nhỏ thuộc nhóm đó ngoài giờ, như giúp tổ chức một buổi họp lớp, nhận viết bản tin cho nhóm cư dân, phụ một người quen bán hàng một buổi.
  • Sau mỗi lần làm: ghi một dòng vào bảng, cùng cột cảm giác và cột bằng chứng như các dòng cũ.

Làm vài vòng như vậy, khung sáu nhóm thôi là lý thuyết và thành bản đồ riêng của bạn, có toạ độ là những việc thật đã làm. Bản đồ đó dùng được cả khi bạn quyết định ở lại nghề cũ, vì nó cho biết nên nhận thêm phần việc nào.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình sáu nhóm sở thích nghề có dùng được cho người trên bốn mươi tuổi không?

Dùng được, và có khi hữu ích hơn so với người trẻ vì người lớn có nhiều việc thật để soi. Chỉ cần dùng nó làm khung xếp việc đã làm, không dùng như bảng tra ngành học.

Kết quả cho hai nhóm gần bằng nhau thì đọc thế nào?

Đó là chuyện bình thường ở người lớn, vì công việc thật luôn trộn nhiều nhóm. Hãy tìm những việc trong đời mình có cả hai yếu tố cùng lúc, và xem mình thấy thế nào khi làm chúng. Thường đó là gợi ý tốt hơn việc chọn một nhóm.

Nhóm của mình không giống nghề đang làm có phải là chọn sai nghề không?

Không hẳn. Trong nghề nào cũng có phần việc thuộc nhiều nhóm. Có thể bạn đang làm đúng nghề nhưng phần việc mình thích chiếm quá ít giờ. Soi từng đầu việc sẽ thấy rõ hơn là so tên nghề với tên nhóm.

Có nên dựa vào danh sách nghề đi kèm kết quả không?

Đọc để tham khảo, không dùng để chọn. Danh sách đó được lập cho số đông, không biết kinh nghiệm, sức khoẻ, hoàn cảnh của bạn. Chọn một hai mục bạn tò mò rồi tìm cách thử nhỏ hoặc hỏi người đang làm.

Người chưa từng đi làm chính thức, ví dụ ở nhà nội trợ lâu năm, có soi việc được không?

Được. Lo chi tiêu, sắp xếp việc nhà, chăm người ốm, dạy con, làm việc với trường học hay hàng xóm đều là đầu việc thật. Ghi chúng ra và xếp vào khung như mọi người khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138