Ở tuổi ba mươi, cách tự đánh giá tốt nhất không phải làm thêm một bài trắc nghiệm mà là soi lại năm bảy năm đi làm của chính mình: liệt kê những đầu việc đã thật sự làm, ghi mức mình làm được bằng mô tả hành vi, kèm bằng chứng và tên người xác nhận được. Tối nay bạn có thể bắt đầu bằng một tờ giấy chia năm cột, mỗi dòng là một việc cụ thể, không phải một chức danh.
Lý do rất đơn giản: hồi hai mươi hai tuổi bạn chỉ có sở thích và điểm thi để đoán, còn bây giờ bạn có cả một kho việc đã làm. Kho đó đáng tin hơn mọi bản kết quả, miễn là bạn chịu đọc nó cho kỹ, tách được điều mình giỏi thật khỏi điều mình chỉ quen tay, và dùng nó để đặt ra một giả thuyết nhỏ đủ để thử trong vài tuần tới.
Tuổi 30 tự đánh giá khác tuổi 22 ở chỗ nào
Người mới ra trường tự đánh giá bằng tưởng tượng: mình nghĩ mình thích gì, thầy cô khen mình gì, bạn bè bảo mình hợp gì. Ở tuổi ba mươi, phần tưởng tượng đó đã được đời thực kiểm tra ít nhiều. Có việc bạn từng nghĩ mình ghét nhưng hoá ra làm ổn và còn thấy vui. Có việc bạn từng mơ nhưng làm vài tháng thì hụt hơi. Những lần lệch như vậy là dữ liệu quý, nhiều người lại bỏ qua vì coi đó là chuyện cũ.
Điểm khác thứ hai là trách nhiệm. Nhiều người ba mươi tuổi đã có con nhỏ, có khoản trả góp, có cha mẹ bắt đầu cần chăm. Tự đánh giá lúc này không nhằm tìm một nghề lý tưởng để nhảy sang ngay, mà nhằm biết mình đang đứng ở đâu để chọn bước tiếp theo vừa sức. Có người nhìn xong thấy nên đi sâu hơn trong chính việc đang làm; có người thấy cần thử một hướng khác bằng một phép thử nhỏ.
Điểm khác thứ ba: ở tuổi này bạn đã đủ lâu trong một môi trường để thói quen che mắt. Việc làm hằng ngày trở nên tự động, nên bạn khó nhận ra mình đã giỏi lên ở đâu. Vì thế cần viết ra, không chỉ nghĩ trong đầu.
Lập danh sách đầu việc của năm bảy năm qua
Dành khoảng một giờ, mở lại lịch làm việc, tin nhắn công việc, sổ tay cũ nếu còn. Đi theo các bước sau:
- Chia quãng đi làm thành từng giai đoạn: mỗi chỗ làm hoặc mỗi vị trí là một giai đoạn. Đừng gộp bảy năm thành một khối.
- Ở mỗi giai đoạn, viết ra mười đầu việc bạn làm thường xuyên. Viết bằng động từ cụ thể: “đối chiếu công nợ với ba nhà cung cấp mỗi tháng”, không phải “làm kế toán”.
- Thêm ba việc bất thường bạn từng được giao: một lần chữa cháy, một dự án lẻ, một lần thay người nghỉ.
- Đánh dấu việc nào bạn được người khác nhờ dù không thuộc phần của mình. Đó thường là manh mối về điểm mạnh người khác nhìn thấy.
- Đánh dấu việc nào bạn hay trì hoãn, việc nào làm xong thấy kiệt. Không cần giải thích vội, chỉ đánh dấu.
- Gạch những việc chỉ làm một hai lần và không nhớ rõ. Danh sách còn lại thường khoảng ba mươi đến bốn mươi dòng, đủ để soi.
Danh sách này là nguyên liệu cho mọi bước sau. Nó cũng giúp bạn thấy rõ một điều nhiều người ngạc nhiên: mình đã làm nhiều loại việc hơn chức danh trên giấy rất nhiều.
Bảng soi từng đầu việc, kèm ví dụ điền sẵn
Chọn mười lăm dòng quan trọng nhất trong danh sách, chép sang bảng dưới đây. Cột mức dùng bốn mô tả hành vi: mới làm quen, làm được khi có người hướng dẫn, tự làm tốt, hướng dẫn được người khác. Không chấm điểm, không cộng.
| Đầu việc đã làm | Mức hiện tại (mô tả hành vi) | Bằng chứng | Ai xác nhận được | Làm xong thấy hứng hay hút sức |
|---|---|---|---|---|
| Trả lời khách khiếu nại qua điện thoại | Hướng dẫn được người khác: kèm hai bạn mới trong ba tháng | Hai bạn mới tự xử lý ca khó sau tháng thứ hai | Trưởng nhóm cũ | Hút sức nếu liên tục cả ngày, hứng khi gỡ được ca rối |
| Tổng hợp phản ánh của khách thành báo cáo tuần | Tự làm tốt | Mười hai báo cáo được phòng sản phẩm dùng để sửa quy trình | Chị phụ trách sản phẩm | Hứng, làm quên giờ |
| Soạn kịch bản trả lời mẫu | Làm được khi có người hướng dẫn | Ba kịch bản đã sửa theo góp ý | Trưởng nhóm hiện tại | Bình thường |
Ví dụ trên là của chị Ngọc, ba mươi mốt tuổi, bảy năm làm chăm sóc khách hàng. Ba dòng đã cho thấy một điều chị chưa từng nói ra: phần chị thấy hứng nhất không phải nói chuyện với khách mà là gom các phản ánh lại thành một bức tranh cho người khác hành động.
Cột bằng chứng là cột quan trọng nhất. Dòng nào không điền được bằng chứng thì ghi “chưa có” và để đó, đừng tự cho mình mức cao hơn chỉ vì cảm thấy vậy.
Quen tay khác giỏi: ba cách phân biệt
Hỏi xem mình làm tốt khi điều kiện đổi. Nếu việc chỉ trơn tru khi đúng mẫu quen, đúng khách quen, đúng phần mềm quen, đó có thể là quen tay. Giỏi thật là khi gặp tình huống lạ bạn vẫn biết bắt đầu từ đâu. Thử nhớ lại một lần quy trình thay đổi và xem mình đã xoay xở ra sao.
Hỏi xem mình giải thích được cho người khác không. Quen tay thường nằm trong tay, không nằm trong lời. Nếu bạn kèm được một người mới làm đến mức họ tự làm, nghĩa là bạn hiểu cái lõi của việc đó. Nếu chỉ nói được “cứ làm nhiều là quen”, có thể bạn đang ở mức tự làm tốt nhưng chưa nắm vì sao.
Hỏi xem kết quả có được người ngoài dùng không. Việc bạn làm có người khác nhận lấy và dùng tiếp, như báo cáo được đọc để ra quyết định hay sản phẩm được khách mua lại, là bằng chứng mạnh hơn lời khen trong buổi họp. Nhiều người nhầm sự bận rộn với năng lực: làm nhiều giờ không có nghĩa là làm giỏi.
Đừng coi nhẹ điều mình quen. Ngược lại, có những việc bạn làm dễ đến mức tưởng ai cũng làm được, trong khi người khác phải vật lộn. Nếu một việc liên tục được nhờ, hãy hỏi thẳng một đồng nghiệp: việc này với họ có khó không. Câu trả lời thường bất ngờ.
Một tình huống đi trọn: anh Tùng, 30 tuổi, bán điện thoại
Anh Tùng đứng quầy bán điện thoại tám năm, lên tới trưởng ca. Anh làm một bài trắc nghiệm sở thích trên mạng, kết quả nghiêng về nhóm việc kỹ thuật và sửa chữa. Anh băn khoăn: có nên bỏ bán hàng để đi học sửa điện thoại không?
Anh không nghỉ việc. Anh lập danh sách đầu việc và thấy ba dòng nổi lên: cài đặt máy cho khách lớn tuổi, chuyển dữ liệu khi khách đổi máy, và chẩn đoán sơ bộ máy lỗi trước khi gửi bảo hành. Cả ba anh tự làm tốt, cửa hàng hay đẩy khách khó sang anh, và anh thấy hứng. Phần chốt đơn và chạy chỉ tiêu thì anh làm được nhưng về nhà mệt rã.
Giả thuyết của anh: “Nếu mình dành phần lớn ngày cho việc chẩn đoán và hỗ trợ kỹ thuật, mình sẽ thấy đỡ mệt hơn và muốn học thêm.” Bước thử: xin quản lý cho anh nhận toàn bộ ca hỗ trợ kỹ thuật vào hai buổi chiều mỗi tuần trong một tháng, và ghi lại cảm giác sau mỗi buổi. Kết quả của lần thử mới cho anh biết có nên học thêm hay không, chứ không phải bản trắc nghiệm.
Điều đáng học ở đây: bài trắc nghiệm không sai, nhưng nó chỉ chỉ ra một vùng. Chính danh sách đầu việc mới cho anh biết vùng đó cụ thể là việc gì, và bước thử nằm ngay ở chỗ làm hiện tại, không cần đặt cược cả công việc đang nuôi gia đình.
Những điều không cần làm lúc này
Ở tuổi ba mươi, áp lực “phải biết mình là ai” rất lớn. Bớt được những việc sau sẽ nhẹ đi nhiều:
- Không cần làm năm sáu bài trắc nghiệm liền một tuần để tìm câu trả lời chắc chắn. Bài thứ năm hiếm khi nói thêm điều gì so với bài thứ hai.
- Không cần so mình với bạn cùng lớp đã lên trưởng phòng hay đã mở tiệm. Mỗi người có kho việc khác nhau, so như vậy chỉ ra cảm giác, không ra thông tin.
- Không cần quyết ngay nghề tiếp theo. Một giả thuyết đủ rõ để thử là đủ cho giai đoạn này.
- Không cần đăng ký khoá học dài trước khi biết mình thiếu đúng chỗ nào. Bảng soi đầu việc sẽ cho thấy khoảng trống cụ thể hơn mọi lời quảng cáo.
- Không cần coi việc ở lại nghề hiện tại là thua. Nhiều người soi xong thấy mình chỉ cần đổi phần việc, không cần đổi nghề.
Giữ sức cho bước thử thật quan trọng hơn dồn sức cho việc suy nghĩ thêm.
Bước nhỏ trong tuần này và lúc nên hỏi người ngoài
Trong tuần này, chỉ cần làm xong danh sách đầu việc và điền bảng cho mười lăm dòng. Sau đó khoanh tròn ba dòng vừa có bằng chứng tốt vừa làm bạn thấy hứng. Viết một câu giả thuyết bắt đầu bằng “nếu mình được làm nhiều hơn việc này thì…”, rồi nghĩ một cách thử nó trong bốn tuần, tốt nhất là ngay ở chỗ đang làm.
Nếu bảng của bạn trống cột bằng chứng ở quá nhiều dòng, hoặc bạn thấy dòng nào cũng hút sức, nên ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đi trước trong nghề bạn tin. Một người ngoài nhìn vào danh sách thường thấy những điểm mạnh bạn đã coi là bình thường. Mang theo bảng đã điền, đừng đi tay không, buổi trò chuyện sẽ đi vào việc thật ngay.
Ghi ngày lên bảng và cất đi. Ba tháng sau mở ra điền lại cột mức hiện tại. Lần so sánh đó, mình hôm nay với mình ba tháng sau, mới là phép đo có ích nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ba mươi tuổi tự đánh giá lại bản thân có muộn không?
Không muộn. Ở tuổi này bạn có lợi thế mà người mới ra trường không có: năm bảy năm việc thật để làm bằng chứng. Tự đánh giá lúc này thường chính xác hơn hồi chọn ngành, vì nó dựa trên điều đã xảy ra chứ không dựa trên tưởng tượng.
Có nên làm trắc nghiệm nghề nghiệp ở tuổi 30 không?
Có thể làm, nhưng nên coi kết quả là một gợi ý vùng việc để đối chiếu với danh sách đầu việc mình đã làm. Nếu kết quả và kinh nghiệm thật khớp nhau, đó là tín hiệu đáng thử. Nếu lệch, hãy tin bằng chứng việc thật trước rồi tìm hiểu vì sao lệch.
Làm sao biết mình giỏi thật hay chỉ quen tay?
Thử ba câu hỏi: khi điều kiện thay đổi mình còn làm tốt không, mình có kèm được người mới làm đến mức họ tự làm không, và kết quả việc mình làm có được người khác dùng tiếp không. Trả lời được cả ba bằng ví dụ cụ thể thì đó thường là năng lực thật.
Không nhớ hết việc đã làm thì lấy gì để liệt kê?
Mở lại lịch làm việc, hộp thư, nhóm nhắn tin công việc, sổ tay và các tệp báo cáo cũ. Hỏi thêm một đồng nghiệp lâu năm xem hồi đó mình hay phụ trách việc gì. Thường chỉ cần một buổi tối là đủ ba mươi dòng.
Soi xong thấy việc nào cũng mệt thì sao?
Đó là một thông tin đáng chú ý chứ không phải kết luận rằng mình không hợp đi làm. Có thể bạn đang quá tải, đang thiếu ngủ hoặc môi trường làm việc quá căng. Nên nghỉ ngơi đủ rồi soi lại, và cân nhắc nói chuyện với người tư vấn nghề nghiệp hoặc người thân hiểu mình.
Có cần nghỉ việc để có thời gian suy nghĩ không?
Phần lớn trường hợp là không cần. Danh sách đầu việc và bảng soi làm được trong vài buổi tối. Bước thử tốt nhất lại thường nằm ngay ở chỗ đang làm, nên rời việc sớm có khi làm mất luôn cơ hội thử với rủi ro thấp.