Phần lớn bài trắc nghiệm hướng nghiệp được viết với một người đọc trong đầu: học sinh sắp chọn ngành, chưa đi làm ngày nào. Kết quả vì vậy mang dáng một lời đoán về tương lai. Người đã đi làm mười, hai mươi năm thì khác: bạn có quá khứ làm việc để kiểm chứng, có ràng buộc thật phải tính, và sở thích của bạn đã được công việc nhào nặn nhiều năm. Đọc kết quả như hồi mười bảy tuổi là bỏ phí phần thông tin quý nhất bạn có.
Việc làm được ngay: lấy kết quả gần nhất, với mỗi điều nó nói, hỏi "trong những năm đi làm, có lúc nào điều này đã đúng không?". Ghi lại một ví dụ thật cho mỗi câu. Câu nào không tìm được ví dụ, đánh dấu để thử. Đó là cách đọc của người lớn.
Câu học sinh tự hỏi và câu người đi làm nên hỏi
Cùng một kết quả, hai người đọc có thể đặt hai loại câu hỏi rất khác. Bảng dưới giúp bạn chuyển từ cách đọc của học sinh sang cách đọc của người đã đi làm.
| Học sinh thường hỏi | Người đi làm nên hỏi |
|---|---|
| Mình hợp ngành nào? | Trong các việc mình đã làm, phần nào kết quả này giải thích được? |
| Nghề nào có tương lai? | Hướng này có cho mình điều mình cần ở chặng đời này không? |
| Mình có thích việc này không? | Mình đã từng làm một phần việc này chưa, cảm giác cuối ngày ra sao? |
| Học trường nào? | Khoảng cách từ năng lực đang có tới việc này dài hay ngắn, lấp bằng cách nào khi vẫn đi làm? |
| Kết quả có đúng không? | Chỗ nào kết quả khớp với lịch sử của mình, chỗ nào không, và vì sao? |
Câu hỏi bên phải khó hơn, nhưng cũng cho câu trả lời dùng được ngay, vì bạn có dữ liệu trong tay. Học sinh phải chờ nhiều năm mới biết lời đoán đúng hay sai. Bạn có thể kiểm trong vài tuần.
Thử chép năm câu bên phải vào đầu trang ghi chép trước khi mở kết quả ra đọc. Đọc với năm câu đó trước mặt, bạn sẽ ít bị cuốn theo những nhãn gọi tên mình, và tập trung vào những gì kiểm được.
Kinh nghiệm là bằng chứng, không phải gánh nặng
Người đi làm lâu thường lo kinh nghiệm cũ sẽ "kéo" mình lại khi muốn đổi hướng. Khi đọc trắc nghiệm, kinh nghiệm lại là thứ giúp bạn nhiều nhất. Mỗi việc đã làm là một lần thử thật với kết quả có thật: việc nào làm bạn quên giờ, việc nào làm bạn sợ sáng thứ Hai, việc nào người khác hay nhờ, việc nào bạn cứ đẩy cho người khác.
Một kết quả sở thích bảo bạn thích làm việc với người. Nếu mười năm qua bạn làm thủ kho và những ngày vui nhất là ngày đi giao hàng, nói chuyện với khách, thì kết quả có bằng chứng. Nếu những ngày đó lại là ngày mệt nhất, kết quả cần được hỏi lại: có lẽ bạn thích một kiểu làm việc với người khác, ví dụ kèm một người mới chứ không phải tiếp khách lạ liên tục.
Đây cũng là chỗ người lớn có lợi thế hơn học sinh: bạn có thể chia nhỏ một nghề thành từng đầu việc và nhận ra mình đã từng làm đầu việc nào. Rất hiếm khi một người đi làm lâu năm hoàn toàn chưa từng chạm tới phần nào của hướng mới.
Sở thích của người lớn đã bị công việc nhào nặn
Học sinh trả lời câu "bạn có thích lập kế hoạch cho một sự kiện không" bằng tưởng tượng. Người đi làm trả lời bằng ký ức: lần tổ chức hội nghị khách hàng thức trắng hai đêm, hay lần lo đám cưới em gái chạy việc rất trơn tru. Câu trả lời vì thế mang màu của trải nghiệm cụ thể, có khi tốt, có khi không. Một trải nghiệm tệ với sếp tệ có thể làm bạn ghét cả một loại việc mà thật ra mình làm khá hợp.
Ngược lại, có những sở thích bị chôn vì nhiều năm không có chỗ dùng. Người làm kế toán hai mươi năm có thể trả lời "không thích" ở các câu về vẽ, về làm đồ thủ công, chỉ vì đã quá lâu không đụng tới, chứ không phải vì không thích.
Cách đọc của người lớn vì thế cần một bước thêm: với những câu trả lời mạnh, hỏi lại "mình ghét việc này, hay ghét hoàn cảnh lần cuối mình làm nó?" và "mình không thích việc này, hay chỉ lâu rồi không làm?". Hai câu hỏi này thường lật lại một vài kết luận, và những kết luận bị lật đó là chỗ đáng thử nhất.
Bốn điều kết quả không biết về bạn
Hoàn cảnh sống. Bài không biết bạn đang nuôi hai con nhỏ, chăm mẹ già, trả góp nhà, hay sống ở một thị trấn ít việc trong ngành bạn nhắm. Những thứ này không làm kết quả sai, nhưng quyết định cách bạn thử: nhỏ hơn, chậm hơn, gần nhà hơn.
Sức lực hiện tại. Kết quả có thể chỉ ra một hướng nặng về đứng lâu, đi nhiều, làm ca. Ở tuổi năm mươi, điều đó không cấm bạn, nhưng là một câu cần hỏi thật lòng trước khi thử.
Điều bạn coi trọng lúc này. Bài sở thích không hỏi bạn có cần ổn định hơn tự do không, có muốn về gần nhà không, có muốn làm việc có ý nghĩa với người khác hơn không. Ở tuổi trung niên, những điều này thường quyết định một hướng đi có bền hay không, nhiều hơn chính sở thích.
Vốn quan hệ và danh tiếng trong nghề cũ. Hai mươi năm trong một ngành để lại người quen, người tin mình, hiểu biết về cách ngành vận hành. Một hướng mới ở ngay cạnh nghề cũ có thể dùng lại vốn đó. Một hướng mới hoàn toàn thì bắt đầu từ đầu. Bài trắc nghiệm không phân biệt được hai trường hợp này.
Tình huống: chú Sơn, 53 tuổi, lái xe hai mươi năm
Chú Sơn lái xe tải đường dài hai mươi năm. Lưng bắt đầu đau, chú muốn tìm một việc ít ngồi lâu hơn. Con gái làm giúp chú một bài trắc nghiệm sở thích, kết quả nổi lên nhóm việc kỹ thuật, làm bằng tay, kèm danh sách nghề toàn những cái tên chú thấy xa lạ.
- Chú không đọc danh sách nghề trước. Chú đọc phần mô tả: thích sửa chữa, thích thấy kết quả cụ thể.
- Chú tìm ví dụ trong hai mươi năm: tự sửa được phần lớn hỏng hóc dọc đường, anh em tài xế hay gọi điện hỏi xe kêu thế này là bệnh gì, thích nhất những lần tự xử lý xong mà không phải vào xưởng.
- Chú ghi điều kết quả không biết: lưng không chịu được việc cúi lâu, sống ở thị xã, quen nhiều chủ xe và chủ xưởng sửa.
- Giả thuyết chú viết: "Nếu mình làm việc tiếp nhận, kiểm tra ban đầu cho một xưởng sửa xe, mình sẽ dùng được hiểu biết về xe mà không phải nằm gầm cả ngày."
- Bước thử: hỏi hai chủ xưởng quen xem có thể đến phụ vài buổi sáng trong những tuần chạy ít chuyến không, quan sát việc tiếp nhận xe và tự xem lưng chịu được tới đâu.
Chú Sơn không tìm thấy nghề mới trong danh sách. Chú tìm thấy nó ở chỗ nghề cũ chạm vào sở thích thật, cộng với vốn quen biết hai mươi năm. Đó là kiểu kết quả mà một học sinh không thể có.
Danh sách "trong năm năm qua mình đã…", không cộng điểm
Trước khi đọc bất kỳ kết quả nào, đi qua danh sách này và ghi bên cạnh mỗi dòng: có, chưa, hoặc thỉnh thoảng, kèm một ví dụ ngắn. Không cộng lại, không ra kết luận. Nó chỉ để bạn có sẵn bằng chứng khi đọc kết quả. Ví dụ điền của chú Sơn nằm trong ngoặc.
- …được người khác nhờ giúp một việc vì tin mình làm tốt (có: anh em tài xế gọi hỏi bệnh xe).
- …tự học một thứ mới mà không ai bắt (thỉnh thoảng: tự học dùng ứng dụng định vị, tự tìm hiểu xe đời mới).
- …làm một việc mà quên cả giờ giấc (có: những lần tự sửa xe dọc đường).
- …né một loại việc dù được giao nhiều lần (có: giấy tờ thanh toán chuyến, toàn nhờ vợ).
- …kèm hay hướng dẫn một người mới (chưa).
- …thấy cơ thể báo hiệu không thể làm tiếp kiểu việc này lâu nữa (có: đau lưng sau chuyến dài).
- …tự nghĩ ra một cách làm khác và người khác làm theo (thỉnh thoảng).
Danh sách điền xong là thứ bạn đặt cạnh kết quả trắc nghiệm. Kết quả nói một điều, danh sách có ví dụ ủng hộ: tin hơn. Danh sách im lặng: cần thử.
Hay làm sai khi đọc như học sinh, và bước nhỏ tuần này
Đọc danh sách nghề trước, phần mô tả sau. Danh sách nghề viết cho người chưa đi làm. Với bạn, phần mô tả loại việc mình thích quan trọng hơn nhiều, vì bạn có thể tìm loại việc đó ngay trong nghề hiện tại hoặc nghề gần đó.
Nghĩ phải bắt đầu lại từ con số không. Học sinh bắt đầu từ đầu là chuyện tự nhiên. Người đi làm hiếm khi phải vậy. Hướng gần nghề cũ thường đi nhanh hơn và ít rủi ro hơn.
Bỏ qua chuyện ở lại. Có kết quả gợi ý khác nghề đang làm không có nghĩa là phải đi. Đôi khi điều chỉnh phần việc ở chỗ cũ đủ để thấy dễ thở hơn: nhận thêm phần kèm người mới, đổi sang ca có ít việc mình hay né, xin tham gia một dự án gần với điều mình thích. Ở lại sau khi đã tự hỏi kỹ khác hẳn với ở lại vì ngại nghĩ.
Bước nhỏ tuần này. Điền danh sách "trong năm năm qua mình đã…", rồi đọc lại kết quả gần nhất với danh sách bên cạnh. Chọn đúng một điều kết quả nói mà danh sách chưa có ví dụ, và tìm một cách thử nó trong tháng tới. Nếu thấy mình cứ quay về cách đọc cũ, một buổi nói chuyện với người làm tư vấn quen làm việc với người lớn sẽ giúp kéo lại.
Câu hỏi thường gặp
Người đi làm có nên làm trắc nghiệm hướng nghiệp không?
Có, nếu đọc đúng cách. Kết quả hữu ích khi bạn đối chiếu với những việc đã làm, tính cả hoàn cảnh hiện tại, và coi nó như gợi ý để thử chứ không phải lời đoán về tương lai như với học sinh.
Vì sao người lớn không nên đọc trắc nghiệm như học sinh?
Vì học sinh chưa có quá khứ làm việc để kiểm chứng, còn người lớn thì có. Bạn có thể soi từng câu kết quả vào việc thật, nhận ra chỗ nào đúng, chỗ nào lệch, và thử kiểm trong vài tuần.
Danh sách nghề gợi ý có dùng được cho người đi làm không?
Dùng được như nguồn ý tưởng, không nên dùng như lời khuyên. Danh sách thường viết cho người chưa đi làm. Phần mô tả loại việc bạn thích thường hữu ích hơn, vì có thể tìm loại việc đó ngay gần nghề cũ.
Kinh nghiệm nghề cũ có giúp gì khi đọc kết quả không?
Có, đó là phần quan trọng nhất. Mỗi việc đã làm là một lần thử thật. Nhìn lại việc nào làm mình quên giờ, việc nào người khác hay nhờ, việc nào mình hay né, sẽ cho biết kết quả đúng ở đâu.
Kết quả gợi ý khác hẳn nghề đang làm thì có nên nghỉ việc không?
Không nên quyết từ một kết quả. Trước hết tìm xem phần việc kết quả nói tới có thể thử ở chỗ làm hiện tại hay ngoài giờ không. Ở lại và chỉnh việc đang làm cũng là một lựa chọn đáng cân nhắc.
Ở tuổi năm mươi đọc kết quả trắc nghiệm cần lưu ý gì thêm?
Lưu ý sức lực hiện tại, hoàn cảnh sống và vốn quen biết trong nghề cũ, ba thứ bài trắc nghiệm không biết. Chúng không làm kết quả sai, nhưng quyết định cách bạn thử sao cho vừa sức và ít rủi ro.