Sở thích bị gác lại vì cơm áo vẫn có thể đánh thức lại mà không phải bỏ việc đang nuôi gia đình: bắt đầu bằng vài giờ mỗi tuần, sau khi đã kiểm xem nó còn sống hay chỉ còn là hoài niệm. Nhiều người ngoài bốn mươi nhớ lại hồi trẻ từng mê vẽ, mê sửa đồ, mê viết, rồi đi làm vì phải kiếm tiền và cất nó đi hai chục năm. Giờ gánh đã nhẹ hơn chút, nó quay lại gõ cửa.
Câu hỏi đầu tiên không phải "có nên theo nó không" mà là "nó còn là sở thích thật không". Có sở thích vẫn còn nguyên, chỉ cần chỗ để thở. Có sở thích đã thành kỷ niệm đẹp, nhớ thì vui nhưng làm lại thì không thấy gì. Bài này hướng dẫn cách nhớ lại, cách phân loại, và cách thử lại nhỏ để biết.
Nhớ lại: những câu hỏi gợi trí nhớ
Ngồi một buổi tối, trả lời bằng cách viết, không bằng cách nghĩ. Mỗi câu ghi tất cả những gì hiện ra, kể cả thứ có vẻ ngớ ngẩn.
- Hồi mười lăm, hai mươi tuổi, mình hay làm gì khi không ai bắt?
- Có thứ gì mình từng mê đến quên ăn, rồi thôi không làm nữa? Thôi vì sao?
- Có lần nào mình nói "giá mà hồi đó mình được học…"?
- Khi đi ngang một cửa hàng, một xưởng, một lớp học nào đó, mình hay dừng lại nhìn lâu?
- Trong công việc hiện tại, có phần nào làm mình nhớ đến thứ ngày xưa từng thích?
- Người quen biết mình lâu năm, như anh chị em, bạn cũ, nhớ mình hồi trẻ thích gì? Hỏi họ.
Danh sách thường có năm bảy thứ. Đừng loại vội thứ gì. Ở bước sau bạn sẽ phân loại chúng. Nếu viết mãi không ra, để giấy bút trên bàn vài hôm; trí nhớ hay bật ra lúc đang rửa bát hay đang chạy xe, chứ ít khi bật ra lúc ngồi cố.
Phân loại: còn sống, đã thành hoài niệm, hay cần xem thêm
Với mỗi thứ trong danh sách, ghi theo các cột dưới. Không chấm điểm. Dòng mẫu là của một người lái xe ngoài năm mươi.
| Sở thích ngày xưa | Gần đây có làm lại không | Khi nghĩ tới, thấy háo hức hay chỉ thấy tiếc | Có phần nào của nó trong việc đang làm | Phân loại tạm |
|---|---|---|---|---|
| Đóng đồ gỗ nhỏ, sửa bàn ghế | Thỉnh thoảng sửa đồ cho nhà | Háo hức, muốn làm ngay | Hay tự sửa những hỏng hóc nhỏ trên xe | Còn sống |
| Chơi đàn ghi ta | Không, hai mươi năm rồi | Chỉ thấy tiếc, không muốn tập lại | Không | Hoài niệm |
| Vẽ tranh phong cảnh | Không | Hơi tò mò | Không | Cần xem thêm |
| Đi đây đi đó, biết nhiều đường | Có, mỗi ngày | Bình thường | Chính là việc đang làm | Đã được dùng |
Phân biệt háo hức với tiếc nuối là chỗ quan trọng nhất. Háo hức là muốn bắt tay vào; tiếc nuối là muốn quay lại tuổi trẻ. Thứ thứ hai đáng trân trọng nhưng không phải là sở thích để thử lại; nó là nỗi nhớ về một giai đoạn, và cái cần chăm có khi là chuyện khác.
Vì sao sở thích bị gác thường quay lại ở tuổi trung niên
Nhiều người thấy sở thích cũ quay lại khi con đã lớn, khoản lo nặng nhất đã qua, hoặc khi công việc chính đã quá quen tay. Lúc đầu óc không còn phải dồn hết vào chuyện sống còn, những thứ từng bị đè lại có chỗ lên tiếng. Đó là chuyện tự nhiên, không phải dấu hiệu khủng hoảng.
Cũng có lúc nó quay lại vì chuyện khác: một người bạn cùng tuổi mất đi, một đợt ốm, một lần bị mất việc. Khi đó cảm giác "phải làm ngay kẻo muộn" rất mạnh. Cảm giác ấy có thật, nhưng nó dễ đẩy người ta vào quyết định lớn quá sớm. Vẫn nên đi từng bước nhỏ, chỉ là đừng để bước đầu tiên bị hoãn mãi.
Điều đáng nhớ: sở thích quay lại không nhất thiết đòi bạn đổi nghề. Phần lớn người ta chỉ cần cho nó một chỗ đều đặn trong tuần. Một số ít thấy nó lớn dần và muốn đi xa hơn. Chỉ có thử mới biết mình thuộc nhóm nào.
Thử lại nhỏ: vài giờ mỗi tuần trong hai tháng
Chọn một thứ ở cột "còn sống" hoặc "cần xem thêm". Thử như sau, không bỏ đồng nào lớn, không đụng giờ làm chính:
- Dành một khung cố định mỗi tuần, hai đến bốn giờ, như sáng Chủ nhật. Khung cố định quan trọng hơn số giờ.
- Mượn hoặc dùng dụng cụ sẵn có, chưa mua đồ mới. Nếu thật sự cần, chỉ mua thứ rẻ nhất đủ dùng.
- Làm một sản phẩm nhỏ có điểm kết thúc rõ, như một cái ghế đẩu, một bức tranh khổ nhỏ, một bài viết ngắn, thay vì "tập luyện" chung chung.
- Sau mỗi buổi, ghi ba dòng: làm gì, thấy thế nào lúc làm và lúc xong, muốn làm lại tuần sau không.
- Sau tám buổi, đọc lại ghi chép. Cảm giác có giữ được không, hay đã nhạt sau vài buổi đầu?
Hai tháng đủ để vượt qua cái hứng ban đầu. Nếu đến buổi thứ tám bạn vẫn mong đến sáng Chủ nhật, sở thích đó còn sống thật. Nếu giữa chừng có tuần bị lỡ, đừng bỏ cả kế hoạch; làm bù tuần sau và ghi lại vì sao lỡ, vì lý do lỡ cũng là dữ liệu: có khi là bận thật, có khi là mình không còn mong nữa.
Tình huống đi trọn: chú Sơn và cái xưởng nhỏ sau nhà
Tình huống giả định.
- Câu hỏi: chú Sơn, 53 tuổi, lái xe chở hàng hai mươi lăm năm. Lưng bắt đầu đau, chú nghĩ đến chuyện vài năm nữa không lái đường dài được. Hồi trẻ chú mê đóng đồ gỗ, từng học việc ở một xưởng mộc rồi bỏ vì đi lái xe kiếm khá hơn.
- Bảng phân loại: đồ gỗ ở cột "còn sống", vì chú vẫn tự sửa bàn ghế trong nhà và háo hức khi nghĩ tới.
- Đối chiếu bằng chứng: hàng xóm hay nhờ chú sửa đồ; mấy cái kệ chú đóng cho nhà con gái vẫn dùng tốt. Đó là bằng chứng có người khác xác nhận.
- Giả thuyết: "Nếu mình dành sáng Chủ nhật làm đồ gỗ trong hai tháng, mình vẫn sẽ thấy háo hức, và lưng chịu được việc đứng làm vài giờ."
- Bước thử: chú dọn góc sân sau thành chỗ làm, dùng dụng cụ cũ, đóng một cái ghế đẩu, rồi một cái kệ dép. Sau mỗi buổi chú ghi vào cuốn sổ đi đường: làm gì, lưng thế nào, có muốn làm tiếp không.
Sau hai tháng, chú Sơn có thể thấy đây là thú vui tốt cho những năm tới và giữ nó như vậy. Hoặc chú thấy mình muốn nhận làm cho người khác, và lúc đó mới tính đến chuyện hỏi người trong nghề, học thêm phần còn thiếu. Lựa chọn nào cũng dựa trên tám buổi làm thật, không dựa trên một nỗi nhớ.
Sở thích cũ có thể quay lại ở hình dạng mới
Không phải sở thích nào cũng nên làm lại y như hồi hai mươi tuổi. Người từng mê đá bóng có thể không còn đầu gối để chạy, nhưng phần mình thích có khi là tổ chức đội, là bày chiến thuật, là kèm mấy đứa nhỏ trong xóm. Người từng mê viết nhật ký có thể giờ thích viết lại chuyện nghề cho người mới vào đọc.
Cách tìm hình dạng mới: với mỗi sở thích ở cột "còn sống", hỏi "phần nào trong nó làm mình thích nhất?". Làm ra một thứ bằng tay? Được nhìn kết quả hoàn thiện? Được người khác cần đến? Được yên tĩnh một mình? Phần đó mới là lõi. Lõi có thể được đặt vào một hình dạng hợp với sức khoẻ, thời gian và hoàn cảnh hiện tại.
Điều này đặc biệt có ích với người ngoài năm mươi, khi sức lực không còn như trước. Tìm ra lõi giúp bạn không bỏ cả sở thích chỉ vì hình dạng cũ không còn hợp, và đôi khi lõi ấy cũng chính là thứ bạn mang được vào công việc chính.
Những chỗ hay làm sai
Mua đồ trước khi thử. Bộ dụng cụ, bộ màu, cây đàn mới mua trong lúc hứng thường nằm góc nhà sau ba tuần. Thử bằng thứ có sẵn trước.
Đặt mục tiêu quá lớn ngay từ đầu. "Năm sau mở xưởng" làm buổi tập đầu tiên nặng như một kỳ thi. Mục tiêu đầu chỉ nên là làm xong một sản phẩm nhỏ.
So mình với người làm nghề hai mươi năm. Tay nghề bị bỏ lâu sẽ vụng. Điều cần đo không phải là đẹp bằng ai, mà là mình có thấy háo hức không.
Bỏ việc chính vì một đợt hứng. Sở thích quay lại sau nhiều năm thường rất mạnh trong vài tuần đầu. Cho nó hai tháng thử trước khi tính bất cứ thay đổi lớn nào.
Giấu người nhà. Làm lén làm lút vào giờ của gia đình dễ sinh chuyện. Nói rõ bạn đang thử, khung giờ nào, trong bao lâu.
Khi nào nên đi xa hơn và khi nào giữ nó là đủ
Giữ sở thích là sở thích là một kết quả tốt, không phải thất bại. Nó cho bạn chỗ nghỉ ngơi, cho tuần làm việc một điều để mong. Với nhiều người ngoài năm mươi, chính điều đó giúp họ làm tiếp việc chính nhẹ nhõm hơn.
Nếu sau vài tháng bạn thấy mình muốn làm cho người khác, muốn học thêm kỹ thuật, bắt đầu có người hỏi mua hoặc nhờ làm, đó là lúc đáng nói chuyện với một người đang làm nghề ấy. Hỏi họ về một tuần làm việc thật, phần nào nặng nhất, và người mới vào thường gặp khó ở đâu. Nếu chuyện này dính đến tính toán thu nhập lúc về già, nên bàn thêm với người hiểu về tài chính.
Việc nhỏ cho tuần này: trả lời sáu câu hỏi gợi trí nhớ, làm bảng phân loại, và chọn khung giờ đầu tiên trong tuần tới. Không cần nhiều hơn. Cái không cần làm lúc này: tính chuyện nghỉ việc, tính chuyện mở cửa hàng, hay làm thêm bài trắc nghiệm để xem mình có "hợp" với sở thích cũ không. Tám buổi làm thật sẽ trả lời câu đó rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sở thích từ hồi trẻ có còn đáng tin để tính chuyện nghề không?
Có thể, nhưng cần kiểm. Nhiều sở thích vẫn còn nguyên, nhiều cái chỉ còn là kỷ niệm. Thử lại đều đặn hai tháng sẽ cho biết. Đừng tính chuyện nghề trước khi thử.
Ngoài năm mươi mới quay lại sở thích cũ có muộn không?
Thử lại một sở thích không có tuổi. Câu hỏi thật sự là mình có thời gian, sức khoẻ và chỗ để làm đều đặn không. Nếu có, cứ thử nhỏ. Việc đi xa đến đâu thì quyết sau khi đã có dữ liệu.
Làm sao phân biệt sở thích thật với nỗi nhớ tuổi trẻ?
Khi làm lại, nếu bạn háo hức với chính việc làm, đó là sở thích. Nếu bạn chỉ thấy vui khi nhớ về thời đó nhưng làm lại thấy nhạt, đó là hoài niệm. Cả hai đều đáng trân trọng, nhưng chỉ cái đầu đáng để thử tiếp.
Không có thời gian rảnh thì thử thế nào?
Bắt đầu bằng một khung rất nhỏ nhưng cố định, như hai giờ sáng Chủ nhật. Nếu cả khung đó cũng không có, hãy xem lại tuần làm việc của mình trước, vì đó có thể là vấn đề lớn hơn chuyện sở thích.
Có nên đi học một lớp để lấy lại tay nghề không?
Sau vài buổi tự làm, khi bạn biết rõ mình vụng ở khâu nào, một lớp ngắn để vá đúng khâu đó rất có ích. Đăng ký khoá dài ngay từ đầu dễ làm hỏng hứng thú và tốn công khi chưa biết mình cần gì.