Câu trả lời trong một bài trắc nghiệm nghề nghiệp nói nhiều hơn bạn tưởng: bạn có đang chán việc, có định đổi nghề, đang lo điều gì, cần điều gì. Với người đang đi làm, đó là thông tin nhạy cảm, nhất là khi nó gắn với tên thật, số điện thoại và nơi làm. Nguyên tắc đơn giản: chỉ nhập những gì bài thật sự cần để chạy, không làm trên máy hay tài khoản của công ty, và lưu kết quả ở chỗ của mình trước khi trang đó đòi thêm thông tin mới cho xem.
Việc làm được ngay: mở lại những trang trắc nghiệm bạn đã làm trong năm qua, xem mình đã để lại địa chỉ thư, số điện thoại hay tên công ty ở đâu. Danh sách đó cho bạn biết mình nên xin xoá ở chỗ nào và lần sau nên nhập ít hơn ở chỗ nào.
Vì sao kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp là thông tin nhạy cảm
Một bài sở thích có vẻ vô hại: bạn thích vẽ, thích sửa đồ, thích giúp người. Nhưng ghép với các câu hỏi khác, bộ câu trả lời của bạn cho thấy bạn có đang hài lòng với công việc không, có đang tìm hướng khác không, và đang coi trọng điều gì. Nhiều bài còn hỏi thẳng về thu nhập mong muốn, về sự căng thẳng, về mối quan hệ với cấp trên.
Nếu thông tin này nằm ở một chỗ mà người khác đọc được, hậu quả có thể rất đời thường: một cuộc gọi chào khoá học vào giờ làm, một quảng cáo về "đổi nghề" hiện lên trên máy dùng chung với đồng nghiệp, hay tệ hơn, một kết quả làm trên máy công ty nằm lại trong lịch sử trình duyệt. Không phải trang nào cũng có ý xấu, nhưng bạn không biết trang nào cẩn thận và trang nào không.
Người đi làm cũng có một rủi ro mà học sinh không có: bị người khác dùng kết quả để dán nhãn. Một bản kết quả gửi nhầm vào nhóm nhắn tin của công ty có thể theo bạn lâu hơn bạn muốn.
Trang hỏi gì, mình nhập gì: bảng tự kiểm trước khi làm
Trước khi bắt đầu một bài, đi qua những thông tin trang yêu cầu. Bảng dưới không có đúng sai tuyệt đối, chỉ để bạn dừng lại một nhịp trước khi gõ. Cột cuối là ví dụ một người đã điền.
| Thông tin trang hỏi | Bài có thật sự cần không | Cách nhập an toàn hơn | Mình đã làm (ví dụ) |
|---|---|---|---|
| Họ tên đầy đủ | Hiếm khi cần | Dùng tên gọi hoặc chữ cái đầu | Chỉ ghi tên gọi |
| Địa chỉ thư điện tử | Cần nếu muốn nhận lại kết quả | Dùng hộp thư riêng, không dùng hộp thư công ty | Dùng hộp thư cá nhân phụ |
| Số điện thoại | Gần như không bao giờ cần | Bỏ trống; nếu bắt buộc, cân nhắc bỏ bài | Không nhập, chọn bài khác |
| Nơi làm việc, chức vụ | Không cần để tính kết quả | Ghi ngành chung chung hoặc bỏ trống | Ghi "bán lẻ" |
| Thu nhập hiện tại | Không cần cho bài sở thích, giá trị | Bỏ trống | Bỏ trống |
| Ngày sinh, địa chỉ | Đôi khi hỏi tuổi, không cần ngày cụ thể | Chỉ ghi khoảng tuổi nếu có lựa chọn | Chọn khoảng 35 đến 44 |
Một tín hiệu nên dừng: trang cho làm hết bài rồi mới đòi số điện thoại để "xem kết quả chi tiết". Lúc đó bạn đã bỏ thời gian nên dễ nhượng bộ. Nếu bài thật sự đáng làm, thường bạn vẫn xem được phần chính mà không cần đưa số điện thoại.
Những việc nên làm và không nên làm
Không làm trên máy, mạng hay tài khoản của công ty. Máy công ty có thể được quản lý, lịch sử trình duyệt có thể được lưu, hộp thư công ty không phải của riêng bạn. Làm trên máy cá nhân, ở nhà.
Dùng một hộp thư riêng cho những việc kiểu này. Một hộp thư cá nhân phụ giúp gom các thư mời chào vào một chỗ, không lẫn vào hộp thư chính và không dính tới chỗ làm.
Đọc nhanh phần nói về dữ liệu. Không cần đọc hết. Tìm ba điều: họ lưu gì, có chia cho bên khác không, và làm sao để xin xoá. Không tìm thấy cả ba điều đó là một tín hiệu.
Lưu kết quả ở chỗ của mình. Chụp màn hình hoặc tải về, lưu trong máy riêng, ghi kèm ngày làm. Bạn không phụ thuộc vào việc trang đó còn tồn tại hay giữ tài khoản của bạn.
Cẩn thận khi chia sẻ kết quả. Gửi kết quả vào nhóm bạn bè cho vui là chuyện bình thường. Gửi vào nhóm nhắn tin có đồng nghiệp, sếp là chuyện khác. Hỏi mình: nếu người này đọc được, mình có thoải mái không?
Tình huống: chị Mai làm trắc nghiệm trên máy công ty
Chị Mai, 38 tuổi, nhân viên hành chính chín năm. Một buổi trưa rảnh, chị làm một bài trắc nghiệm nghề nghiệp trên máy tính ở văn phòng, nhập địa chỉ thư công ty để nhận kết quả. Một tuần sau, hộp thư công ty bắt đầu nhận thư mời học các khoá "chuyển nghề", và chị lo đồng nghiệp ngồi cạnh nhìn thấy.
- Chị liệt kê những gì đã để lại: địa chỉ thư công ty, tên đầy đủ, phần trả lời có câu "không hài lòng với công việc hiện tại".
- Chị tìm trên trang đó phần hướng dẫn xin xoá dữ liệu và gửi yêu cầu xoá. Chị bấm huỷ đăng ký nhận thư ở cuối các thư mời.
- Chị xoá lịch sử trình duyệt trên máy công ty và từ đó không dùng máy công ty cho việc riêng.
- Chị lập một hộp thư cá nhân phụ, làm lại bài ở nhà vào cuối tuần, chỉ nhập tên gọi và hộp thư phụ, rồi lưu kết quả vào máy riêng.
- Khi đọc lại kết quả, chị thấy mối lo bị lộ đã làm chị trả lời dè dặt ở lần đầu. Lần làm ở nhà, câu trả lời thật hơn, và chị dùng bản này để đối chiếu với việc mình đã làm.
Chuyện của chị Mai không có gì nghiêm trọng, nhưng nó cho thấy một điều: khi lo bị người khác biết, người ta trả lời khác. Làm ở chỗ riêng tư không chỉ để giữ thông tin, mà còn để kết quả đúng hơn.
Dọn lại dấu vết những bài đã làm
Nếu bạn đã làm nhiều bài trên mạng trong vài năm qua, có thể dọn lại trong một buổi tối theo các bước sau.
- Tìm trong hộp thư những thư gửi kết quả trắc nghiệm hoặc thư mời chào sau đó. Ghi danh sách các trang.
- Với mỗi trang, lưu kết quả cũ về máy riêng nếu còn muốn giữ để so sánh.
- Tìm phần xin xoá tài khoản hoặc xoá dữ liệu, gửi yêu cầu. Ghi ngày gửi.
- Huỷ nhận thư ở cuối các thư mời chào.
- Nếu đã nhập số điện thoại và vẫn bị gọi mời, nói rõ yêu cầu không gọi nữa và ghi lại ngày, tên trang.
- Từ nay, mỗi lần làm bài mới, ghi tên trang và thông tin đã nhập vào một danh sách nhỏ, để lần sau dọn dễ hơn.
Không phải trang nào cũng phản hồi yêu cầu xoá. Việc bạn làm được là nhập ít hơn ngay từ đầu.
Cũng đừng quên những ứng dụng trắc nghiệm đã cài trên điện thoại. Mở phần cài đặt của máy, xem ứng dụng nào còn quyền đọc danh bạ, vị trí hay gửi thông báo, rồi gỡ những ứng dụng không còn dùng. Một ứng dụng làm cho vui từ hai năm trước vẫn có thể đang giữ quyền mà bạn đã quên.
Giữ kết quả cho chính mình: bảng lưu để đọc lại
Kết quả lưu ở chỗ của mình mới thật sự là của mình. Một bảng nhỏ trong sổ tay hay trong máy riêng, mỗi lần làm bài thêm một dòng, giúp bạn vừa biết đã để lại thông tin ở đâu, vừa có cái để so sau vài tháng. Bảng không có cột điểm. Dòng đầu là ví dụ của chị Mai.
| Ngày làm | Loại bài | Đã nhập thông tin gì | Điều kiện lúc làm | Kết quả khớp với việc thật ở đâu | Còn phải thử gì |
|---|---|---|---|---|---|
| Cuối tuần, buổi sáng (ví dụ) | Sở thích | Tên gọi, hộp thư phụ | Ở nhà, ngủ đủ, không lo ai nhìn | Thích sắp xếp, lên kế hoạch: khớp với việc lo hội nghị hằng năm | Thích lo sự kiện hay chỉ thích phần giấy tờ phía sau? |
| Lần làm của bạn |
Sau vài dòng, bảng này cho bạn thấy hai điều. Một là mình đã để thông tin ở bao nhiêu chỗ, để biết khi nào nên dừng làm thêm bài mới. Hai là phần nào của kết quả cứ lặp lại qua nhiều lần làm và khớp với việc thật, phần đó đáng tin để đưa vào kế hoạch thử.
Khi công ty, người tư vấn hay người thân hỏi tới
Bài do công ty yêu cầu. Bạn có quyền hỏi kết quả dùng để làm gì, ai được xem, lưu bao lâu. Hỏi lịch sự trước khi làm là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu thiếu hợp tác.
Làm cùng người tư vấn. Hỏi họ lưu thông tin và kết quả của bạn ở đâu, có dùng cho việc khác không. Người làm nghề nghiêm túc trả lời được câu này rõ ràng. Nếu buổi làm việc có ghi âm hay ghi chép, bạn cũng có thể xin một bản tóm tắt cho riêng mình.
Người thân muốn xem kết quả. Bạn đời, cha mẹ có thể quan tâm thật lòng. Chia sẻ là quyền của bạn, nhưng nên chia sẻ kèm phần mình đã đối chiếu và bước định thử, không chỉ gửi một trang nhãn. Như vậy câu chuyện xoay quanh kế hoạch, không xoay quanh việc mình "thuộc loại người nào".
Điều không cần làm. Không cần tránh hẳn mọi bài trên mạng vì lo lộ thông tin. Chỉ cần nhập ít, làm ở chỗ riêng, lưu kết quả của mình. Phần đáng lo nhất luôn là thông tin định danh như số điện thoại, tên công ty, chứ không phải câu bạn thích vẽ hay thích sửa máy.
Câu hỏi thường gặp
Làm trắc nghiệm nghề nghiệp trên mạng có an toàn không?
Phần lớn ổn nếu bạn chỉ nhập thông tin cần thiết. Rủi ro đến từ việc gắn câu trả lời với tên thật, số điện thoại, nơi làm. Dùng hộp thư riêng, bỏ trống số điện thoại và tên công ty là đủ an toàn cho hầu hết trường hợp.
Có nên nhập số điện thoại để xem kết quả chi tiết không?
Thường là không nên. Hầu hết bài không cần số điện thoại để tính kết quả. Trang đòi số điện thoại sau khi bạn làm xong thường dùng nó để gọi mời chào. Nếu bắt buộc, cân nhắc chọn bài khác.
Vì sao không nên làm trắc nghiệm trên máy công ty?
Máy và tài khoản công ty có thể được quản lý, lịch sử có thể được lưu, và thư kết quả có thể vào hộp thư công ty. Kết quả lại cho thấy bạn có hài lòng với công việc không, nên làm ở máy riêng là an toàn hơn.
Làm sao xin xoá dữ liệu sau khi đã làm bài?
Tìm phần chính sách dữ liệu hoặc phần liên hệ trên trang, gửi yêu cầu xoá tài khoản và dữ liệu, ghi lại ngày gửi. Đồng thời huỷ nhận thư ở cuối các thư mời chào. Không phải trang nào cũng phản hồi.
Có nên chia sẻ kết quả trắc nghiệm lên mạng xã hội không?
Chia sẻ với bạn bè thân cho vui thì không sao. Nên tránh gửi vào nhóm có đồng nghiệp, cấp trên, vì kết quả có thể bị dùng để dán nhãn hoặc bị hiểu là bạn đang muốn nghỉ việc.
Lo lộ thông tin có làm kết quả trắc nghiệm kém chính xác không?
Có thể. Khi lo người khác biết, nhiều người trả lời dè dặt hơn, nhất là các câu về sự hài lòng với công việc. Làm ở chỗ riêng tư giúp câu trả lời thật hơn và kết quả đáng đọc hơn.