Khi muốn nhận một loại việc khác ngay trong công ty, cách nói về điểm mạnh có sức nặng nhất là kể ba việc cụ thể bạn đã làm có kết quả, nối chúng với việc bạn muốn nhận, và đề xuất một lần thử nhỏ có thời hạn để sếp không phải đánh cược. Sếp ít tin vào lời tự nhận "em giỏi giao tiếp", nhưng khó bỏ qua câu "quý trước em đã giữ lại được hai khách sắp bỏ, em muốn làm phần đó nhiều hơn".
Bài này nói về chuẩn bị nội dung từ góc tự hiểu mình, không phải kỹ thuật phỏng vấn hay viết hồ sơ. Có bảng chuẩn bị không chấm điểm điền sẵn, tình huống một chị giáo viên muốn nhận phần đào tạo đồng nghiệp, và cách nghe khi sếp nói chưa được.
Vì sao lời tự nhận về điểm mạnh hay rơi vào khoảng không
Khi một nhân viên nói "em nghĩ em có khả năng làm việc X", sếp nghe thấy một mong muốn, chưa nghe thấy bằng chứng. Họ phải tự đoán: người này có làm được không, nếu không làm được thì ai đỡ, phần việc cũ ai lo. Phần lớn sếp không phải người xấu, nhưng họ bận, và đoán thì tốn sức, nên câu trả lời dễ nhất là "để xem đã".
Lời nói về điểm mạnh có sức nặng khi nó trả lời trước những câu sếp đang lo. Nó có ví dụ thật mà sếp cũng nhớ hoặc kiểm được. Nó cho thấy việc mới dùng chính điểm mạnh đó. Và nó đề xuất một cách thử ít rủi ro cho cả hai bên. Chuẩn bị đủ ba thứ đó mất một hai buổi tối, nhưng đổi lại cuộc nói chuyện đi từ "xin" sang "bàn".
Điều quan trọng không kém: chuẩn bị kỹ cũng giúp chính bạn hiểu mình hơn. Có người bắt đầu viết ra ba câu chuyện và nhận ra mình không có ví dụ nào cho việc mình muốn nhận. Đó là thông tin quý, nên biết trước khi gõ cửa phòng sếp.
Và chuẩn bị không có nghĩa là viết hồ sơ hay soạn bài trình bày. Một tờ giấy ghi ba câu chuyện, một câu nối với việc muốn nhận và một đề xuất thử là đủ. Phần còn lại là thái độ: đến để bàn cách đóng góp nhiều hơn, không đến để đòi.
Bảng chuẩn bị trước buổi nói chuyện, ví dụ điền sẵn
Điền mỗi câu chuyện một dòng. Cột "nối với việc muốn nhận" là cột khó nhất và quan trọng nhất. Không có điểm, không có mức.
| Câu chuyện đã làm | Kết quả ai thấy được | Điểm mạnh bên dưới | Nối với việc muốn nhận thế nào | Sếp có biết chuyện này chưa |
|---|---|---|---|---|
| Soạn bộ trò chơi ôn tập, cả tổ dùng chung | tổ trưởng, ba đồng nghiệp xin dùng | nghĩ cách dạy mới và giải thích lại cho người khác | việc đào tạo đồng nghiệp cần đúng việc hướng dẫn người lớn làm theo | biết một phần |
| Kèm một giáo viên mới trong học kỳ đầu | cô ấy, ban giám hiệu qua dự giờ | kèm tại chỗ, góp ý nhẹ mà rõ | đào tạo là kèm nhiều người theo cách đó | chưa |
Cột cuối nhắc bạn kể những chuyện sếp chưa biết. Nhiều người ngạc nhiên vì sếp không hề biết những việc tốt nhất mình đã làm, đơn giản vì họ không có mặt lúc đó.
Tình huống: cô Hạnh muốn nhận phần đào tạo đồng nghiệp
Cô Hạnh, 40 tuổi, giáo viên tiểu học mười lăm năm. Trường sắp có một đợt giáo viên mới, ban giám hiệu cần người hướng dẫn họ trong học kỳ đầu. Cô muốn nhận việc đó, phần vì thấy hứng, phần vì muốn thử xem mình có hợp với việc đào tạo người lớn không, trước khi nghĩ xa hơn.
Cô điền bảng với ba câu chuyện: bộ trò chơi ôn tập cả tổ dùng, một học kỳ kèm giáo viên mới, và lần đứng ra giải thích cách chấm bài mới cho phụ huynh trong buổi họp lớp. Khi điền cột "nối với việc muốn nhận", cô nhận ra mình có bằng chứng tốt cho việc kèm từng người, nhưng chưa có bằng chứng cho việc dạy một nhóm người lớn cùng lúc. Cô ghi rõ điều đó.
Buổi nói chuyện với hiệu phó, cô kể ba chuyện, nói thẳng chỗ chưa có bằng chứng, và đề xuất: nhận hướng dẫn hai giáo viên mới trong học kỳ một, giữ nguyên lớp chủ nhiệm, cuối kỳ hai người đó và ban giám hiệu cùng nhận xét. Hiệu phó đồng ý thử, vì rủi ro nhỏ và có mốc rõ. Với cô, đây cũng là một bước thử nghề nhỏ: sau học kỳ, cô sẽ biết việc đào tạo người lớn có phải là hướng mình muốn đi tiếp hay không.
Chọn điểm mạnh nào để đem ra nói
Bạn có thể có năm sáu điểm mạnh, nhưng một buổi nói chuyện chỉ nên xoay quanh một hai cái, đúng cái việc mới cần. Đem hết ra kể sẽ làm sếp khó nhớ, và nghe giống một bản tự giới thiệu hơn là một đề xuất.
Cách chọn: viết ra ba việc chính mà vị trí hay phần việc mới phải làm hằng tuần, bằng cách hỏi người đang làm hoặc quan sát. Rồi đối chiếu với bảng chuẩn bị: điểm mạnh nào của mình chạm vào nhiều việc nhất trong ba việc đó. Đó là điểm mạnh để dẫn dắt. Những điểm mạnh khác, dù đáng tự hào, cứ giữ lại cho lúc sếp hỏi thêm.
Cũng cân nhắc điểm mạnh nào sếp đang cần ở vị trí cũ của bạn. Nếu bạn nhấn mạnh đúng thứ khiến sếp không muốn mất bạn ở chỗ cũ, cuộc nói chuyện dễ đi vào thế giằng co. Khi đó, nói thẳng cách bạn sẽ bàn giao hoặc kèm người thay cho phần đó. Sự chủ động này thường gỡ được lo lắng lớn nhất của sếp.
Trình tự một buổi nói chuyện
Một buổi nói chuyện mười lăm đến hai mươi phút thường đủ, nếu đi theo trình tự:
- Mở bằng mục đích: "Em muốn bàn về việc em có thể đóng góp thêm ở phần X." Tránh mở bằng than phiền về việc hiện tại.
- Kể ba câu chuyện ngắn, mỗi chuyện không quá một phút, tập trung vào việc mình làm và kết quả.
- Nối thẳng với việc muốn nhận: điểm mạnh nào trong ba chuyện là thứ việc mới cần.
- Nói rõ chỗ mình chưa có bằng chứng. Nghe có vẻ thiệt, nhưng sếp tin bạn hơn khi bạn tự nói ra trước.
- Đề xuất một lần thử nhỏ: phạm vi, thời hạn, cách đo, và phần việc cũ được sắp thế nào.
- Hỏi ý sếp và nghe hết, không cắt lời để giải thích. Ghi lại những gì sếp lo.
Đừng chuẩn bị bài nói thuộc lòng. Chuẩn bị bảng, nhớ ba câu chuyện, còn lại nói tự nhiên. Sếp nghe giọng học thuộc là biết ngay.
Khi sếp ngần ngừ hoặc nói chưa được
Hỏi điều gì làm sếp lo nhất. Thường là ba thứ: phần việc cũ ai làm, bạn có đủ sức không, và bộ phận kia có cần người không. Mỗi lo lắng có cách trả lời khác nhau; hỏi trước rồi mới trả lời.
Đề xuất thu nhỏ hơn nữa. Nếu một học kỳ là quá, đề xuất một tháng. Nếu hai người là quá, đề xuất một người. Một lần thử thật nhỏ vẫn hơn không có lần thử nào.
Hỏi điều kiện để lần sau được. "Nếu muốn được giao việc này trong vài tháng tới, em cần cho thấy thêm điều gì?" Câu trả lời cho bạn một mục tiêu cụ thể thay vì một lời từ chối mơ hồ.
Đừng coi lời từ chối là phán xét về điểm mạnh của mình. Có khi lý do là ngân sách, là thời điểm, là chuyện nội bộ bạn không biết. Điểm mạnh của bạn vẫn còn nguyên trong bảng.
Biết khi nào cần nhìn chỗ khác. Nếu nhiều lần đề xuất có bằng chứng mà vẫn không có đường nào, đó là thông tin về chỗ làm. Khi đó điều đáng làm là thử điểm mạnh đó ở bên ngoài một cách nhỏ, như làm tình nguyện hay một dự án ngoài giờ, chứ chưa phải nghỉ ngay.
Những chỗ hay sai
Mấy lỗi thường gặp làm buổi nói chuyện đi chệch:
- Nói về điểm mạnh bằng tính từ chung chung, không có câu chuyện nào đi kèm.
- Mở đầu bằng việc chê việc hiện tại hoặc chê đồng nghiệp, khiến sếp nghĩ bạn đang muốn chạy trốn hơn là muốn đóng góp.
- Xin một sự thay đổi lớn ngay, không có bước thử, khiến sếp phải đánh cược.
- Chọn lúc sếp đang bận nhất, như cuối tháng, cuối năm, giữa một sự cố.
- Đi nói khi chính mình chưa chắc muốn việc đó, chỉ vì thấy chán việc cũ. Bảng chuẩn bị giúp lọc chuyện này: nếu không tìm ra câu chuyện nào nối được, có lẽ bạn cần hiểu mình thêm trước.
Nếu bạn chưa rõ điểm mạnh của mình là gì, đừng vội đi nói. Kể lại các việc đã làm tốt và hỏi vài người quanh mình trước, rồi mới quay lại bảng này.
Bước tiếp theo trong tuần này
Viết ra việc bạn muốn nhận bằng một câu, cụ thể nhất có thể. Rồi điền bảng chuẩn bị với ba câu chuyện. Nếu chỉ tìm được một chuyện, dừng ở đó và tìm cách tạo thêm bằng chứng trước: giúp bộ phận kia một việc nhỏ, nhận một phần việc liên quan.
Khi đã có đủ, chọn một thời điểm sếp không quá bận, xin mười lăm phút nói chuyện riêng. Sau buổi nói chuyện, dù kết quả thế nào, ghi lại ba dòng: sếp lo điều gì, mình đã trả lời ra sao, bước tiếp theo đã thống nhất là gì. Ba dòng đó là chỗ bắt đầu cho lần nói chuyện sau, hoặc cho quyết định thử điểm mạnh ở chỗ khác.
Nếu buổi nói chuyện dẫn tới một lần thử, hãy giữ một sổ ghi ngắn trong suốt thời gian thử: mỗi tuần một dòng về việc đã làm, kết quả, mình thấy thế nào. Cuối đợt, sổ đó vừa là bằng chứng cho sếp, vừa là câu trả lời cho chính bạn về việc có muốn đi tiếp hướng này không.
Câu hỏi thường gặp
Nói về điểm mạnh với sếp thế nào để không bị coi là khoe?
Kể việc cụ thể và kết quả người khác thấy được, thay vì dùng tính từ khen mình. Nói luôn chỗ mình chưa có bằng chứng. Người nghe thấy ví dụ thật và thấy bạn biết giới hạn của mình thì ít khi coi đó là khoe.
Sếp không biết những việc tốt mình đã làm thì có bình thường không?
Rất bình thường. Sếp không có mặt ở mọi việc, nhất là những việc như kèm người mới, giữ khách, gỡ rối giữa hai bộ phận. Đó là lý do nên chuẩn bị câu chuyện và kể ngắn gọn, thay vì chờ sếp tự nhận ra.
Đề xuất thử nhỏ là thử như thế nào?
Là nhận một phần nhỏ của việc mới, có thời hạn và cách đo rõ ràng, trong khi vẫn giữ phần lớn việc cũ. Ví dụ kèm hai người mới trong một học kỳ, phụ trách một chương trình trong một tháng. Rủi ro nhỏ nên sếp dễ đồng ý hơn.
Sếp từ chối thì có nên tìm việc ở chỗ khác ngay không?
Chưa nên vội. Hỏi điều kiện để lần sau được, tạo thêm bằng chứng, và thử điểm mạnh đó ở bên ngoài một cách nhỏ. Nếu nhiều lần có bằng chứng mà vẫn không có đường nào, đó mới là thông tin đáng cân nhắc về chỗ làm.
Có cần chuẩn bị giấy tờ gì không?
Không cần hồ sơ. Một tờ ghi ba câu chuyện, kết quả và đề xuất thử là đủ, chủ yếu để bạn nhớ và nói gọn. Nếu có sản phẩm thật như bộ tài liệu đã soạn, mang theo một mẫu sẽ thuyết phục hơn mọi lời kể.
Nếu chính mình chưa chắc muốn việc mới thì sao?
Thì nên nói đúng như vậy và đề xuất thử nhỏ để tự kiểm. Hoặc chưa đi nói vội, dành vài tuần tìm hiểu việc đó qua trò chuyện với người đang làm. Đi nói khi chưa chắc dễ khiến cả hai bên cụt hứng nếu thử rồi bỏ.