KhaNang.comKhả Năng
Hiểu lại mình ở tuổi 30, 40, 50

Nhìn lại khả năng sau khi mất việc: tách nỗi hụt hẫng khỏi năng lực thật

Mất việc dễ khiến mình nghĩ mình kém. Cách tách nỗi hụt hẫng khỏi năng lực thật bằng bảng câu tự nói và bằng chứng, rồi chọn một bước thử vừa sức.

A Vietnamese woman in her mid forties talking with a friend over tea at a cafe corner, both seen in profile, notebook with blank pages on the table, gentle morning light

Sau khi mất việc, điều cần làm đầu tiên trong việc tự đánh giá là tách hai thứ hay dính vào nhau: nỗi hụt hẫng, xấu hổ, lo lắng của những ngày đầu, và năng lực thật mình đã chứng minh qua nhiều năm làm việc. Cách làm được ngay: viết ra ba câu mình đang tự nói trong đầu về bản thân, rồi bên cạnh mỗi câu ghi bằng chứng ủng hộ và bằng chứng ngược lại.

Mất việc thường đến vì những lý do phần lớn nằm ngoài tay mình: chỗ làm thu hẹp, đóng cửa, đổi hướng kinh doanh. Nhưng cảm giác thì không phân biệt, nó nói với mình rằng mình kém. Nếu tự đánh giá khi đang mang cảm giác đó mà không tách ra, bạn dễ đi đến những quyết định vội: nhận đại một việc không hợp, đăng ký một khoá học đắt vì hoảng, hoặc bỏ cả nghề đã làm tốt nhiều năm.

Mất việc không phải lời nhận xét về năng lực

Một quyết định cắt giảm thường được đưa ra dựa trên chi phí, cơ cấu, kế hoạch của chỗ làm. Ngay cả khi có danh sách ai ở ai đi, tiêu chí cũng hiếm khi chỉ là ai giỏi hơn. Thâm niên, mức lương, bộ phận nào bị gộp, ai gần ai, tất cả đều góp phần. Vì vậy, việc bạn có tên trong danh sách cho biết rất ít về năng lực của bạn.

Cũng có trường hợp lý do có một phần thuộc về mình: một mảng việc mình chưa theo kịp, một mối quan hệ làm việc căng, một giai đoạn mình làm kém vì chuyện nhà. Phần đó đáng nhìn thẳng, nhưng nhìn như một dữ liệu để học, không phải như bằng chứng rằng mình kém toàn diện. Một mảng chưa theo kịp chỉ là một mảng, không phải toàn bộ con người.

Điều quan trọng là đừng tự đánh giá trong vài ngày đầu. Ngủ, đi bộ, nói chuyện với người thân. Khi đầu óc đã bớt dồn dập, hãy ngồi xuống với tờ giấy. Bảng làm lúc bình tĩnh và bảng làm trong đêm đầu sau khi nhận tin thường khác nhau rất xa.

Bảng câu tự nói và bằng chứng, kèm ví dụ điền sẵn

Viết những câu bạn đang nói với chính mình, đúng nguyên văn trong đầu. Với mỗi câu, tìm bằng chứng cả hai phía. Cột cuối là câu viết lại, công bằng hơn. Không có điểm số.

Câu mình tự nóiBằng chứng ủng hộBằng chứng ngược lạiCâu viết lại công bằng hơn
Mình không còn giá trị gìBị cho nghỉ trong đợt cắt giảmMười hai năm không lần nào hàng bị trả vì lỗi khâu mình kiểm; năm ngoái được cử kèm hai tổ mớiMình mất chỗ làm, không mất những gì mình làm được
Ở tuổi này không ai nhận nữaĐã thấy vài tin tuyển ghi giới hạn tuổiHai người quen cùng tuổi vừa đổi chỗ làm năm nayCó chỗ giới hạn tuổi, có chỗ cần người có kinh nghiệm như mình; cần tìm hiểu thêm
Mình chỉ biết mỗi việc kiểm hàngMười hai năm một vị tríCòn lập báo cáo lỗi hằng tuần, kèm người mới, làm việc với nhà cung cấp nguyên liệuMình có ít nhất bốn mảng việc, kiểm hàng chỉ là cái tên

Bảng trên của chị Vân, bốn mươi bốn tuổi, mười hai năm làm trưởng nhóm kiểm chất lượng ở một xưởng giày vừa đóng cửa. Chị không xoá những câu cũ, chỉ viết câu mới bên cạnh. Những ngày sau, mỗi khi câu cũ quay lại trong đầu, chị đọc câu mới.

Tách lý do mất việc thành ba phần

Phần thuộc chỗ làm. Đóng cửa, thu hẹp, gộp bộ phận, đổi chủ. Phần này bạn không kiểm soát được, và không nên mang nó vào bảng tự đánh giá năng lực.

Phần thuộc nghề và thị trường. Có những nghề đang đổi cách làm, một số đầu việc bị thay bằng máy hay quy trình mới. Phần này không nói bạn kém, nhưng nói rằng một vài kỹ năng cần cập nhật. Ghi cụ thể đó là kỹ năng nào.

Phần thuộc mình. Nếu có, viết ra một hai điều cụ thể, như chưa quen hệ thống mới, hoặc hay trễ báo cáo trong năm qua. Kèm câu hỏi: vì sao điều đó xảy ra, và có cách bù nào nhỏ không.

Đặt ba phần cạnh nhau. Khi nhìn thấy phần thuộc chỗ làm thường lớn nhất, nhiều người thấy nhẹ đi. Phần thuộc mình, khi đã thành chữ cụ thể, thường nhỏ hơn rất nhiều so với cảm giác ban đầu, và có thể bù được.

Một ví dụ cách viết. Thay vì “mình lạc hậu rồi”, viết “mình chưa dùng phần mềm quản lý chất lượng mà xưởng đưa vào năm ngoái, vì hồi đó đang chăm mẹ ốm và được người khác làm thay phần đó”. Câu thứ hai chỉ ra đúng chỗ cần bù và cả lý do, nên bù được.

Kiểm kê nhanh điều mình mang theo

Không cần làm một bản kiểm kê dài lúc này. Chỉ cần trả lời năm câu, mỗi câu kèm một ví dụ thật:

  • Việc nào ở chỗ cũ người khác hay nhờ mình nhất?
  • Lần gần nhất mình gỡ được một chuyện rối là chuyện gì, mình làm gì?
  • Ai ở chỗ cũ sẵn lòng nói tốt về cách mình làm việc, và họ sẽ nói điều gì?
  • Việc nào mình làm xong mà thấy hứng, kể cả khi mệt?
  • Việc nào mình làm được nhưng không muốn làm lại nữa?

Nếu câu nào bạn trả lời không ra, nhắn hỏi một đồng nghiệp cũ. Lúc mới nghỉ, nhiều người ngại liên lạc, nhưng đồng nghiệp cũ thường sẵn lòng nói vài câu, và câu họ nói hay trúng điều bạn đã quên.

Năm câu này giúp bạn nhớ ra mình mang theo những gì khi bước ra khỏi chỗ cũ. Câu cuối cũng quan trọng: mất việc đôi khi mở ra cơ hội không phải quay lại đúng phần việc mình đã chán. Nhưng đọc nó như một gợi ý để thử, không phải lý do để đổi hẳn nghề ngay tuần này.

Chị Vân đi trọn một vòng

Tuần đầu sau khi xưởng đóng cửa, chị Vân nghĩ tới việc học một nghề hoàn toàn khác để không phải nghe ai hỏi vì sao mất việc. Chị đã tìm hiểu một khoá học dài.

Chị đợi một tuần rồi mới ngồi điền bảng câu tự nói. Ba câu viết lại cho chị thấy chị có ít nhất bốn mảng việc, trong đó làm việc với nhà cung cấp nguyên liệu và kèm tổ mới là hai mảng chị thấy hứng. Phần thuộc mình chỉ có một dòng: chưa quen phần mềm quản lý chất lượng mà xưởng mới đưa vào năm ngoái.

Giả thuyết: “Nếu mình làm việc kiểm soát chất lượng ở một xưởng khác cùng ngành, có phần làm việc với nhà cung cấp, mình sẽ dùng được phần lớn vốn cũ và vẫn thấy hứng.” Bước thử: hẹn gặp hai người quen đang làm kiểm soát chất lượng ở xưởng khác để hỏi một ngày làm việc thật, và tự học phần mềm quản lý chất lượng bằng tài liệu miễn phí trong hai tuần. Chị gác lại khoá học dài, vì bảng chưa cho thấy chị cần đổi nghề.

Điều đáng học: cái thúc chị đổi nghề lúc đầu là nỗi xấu hổ, không phải bằng chứng. Khi tách được hai thứ, lựa chọn của chị trở nên nhỏ hơn, rẻ hơn và dễ thử hơn.

Những điều không nên làm trong lúc này

Làm liên tiếp nhiều bài trắc nghiệm. Kết quả làm trong lúc đang hoảng thường nghiêng theo tâm trạng. Nếu muốn làm, đợi khi đã bình tĩnh và đọc kết quả cạnh bảng bằng chứng.

Đăng ký khoá học đắt vì sợ bị bỏ lại. Học là việc tốt, nhưng học gì phải đến từ một khoảng trống cụ thể, không đến từ nỗi sợ. Trước khi đăng ký, viết ra khoá học đó lấp đúng dòng nào trong bảng của mình.

Nhận đại việc đầu tiên rồi tính sau. Đôi khi cần nhận một việc tạm vì hoàn cảnh, và đó là quyết định hợp lý. Chỉ cần gọi đúng tên nó là việc tạm, và vẫn giữ kế hoạch thử hướng mình thật sự muốn.

Giấu người nhà. Nhiều người giấu chuyện mất việc vài tuần vì ngại. Tự đánh giá một mình trong lúc đang giấu chuyện thường nặng nề hơn nhiều. Người thân có thể là người cho bạn bằng chứng ngược lại mà bạn đang không nhìn thấy.

So mình với người chưa mất việc. Bạn bè cùng tuổi vẫn đi làm đều đặn, có người vừa lên chức. So lúc này chỉ làm câu “mình kém” to thêm, trong khi hoàn cảnh của họ và của bạn khác hẳn nhau ở chỗ làm, không phải ở năng lực.

Bước nhỏ trong tuần này

Nếu bạn vừa mất việc, tuần này chỉ cần ngủ đủ vài đêm, rồi điền bảng câu tự nói cho ba câu, tách lý do mất việc thành ba phần, và trả lời năm câu kiểm kê nhanh. Hẹn một người quen làm cùng nghề uống cà phê, không để xin việc, chỉ để hỏi họ thấy nghề đang đổi ra sao. Câu trả lời của họ giúp bạn ghi phần thuộc nghề và thị trường cho đúng.

Nếu cảm giác xấu hổ, buồn bã kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, không muốn gặp ai, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc người hỗ trợ tâm lý. Đó là một phần của việc chăm mình, không phải dấu hiệu yếu. Khi đã ổn hơn, ngồi với một người tư vấn nghề nghiệp, mang theo bảng đã điền, sẽ giúp bạn đi từ bảng sang một kế hoạch thử cụ thể nhanh hơn.

Ghi ngày lên bảng câu tự nói và cất đi. Một tháng sau đọc lại, bạn sẽ thấy những câu cũ đã nhỏ đi bao nhiêu, và những câu viết lại có còn đúng không. Lần đọc lại đó cũng là một cách tự đánh giá: không đo mình giỏi tới đâu, mà đo mình đã đứng vững lại tới đâu.

Câu hỏi thường gặp

Bị mất việc có phải vì mình kém không?

Phần lớn trường hợp không. Quyết định cắt giảm thường dựa trên chi phí, cơ cấu, kế hoạch của chỗ làm. Nếu có phần thuộc mình, hãy viết nó ra cụ thể, thường nó nhỏ hơn nhiều so với cảm giác ban đầu và có thể bù được.

Nên tự đánh giá lại bản thân khi nào sau khi mất việc?

Đợi vài ngày cho đầu óc bớt dồn dập, ngủ lại được, rồi mới ngồi viết. Bảng làm trong đêm đầu sau khi nhận tin thường nghiêng hẳn về bi quan và dễ dẫn tới quyết định vội.

Có nên đổi nghề luôn sau khi mất việc?

Chỉ nên nghĩ tới khi bằng chứng cho thấy nghề cũ không còn hợp, không phải vì muốn thoát khỏi cảm giác xấu hổ. Thử nhỏ một hướng trước, như trò chuyện với người trong nghề hoặc học một kỹ năng nhỏ, rồi mới quyết.

Làm sao lấy lại tự tin sau khi mất việc?

Viết ra những câu mình đang tự nói trong đầu, tìm bằng chứng ngược lại từ chính việc đã làm, và viết câu mới công bằng hơn. Hỏi thêm một đồng nghiệp cũ họ thấy mình làm tốt điều gì. Tự tin quay lại theo bằng chứng chứ không theo lời tự động viên.

Mất việc rồi có nên làm trắc nghiệm nghề nghiệp không?

Có thể làm khi đã bình tĩnh, nhưng đừng làm liên tiếp nhiều bài trong lúc đang hoảng. Đọc kết quả như gợi ý, đặt cạnh bảng bằng chứng việc đã làm, và chỉ giữ lại những điều khớp với kinh nghiệm thật.

Nhận một việc tạm sau khi mất việc có sao không?

Không sao, nhiều khi đó là quyết định hợp lý vì hoàn cảnh. Chỉ cần gọi đúng tên nó là việc tạm, giữ lại bảng tự đánh giá và kế hoạch thử hướng mình thật sự muốn, để việc tạm không thành việc lâu dài ngoài ý muốn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138