Kế hoạch thử nghề 90 ngày chia ba tháng thành ba chặng: tháng đầu tìm hiểu và thử rất nhỏ, tháng hai thử một mảnh việc thật kèm phần học vừa đủ cho mảnh ấy, tháng ba thử lớn hơn hoặc đổi hướng theo điều đã thấy. Mỗi chặng kết thúc bằng một câu hỏi phải trả lời được. Tối nay bạn có thể kẻ bảng ba dòng ở dưới, điền câu hỏi cho từng chặng và một việc cụ thể cho tuần đầu tiên.
Chín mươi ngày đủ để có hai ba lần thử và một phần kỹ năng mới làm được, không đủ để đổi nghề trọn vẹn. Đó là điểm hay của nó: đủ dài để thấy hình dạng của một hướng, đủ ngắn để người đang đi làm, đang nuôi con vẫn giữ được nhịp. Hết chín mươi ngày, bạn có một quyết định có bằng chứng, chứ không phải một ước muốn đã kéo dài thêm ba tháng.
Chín mươi ngày đủ cho việc gì, không đủ cho việc gì
Đủ để: hỏi chuyện ba bốn người trong nghề, làm hai ba lần thử nhỏ hoặc một dự án bốn tuần, học được một kỹ năng cụ thể đủ để dùng trong lần thử, và có một tập ghi chép đủ dày để đọc lại. Đủ để biết hướng ấy đáng đi tiếp hay nên đổi.
Không đủ để: thành thạo một nghề mới, có văn bằng, hay chắc chắn về thu nhập trong nghề ấy. Lời hứa đổi nghề trong ba tháng nên được đọc kỹ: hỏi rõ người nói dựa vào đâu. Đặt kỳ vọng đúng từ đầu giúp bạn không thất vọng ở ngày thứ chín mươi, và cũng giúp người trong nhà hiểu rằng đây là ba tháng tìm hiểu chứ chưa phải ba tháng chuẩn bị nghỉ việc.
Cũng không cần lấp kín cả chín mươi ngày. Một kế hoạch tốt cho người đang đi làm thường chỉ có một hai việc mỗi tuần, cộng một buổi nhìn lại ngắn. Kế hoạch nhồi nhét sẽ vỡ ngay tuần thứ ba, khi việc chính có đợt bận.
Ba chặng ba mươi ngày
Ngày 1 đến 30: tìm hiểu và thử rất nhỏ. Viết câu giả thuyết, hỏi chuyện hai ba người trong nghề, đi theo quan sát một buổi nếu xin được, làm một việc thử nhỏ nhất có thể trong một hai buổi. Câu hỏi cuối chặng: mảnh việc nào của nghề này là phần cốt lõi, và mình có muốn thử nó không?
Ngày 31 đến 60: thử một mảnh việc thật, học vừa đủ. Chọn mảnh việc cốt lõi đã xác định, làm một dự án nhỏ có người nhận. Song song, học đúng phần kỹ năng cần cho dự án ấy, không học trước cả nghề. Câu hỏi cuối chặng: khi tự tay làm phần cốt lõi, mình thấy thế nào, và kỹ năng còn thiếu là loại học được hay loại mình không muốn học?
Ngày 61 đến 90: thử lớn hơn hoặc đổi hướng. Nếu chặng hai suôn sẻ, làm một lần thử gần thật hơn: có áp lực, có hạn, có người đánh giá. Nếu chặng hai cho thấy một phần không hợp, dùng chặng ba thử một hướng gần đó giữ lại phần hợp. Câu hỏi cuối chặng: đi tiếp, đổi hướng hay dừng, và vì sao?
Bảng kế hoạch 90 ngày, có ví dụ điền sẵn
Bảng dưới là kế hoạch của anh Đức ở mục sau. Mỗi dòng một chặng; cột cuối là câu hỏi phải có câu trả lời trước khi sang chặng kế tiếp. Không có cột điểm, không có ô “đạt / không đạt”:
| Chặng | Việc thử | Việc học đi kèm | Bằng chứng cuối chặng | Câu hỏi phải trả lời được |
|---|---|---|---|---|
| Ngày 1 đến 30 | Hỏi chuyện ba người làm kiểm tra chất lượng; đi theo chị trưởng nhóm kiểm tra nửa ca | Đọc tài liệu quy trình kiểm tra của chính nhà máy mình | Ba trang ghi chép sau ba buổi hỏi chuyện, một trang ghi buổi đi theo | Phần cốt lõi của việc kiểm tra chất lượng là gì? Mình có muốn làm nó không? |
| Ngày 31 đến 60 | Nhận kiểm tra mẫu một dòng sản phẩm hai buổi mỗi tuần, có chị trưởng nhóm duyệt lại | Học đọc bản vẽ kỹ thuật và dùng dụng cụ đo chính xác, lớp kỹ năng ngắn buổi tối | Sổ kiểm tra của hai mươi lô hàng, nhận xét của chị trưởng nhóm | Mình thấy thế nào khi phải soi lỗi tỉ mỉ cả buổi? Phần thiếu có học được không? |
| Ngày 61 đến 90 | Tự viết lại một bảng kiểm cho công đoạn mình thạo, nhóm kiểm tra dùng thử | Học cách ghi chép và báo cáo lỗi theo mẫu của nhóm | Bảng kiểm được dùng thử, góp ý của hai người dùng | Đi tiếp, đổi hướng hay dừng? Vì sao? |
| (chặng của bạn) | (việc thử) | (việc học) | (bằng chứng) | (câu hỏi) |
Cột “Bằng chứng cuối chặng” giúp bạn tránh một cái bẫy quen: thấy bận rộn cả tháng mà cuối tháng không chỉ ra được thứ gì. Mỗi chặng phải để lại một thứ cầm được, đọc được, hoặc có người xác nhận được.
Anh Đức, kỹ thuật viên bảo trì, đi trọn chín mươi ngày
Anh Đức, 36 tuổi, làm kỹ thuật viên bảo trì máy ở một nhà máy sản xuất linh kiện chín năm. Anh thấy mình hay là người phát hiện lỗi nhỏ trước khi máy hỏng lớn, và tò mò về việc kiểm tra chất lượng. Trước đây anh từng định đăng ký một khoá học dài về quản lý chất lượng, rồi lại thôi vì không chắc mình có thích công việc ấy không.
Lần này anh lập kế hoạch như bảng ở trên. Tháng đầu, ba buổi hỏi chuyện cho anh thấy phần cốt lõi của việc kiểm tra không phải là sửa, mà là đo, so, ghi lại và nói với người khác về lỗi của họ. Phần cuối làm anh hơi lo. Tháng hai, anh nhận kiểm mẫu hai buổi mỗi tuần, học đọc bản vẽ ở một lớp kỹ năng ngắn buổi tối. Anh thích phần đo đến mức quên giờ, nhưng đúng như lo, việc báo lỗi cho tổ sản xuất làm anh khó xử.
Tháng ba, anh không bỏ hướng này mà đổi trọng tâm: tự viết lại bảng kiểm cho công đoạn mình thạo, để lỗi được phát hiện sớm hơn mà ít phải va chạm. Ngày thứ chín mươi, anh viết ba câu kết luận: thích phần đo và thiết kế cách kiểm, cần học cách góp ý cho người khác, và chưa muốn rời bảo trì. Anh xin giữ phần việc kiểm mẫu lâu dài hơn, và kế hoạch học tiếp theo của anh là một lớp ngắn về cách góp ý trong công việc, chứ không phải khoá học dài anh từng định đăng ký.
Học vừa đủ cho lần thử, không học trước cả nghề
Cái sai thường gặp nhất khi người đi làm muốn đổi hướng là đăng ký ngay một khoá học dài, tốn kém, rồi mới bắt đầu thử. Đến khi thử mới biết mình không thích phần cốt lõi, hoặc nghề cần kỹ năng khác hẳn những gì khoá học dạy. Tiền và thời gian ấy khó lấy lại, và cảm giác đã lỡ đầu tư thường kéo người ta ở lại một hướng không hợp.
Trong kế hoạch chín mươi ngày, học luôn đi sau thử. Chỉ học phần kỹ năng mà lần thử kế tiếp cần đến: đọc bản vẽ để kiểm mẫu, dùng bảng tính để làm báo cáo, soạn bài giảng để đứng lớp. Học xong là dùng ngay trong lần thử, nên vừa nhớ lâu, vừa biết ngay mình học có đúng chỗ không.
Khi chọn một lớp ngắn để học, hỏi trước vài câu: lớp dạy làm được việc gì cụ thể, có làm bài thực hành trên việc thật không, người dạy có đang làm nghề không, học xong có sản phẩm gì mang về. Một lớp trả lời rõ được những câu ấy thường đáng hơn một lớp có tên gọi to nhưng mơ hồ về đầu ra.
Một tuần mẫu cho người đi làm có gia đình
Kế hoạch chín mươi ngày chỉ chạy được nếu nó vừa với một tuần thật. Đây là một tuần trong chặng hai của anh Đức, bạn có thể đổi giờ cho hợp nhà mình:
- Thứ Hai đến thứ Sáu, giờ hành chính: việc chính như thường. Hai buổi trong tuần, sau giờ nghỉ trưa, kiểm mẫu cùng nhóm kiểm tra theo thoả thuận với cấp trên.
- Tối thứ Ba: lớp kỹ năng ngắn, hai tiếng. Về nhà kịp chơi với con trước giờ ngủ.
- Tối thứ Năm: nửa tiếng ôn bài đọc bản vẽ, dùng chính bản vẽ sản phẩm ở nhà máy.
- Tối thứ Sáu: mười lăm phút ghi nhật ký tuần: phần nào quên giờ, phần nào ngại, điều bất ngờ, câu hỏi mới.
- Thứ Bảy, Chủ nhật: dành cho gia đình, không đụng tới kế hoạch. Đây là điều kiện vợ anh đặt và anh giữ suốt ba tháng.
Tổng cộng chừng năm sáu tiếng mỗi tuần ngoài giờ làm, phần lớn nằm trong các buổi tối giữa tuần. Nếu tuần nào việc chính dồn dập, cắt buổi ôn bài trước, giữ buổi ghi nhật ký, vì nhật ký là thứ giúp bạn nhìn lại ở cuối chặng.
Buổi nhìn lại ngày thứ chín mươi
Dành khoảng một tiếng, có ba bảng chặng và tập nhật ký trước mặt:
- Đọc lại câu giả thuyết ban đầu và ba câu hỏi cuối chặng, đúng như đã viết.
- Với mỗi câu hỏi, viết câu trả lời ngắn kèm một hai bằng chứng từ nhật ký hoặc từ nhận xét của người khác.
- Viết ra phần việc mình muốn làm nhiều hơn, phần muốn làm ít đi, và kỹ năng đã có thêm sau ba tháng.
- Chọn đi tiếp, đổi hướng hay dừng, ghi lý do. Nếu đi tiếp hay đổi hướng, phác chín mươi ngày kế tiếp với một câu hỏi mới.
- Kể kết quả cho người trong nhà và cho một người đã góp ý cho bạn trong ba tháng qua, kèm lời cảm ơn.
Nếu kết quả là quay về và chỉnh lại công việc đang làm, như anh Đức giữ thêm phần kiểm mẫu mà không rời bảo trì, thì chín mươi ngày ấy vẫn trọn vẹn. Bạn đã biết thêm về mình, đã có thêm một kỹ năng, và đã có một câu trả lời thay cho một câu hỏi treo lâu năm.
Câu hỏi thường gặp
Kế hoạch thử nghề 90 ngày có đủ để đổi nghề không?
Không đủ để đổi nghề trọn vẹn, nhưng đủ để biết một hướng có đáng đi tiếp hay không. Sau chín mươi ngày, bạn có vài lần thử, một kỹ năng mới đã dùng được và một quyết định có bằng chứng cho bước kế tiếp.
Nên học trước rồi thử, hay thử trước rồi học?
Thử trước, học sau, và chỉ học phần kỹ năng mà lần thử kế tiếp cần. Học trước cả một nghề dễ dẫn tới tốn tiền, tốn thời gian cho một hướng mà khi thử mới thấy không hợp với mình.
Mỗi tuần cần bao nhiêu thời gian cho kế hoạch 90 ngày?
Với người đi làm toàn thời gian có gia đình, khoảng năm đến bảy tiếng mỗi tuần ngoài giờ làm là mức nhiều người giữ được suốt ba tháng. Nếu được làm phần thử ngay trong giờ làm ở công ty, con số ấy còn thấp hơn.
Nếu giữa chừng muốn đổi hướng thì kế hoạch 90 ngày có còn dùng được không?
Vẫn dùng được, và đổi hướng ở cuối chặng hai là chuyện thường gặp. Giữ lại những gì đã học được về mình, viết giả thuyết mới, rồi dùng chặng còn lại để thử hướng gần đó.
Có cần người hướng dẫn trong suốt 90 ngày không?
Không bắt buộc, nhưng có một người góp ý thật ở mỗi chặng, như người trong nghề hay một người làm tư vấn nghề nghiệp, sẽ giúp bạn tránh tự đánh giá quá cao hay quá thấp. Một buổi gặp ở cuối mỗi chặng là đủ.
Kết thúc 90 ngày mà vẫn chưa chắc chắn thì sao?
Hãy xem câu hỏi nào còn chưa có câu trả lời, rồi lập thêm một kế hoạch ngắn hơn chỉ nhắm vào câu hỏi ấy. Phân vân sau ba tháng thường hẹp hơn nhiều so với lúc bắt đầu, nên lần thử kế tiếp sẽ ngắn và rõ hơn.