Sắp lịch học khi vẫn đi làm và nuôi con không bắt đầu từ việc chọn giờ học, mà từ việc đo xem mỗi tuần mình thật sự còn bao nhiêu khe thời gian, mỗi khe dài bao lâu và lúc đó đầu óc còn tỉnh tới đâu. Lịch học bền là lịch xếp đúng loại việc học vào đúng loại khe giờ, được người trong nhà biết và đồng ý, và có sẵn một mức tối thiểu cho những tuần mọi thứ đổ vỡ.
Việc làm được ngay từ ngày mai: trong hai tuần, mỗi tối ghi lại hôm nay có khe nào trống thật, dài bao lâu, lúc đó mệt hay tỉnh. Không sửa gì, chỉ ghi. Đây là dữ liệu duy nhất đáng tin để đặt lịch, vì phần lớn người đi làm đều đánh giá thời gian rảnh của mình cao hơn thật.
Đo thời gian thật trước khi đặt lịch
Khi được hỏi "mỗi tuần bạn dành được bao nhiêu giờ để học", người đi làm thường trả lời bằng một con số mong muốn: năm giờ, bảy giờ. Hai tuần ghi chép thật thường cho ra con số khác, và quan trọng hơn, cho thấy giờ trống nằm rải rác thành những khe ngắn chứ không thành khối.
Cách ghi đơn giản: mỗi tối trước khi ngủ, viết một dòng — hôm nay có khe nào mình đã có thể học mà không ai cần mình, dài bao lâu, lúc ấy đầu óc thế nào. Ví dụ: "mười lăm phút trên xe buýt, tỉnh; bốn mươi phút sau khi con ngủ, mệt lả; sáng sớm hai mươi phút, tỉnh nhất ngày".
Sau hai tuần, bạn sẽ thấy ba điều. Một: tổng số giờ thật. Hai: khe nào đều đặn tuần nào cũng có, khe nào chỉ thỉnh thoảng. Ba: lúc nào mình tỉnh, lúc nào chỉ còn sức lướt điện thoại. Lịch học nên xây trên những khe đều đặn và tỉnh, không phải trên tổng số giờ.
Nếu sau hai tuần thấy gần như không có khe nào, đó cũng là thông tin quý. Có thể lúc này chưa phải lúc đăng ký một khoá học dài; có thể nên tìm cách học ngay trong giờ làm, hoặc bàn lại việc nhà trước khi học bất cứ thứ gì.
Ba loại việc học, mỗi loại hợp một kiểu khe giờ
Học điều mới. Nghe giảng, đọc khái niệm mới, xem cách làm lần đầu. Loại này cần đầu óc tỉnh nhất, nên đặt vào khe tỉnh nhất trong tuần, dù ngắn. Hai mươi phút buổi sáng sớm thường đáng giá hơn một tiếng lúc mười một giờ đêm.
Ôn và luyện ngắn. Nhắc lại từ vựng, làm lại một thao tác, xem lại ghi chú. Loại này dùng được khe vụn: trên xe, giờ nghỉ trưa, lúc chờ đón con. Mười phút mỗi lần, nhiều lần trong tuần.
Làm ra sản phẩm. Tự làm một bài tập dài, dựng một bảng, viết một bản báo cáo. Loại này cần một khối liền ít nhất một tiếng, thường chỉ có ở cuối tuần. Mỗi tuần một khối như vậy là đủ cho đa số người đi làm.
Cách dùng. Nhìn lại hai tuần ghi chép, đánh dấu khe nào thuộc loại nào. Đừng xếp việc học điều mới vào khe mệt, rồi kết luận mình "học không vào". Nhiều người ngoài ba mươi lăm tưởng trí nhớ mình kém đi, trong khi thật ra họ chỉ đang học điều mới vào lúc mười một giờ đêm sau một ngày dài.
Tuần mẫu: một bảng đã điền sẵn để bạn chép rồi sửa
Bảng này là của một người ví dụ, có hai con nhỏ, vợ làm ca. Không phải lịch chuẩn, chỉ để thấy cách ghép khe giờ với loại việc học.
| Khe thời gian | Dài bao lâu | Lúc đó thế nào | Việc học hợp | Ai cần biết |
|---|---|---|---|---|
| Sáng thứ hai, tư, sáu trước khi con dậy | 25 phút | Tỉnh | Học điều mới: xem một bài, ghi ba ý | Vợ, để biết mình dậy sớm làm gì mà khỏi giao thêm việc giờ đó |
| Giờ nghỉ trưa ở công trường | 15 phút | Bình thường | Ôn lại ghi chú, làm lại một thao tác | Không ai |
| Chiều thứ bảy khi ông bà trông con | 90 phút | Tỉnh | Làm một bài tập dài, ra sản phẩm | Ông bà, vợ |
| Tối các ngày khác | Mệt | Không học — nghỉ | Chính mình |
Dòng cuối không phải sơ suất. Ghi rõ "không học" vào khe mệt là cách giữ sức, và cũng là cách không tự trách mỗi tối không mở sách. Lịch học có chỗ nghỉ thường sống lâu hơn lịch học kín.
Bàn với người trong nhà trước, không phải sau
Học thêm khi có gia đình không bao giờ là việc của riêng một người. Mỗi buổi bạn học là một buổi người khác đỡ phần việc của bạn, hoặc một buổi con không có bố mẹ bên cạnh. Nếu người nhà chỉ biết khi lịch đã chạy, sự khó chịu sẽ tích lại, và lịch học thường vỡ ở đúng chỗ đó.
Một cuộc nói chuyện ngắn thường đủ. Nói ba điều: mình muốn học gì và để làm gì (đọc từ bảng khoảng trống, không nói chung chung "để phát triển"); mình cần những khe nào, bao lâu, trong mấy tháng; và mình sẽ đổi lại thế nào — nhận thêm việc nhà vào khe khác, hay để người kia có một buổi riêng của họ.
Một câu ví dụ: "Ba tháng tới anh muốn học dựng bản vẽ trên máy để làm được phần thiết kế nhỏ ở công trường. Anh cần sáng sớm ba ngày và chiều thứ bảy. Đổi lại anh lo đưa con đi học cả tuần, và tối chủ nhật là của em."
Đặt thời hạn và hẹn nhìn lại cũng quan trọng với người nhà như với chính bạn. "Thử ba tháng rồi mình ngồi lại xem" dễ được đồng ý hơn một lịch học không có điểm kết thúc.
Nếu con đã lớn, kể cho con nghe bố hoặc mẹ đang học gì. Con thấy người lớn cũng học, cũng có lúc làm sai và làm lại, và nhiều nhà thấy giờ học của bố mẹ thành giờ con ngồi làm bài cạnh bên — một khe học chung thay vì một khe bị lấy đi.
Kế hoạch cho tuần vỡ: mức tối thiểu chuẩn bị sẵn
Tuần nào cũng có thể vỡ: con ốm, tăng ca, việc họ hàng. Người bỏ học giữa chừng thường không phải vì một tuần vỡ, mà vì sau tuần vỡ thấy tụt quá xa nên buông luôn. Chuẩn bị sẵn mức tối thiểu:
- Mức tối thiểu là việc nhỏ đến mức làm được cả trong tuần tệ nhất: mười phút ôn, một lần làm lại một thao tác.
- Tuần vỡ chỉ làm mức tối thiểu, không cố bù. Mục đích là không đứt sợi chỉ, không phải giữ tiến độ.
- Tuần sau trở lại lịch thường, không dồn bài của tuần trước vào. Dồn bài là cách nhanh nhất để lịch vỡ lần hai.
- Nếu ba tuần liên tiếp chỉ làm được mức tối thiểu, đó là tín hiệu lịch đang quá tham, không phải bạn lười. Ngồi lại sửa lịch.
- Báo trước cho người học cùng hoặc người dạy nếu có: "tuần này em chỉ làm được phần tối thiểu". Nói ra giúp bạn không biến mất lặng lẽ, và tuần sau quay lại dễ hơn.
- Ghi chú ngắn mỗi tuần vỡ: vỡ vì gì. Sau vài tháng sẽ thấy quy luật — có tuần nào trong tháng hay vỡ — để đặt lịch tránh.
Viết mức tối thiểu ra giấy ngay từ đầu, dán chỗ dễ thấy. Lúc tuần vỡ, đầu óc không còn sức để nghĩ "giờ học gì cho vừa", nên quyết định đó phải được làm sẵn từ lúc còn tỉnh.
Những cách đặt lịch hay hỏng
Lịch kín như thời đi học. Xếp học mọi tối và cả hai ngày cuối tuần nghe thì quyết tâm, nhưng không có chỗ cho bất ngờ nào. Một lần con ốm là cả lịch đổ, và cảm giác thất bại làm bạn ngại quay lại.
Đặt lịch theo tuần lý tưởng. Tuần không tăng ca, không ai ốm, không đám cưới họ hàng hiếm khi có. Đặt lịch theo tuần bình thường có trục trặc, không theo tuần đẹp nhất.
Học bằng cách bớt hết thời gian cho mình. Bỏ thể dục, bỏ cà phê với bạn, bỏ giấc ngủ trưa để học. Được vài tuần rồi người kiệt sức. Giữ ít nhất một khoảng nghỉ thật mỗi tuần.
Đo tiến độ bằng số giờ ngồi. Ngồi đủ năm giờ mà không làm ra gì thì chưa phải tiến bộ. Mỗi tuần, hỏi "tuần này mình làm được việc gì mới" thay vì "tuần này mình học bao lâu".
Không có ngày kết thúc. Lịch học không hẹn ngày nhìn lại dễ thành gánh nặng vô thời hạn. Đặt mốc ba tháng, tới mốc thì ngồi lại với chính mình và người nhà.
Tình huống: anh Dũng, 38 tuổi, giám sát công trình, hai con nhỏ
Anh Dũng làm giám sát công trình mười năm. Anh muốn học dựng bản vẽ trên máy tính để tự làm được những bản vẽ chỉnh sửa nhỏ, thay vì chờ phòng thiết kế. Ban đầu anh định đăng ký lớp ba tối mỗi tuần, tối nào cũng từ bảy đến chín giờ.
Hai tuần ghi chép cho thấy: tối nào anh cũng về muộn, ăn xong là phụ tắm con, chín giờ mới ngồi được và lúc đó mắt đã díp. Khe tốt nhất là sáng sớm hai mươi lăm phút và chiều thứ bảy khi ông bà nội sang chơi với cháu.
Anh đổi sang một khoá học trực tuyến có thể học theo nhịp riêng, xem bài mới vào sáng sớm, nghỉ trưa thì ôn thao tác, chiều thứ bảy dựng một bản vẽ trọn. Anh nói chuyện với vợ, đổi lại anh lo đưa đón con cả tuần.
Tháng thứ hai có hai tuần vỡ vì con ốm và công trình gấp. Anh chỉ làm mức tối thiểu: mỗi ngày mười phút vẽ lại một chi tiết. Sau ba tháng anh dựng được bản vẽ chỉnh sửa đầu tiên dùng thật ở công trường, có trưởng phòng thiết kế xem và sửa hai chỗ. Anh chưa học xong khoá, nhưng đã có bằng chứng đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi tuần bao nhiêu giờ học là đủ với người đi làm có con nhỏ?
Không có con số chung. Quan trọng hơn số giờ là có ít nhất vài khe đều đặn lúc đầu óc tỉnh và một khối liền để làm ra sản phẩm. Nhiều người đi làm giữ được nhịp với vài khe ngắn mỗi tuần, miễn là đều và đúng loại việc học.
Học buổi tối sau giờ làm có hiệu quả không?
Với người còn sức thì có, nhưng nhiều người đi làm cả ngày lại lo con buổi tối thì khe tối là khe mệt nhất. Hai tuần ghi chép sẽ cho bạn biết rõ. Nếu tối nào cũng mệt, dời việc học điều mới sang sáng sớm hoặc cuối tuần.
Có nên cắt bớt giờ ngủ để học không?
Thường không nên. Thiếu ngủ kéo dài làm việc học kém đi, công việc chính kém đi, và dễ cáu với người nhà. Nếu không còn khe nào ngoài giờ ngủ, có lẽ cần bàn lại việc nhà hoặc học trong giờ làm trước khi đăng ký thêm.
Bỏ lỡ cả tháng thì nên học tiếp hay bắt đầu lại?
Học tiếp từ chỗ dừng, ôn nhanh phần trước bằng một hai buổi, không học lại từ đầu. Đồng thời xem vì sao tháng đó vỡ: nếu là chuyện bất ngờ thì bình thường, nếu là lịch quá tham thì sửa lịch trước khi quay lại.
Người nhà không ủng hộ việc học thêm thì làm sao?
Nghe kỹ họ lo điều gì: thời gian, tiền, hay sợ bạn bỏ việc ổn định. Thường nỗi lo cụ thể giải quyết được bằng một kế hoạch có thời hạn và cách đổi lại việc nhà. Nếu vẫn không đồng thuận, bắt đầu bằng thứ nhỏ nhất, như học trong giờ làm, để có bằng chứng.
Học trực tuyến theo nhịp riêng hay học lớp có giờ cố định thì hợp hơn?
Học theo nhịp riêng hợp với người có lịch thất thường, nhưng dễ trôi nếu không có ai nhắc. Lớp cố định giữ nhịp tốt hơn nhưng khó với người hay tăng ca. Nhiều người kết hợp: tự học theo nhịp riêng và tìm một người học cùng để hẹn nhau mỗi tuần.