KhaNang.comKhả Năng
Người đi làm nên học thêm gì

Học thêm mà không thấy khá lên: đo bằng sản phẩm làm ra, không bằng giờ ngồi học

Người đi làm học thêm vài tháng mà không biết mình có khá lên không. Cách làm sản phẩm mốc, so trước và sau bằng mô tả, nhờ người nhìn lại, và đọc khi không tiến.

Bright co-working table where a Vietnamese customer service worker in her thirties compares two laptops with blank screens side by side, chin on hand, over-the-shoulder view, amber accents

Học thêm mấy tháng mà không thấy khá lên là cảm giác rất nhiều người đi làm gặp, và thường có hai khả năng: hoặc bạn đã khá lên mà không có cách nào nhìn thấy, hoặc bạn thật sự đứng yên vì đang học sai cách hay sai chỗ. Cả hai đều phân biệt được, với cùng một công cụ: sản phẩm mốc — một việc cụ thể bạn làm ở đầu kỳ học, rồi làm lại đúng việc đó sau vài tuần, đặt hai bản cạnh nhau và nhờ một người nhìn.

Việc làm được tuần này: chọn một việc nhỏ đại diện cho kỹ năng bạn đang học, tự làm nó một lần ngay bây giờ, không tra cứu, không nhờ ai, ghi ngày và cất đi. Đó là bản tuần không. Mọi so sánh sau này đều dựa vào nó.

Vì sao cảm giác "không khá lên" hay đánh lừa

Cảm giác về tiến bộ của chính mình rất dễ sai, theo cả hai chiều. Khi vừa xem xong một bài hướng dẫn, ta thấy mình hiểu và tưởng đã biết làm. Khi ngồi tự làm và vấp liên tục, ta thấy mình dốt và tưởng chẳng học được gì. Cả hai cảm giác đều nói về khoảnh khắc đó, không nói về quãng đường đã đi.

Thêm nữa, kỹ năng của người lớn thường lên theo bậc thang chứ không theo đường dốc đều. Có những tuần dài như dậm chân tại chỗ, rồi một hôm tự nhiên làm được thứ trước đó rất khó. Ai chỉ nhìn tuần này so với tuần trước sẽ thấy phần lớn thời gian là đứng yên.

Người đi làm còn hay đo bằng thước sai: số giờ đã ngồi học, số bài đã xem, số khoá đã hoàn thành. Những con số đó đo công sức bỏ ra, không đo việc làm được. Bạn có thể ngồi năm mươi giờ và vẫn chưa tự làm được việc mình muốn, và cũng có thể chỉ cần mười giờ có người chữa bài để làm được.

Vì vậy cần một thứ nằm ngoài cảm giác và ngoài số giờ: một sản phẩm, làm hai lần, cách nhau một khoảng, và một người thứ hai nhìn vào.

Sản phẩm là gì, với từng loại kỹ năng

Viết, trình bày. Một bài viết ngắn cùng đề, một bản báo cáo một trang cùng loại số liệu, một bộ trang trình bày cho cùng một cuộc họp giả định.

Số liệu, bảng tính. Cùng một bộ dữ liệu thô, dựng thành bảng tổng hợp và rút ra ba nhận xét. Lần sau dùng đúng bộ dữ liệu ấy, xem mất bao lâu và nhận xét sâu tới đâu.

Tay nghề, kỹ thuật. Một món đồ làm ra, một lần sửa một loại lỗi, một mối hàn, một đường may. Chụp ảnh lần đầu, chụp lần sau ở cùng góc.

Giao tiếp, chăm sóc khách. Một cuộc gọi tập với người quen đóng vai khách khó, ghi âm nếu được phép, hoặc nhờ người đóng vai ghi lại ba điều họ cảm thấy.

Ngoại ngữ dùng trong việc. Trả lời một thư mẫu của đối tác, giới thiệu sản phẩm của mình trong hai phút. Không phải điểm một bài kiểm tra, mà là việc thật mình cần làm bằng ngoại ngữ.

Quản lý, điều phối. Một bản kế hoạch cho cùng một tình huống giả định, ví dụ sắp xếp ca cho tổ năm người khi hai người nghỉ đột xuất.

Làm bộ sản phẩm mốc: năm bước

Bộ sản phẩm mốc đơn giản đến mức nhiều người bỏ qua. Làm đúng thứ tự này:

  1. Chọn một việc đại diện cho kỹ năng đang học, đủ nhỏ để làm trong một buổi, đủ thật để giống việc bạn sẽ làm sau này.
  2. Làm lần đầu ở tuần không, trước hoặc ngay đầu kỳ học. Không tra cứu, không nhờ. Ghi ngày, thời gian làm, chỗ nào vấp.
  3. Cất đi, đừng sửa. Bản tuần không xấu là bình thường; nó càng xấu, sau này càng thấy rõ mình đi được bao xa.
  4. Sau sáu tuần và mười hai tuần, làm lại đúng việc đó, cùng điều kiện. Cũng ghi thời gian và chỗ vấp.
  5. Đặt các bản cạnh nhau, tự viết ra ba điều khác, rồi nhờ một người hiểu việc đó nhìn mà không nói trước bản nào làm sau.

Bước cuối quan trọng: người nhìn không biết bản nào mới thì nhận xét thật hơn. Nếu họ chọn đúng bản sau là bản tốt hơn và chỉ ra được vì sao, đó là bằng chứng tiến bộ mạnh hơn mọi cảm giác của bạn.

Bảng so trước và sau, có thang tự so không phải điểm

Thang 1–5 ở đây chỉ để bạn so mình hôm nay với chính mình lúc trước, không phải điểm, không so với ai. Cột quan trọng nhất là cột mô tả và cột người nhận xét.

Sản phẩm mốcTuần không (mô tả, tự so 1–5)Tuần mười hai (mô tả, tự so 1–5)Ai đã nhìn và nói gìĐiều khác rõ nhất
Viết mô tả một sản phẩm cho trang bán hàng, 150 chữMất 50 phút, câu dài, kể tính năng như đọc tờ hướng dẫn — tự thấy 2Mất 20 phút, mở bằng vấn đề của khách, câu ngắn — tự thấy 4Chị trưởng nhóm nội dung chọn đúng bản sau, nói "đọc giống người bán hơn"Biết bắt đầu từ khách chứ không từ sản phẩm

Thấy con số tự so tăng mà người nhìn không chỉ ra được khác biệt nào, hãy tin người nhìn hơn. Thấy người nhìn chỉ ra khác biệt mà con số của bạn đứng yên, có thể bạn đang chấm mình quá khắt khe.

Tình huống: chị Vy, 31 tuổi, chăm sóc khách hàng học viết nội dung

Chị Vy làm chăm sóc khách hàng qua tin nhắn bốn năm ở một công ty bán đồ gia dụng. Chị muốn chuyển sang nhóm nội dung của công ty, và học một khoá viết cho trang bán hàng vào buổi tối. Sau hai tháng chị nản: bài nào viết cũng thấy dở, không biết có khá hơn lúc đầu không.

May là ngay buổi đầu, theo gợi ý của người dạy, chị đã viết một đoạn mô tả nồi chiên không dầu và cất đi. Tuần mười hai chị viết lại đúng sản phẩm đó. Bản cũ mất năm mươi phút, liệt kê tính năng; bản mới hai mươi phút, mở bằng chuyện "nấu bữa tối khi về muộn".

Chị nhờ chị trưởng nhóm nội dung xem hai bản mà không nói bản nào mới. Chị ấy chọn đúng và nói bản sau "đọc giống người bán hơn, nhưng đoạn cuối vẫn hơi dài". Chị Vy ghi câu đó vào bảng.

Giả thuyết mới của chị: chị đã tiến bộ rõ ở phần mở bài, nhưng vẫn yếu phần kết và chưa biết viết cho nhiều loại sản phẩm. Bước tiếp theo: xin trưởng nhóm cho viết thử mô tả cho ba sản phẩm mới tháng tới, có người sửa. Cảm giác "không khá lên" của chị hoá ra là cảm giác của người đang so mình với người viết lâu năm, không phải với chính mình hai tháng trước.

Khi sản phẩm thật sự không khá lên: đọc thế nào

Nếu sau mười hai tuần, cả bạn và người nhìn đều không thấy khác biệt, đừng vội kết luận "mình không có khiếu". Xét lần lượt từng khả năng:

  • Học không có người chữa. Làm nhiều mà không ai chỉ chỗ sai thì sai lặp lại. Đây là nguyên nhân thường gặp nhất.
  • Học nghe nhiều, làm ít. Xem lại tỉ lệ thời gian: bao nhiêu phần là xem, bao nhiêu phần là tự làm.
  • Học sai chỗ. Khoá dạy một thứ, sản phẩm mốc đòi một thứ khác. Mở lại bảng khoảng trống, xem dòng bạn cần có nằm trong khoá không.
  • Chưa đủ lâu. Một số kỹ năng, như tay nghề tinh hay ngoại ngữ, cần nhiều tháng mới thấy bậc đầu tiên. Hỏi người làm nghề xem thường mất bao lâu.
  • Hướng này không kéo mình. Nếu bạn học đều mà mỗi buổi đều thấy hút sức, không có lúc nào thấy hứng, đó là một dữ liệu. Không phải kết luận bạn không hợp, nhưng là một giả thuyết đáng thử kiểm bằng một hướng gần bên.

Ghi khả năng nào bạn nghĩ đúng nhất, sửa một thứ, rồi làm lại sản phẩm mốc sau sáu tuần nữa. Đổi một biến mỗi lần thì mới biết biến nào có tác dụng.

Những thứ không cần đo

Số giờ ngồi học. Ghi để biết mình có giữ nhịp không thì được, nhưng đừng dùng nó làm thước tiến bộ.

Số chứng nhận hoàn thành. Một khoá xong không có nghĩa là đã làm được. Nhiều người có ba tấm chứng nhận mà chưa có sản phẩm nào cho người khác xem.

So với người khác trong lớp. Mỗi người bắt đầu từ một điểm khác nhau, có quỹ thời gian khác nhau. Thứ đáng so duy nhất là bạn hôm nay với bạn ở tuần không.

Điểm bài kiểm tra trắc nghiệm của khoá. Nó đo bạn nhớ được gì, không đo bạn làm được gì. Dùng nó để biết chỗ hổng kiến thức thì được, không dùng để kết luận mình giỏi hay dở.

Mọi kỹ năng nhỏ cùng lúc. Đừng làm mười sản phẩm mốc cho mười kỹ năng. Một hai sản phẩm cho đúng dòng khoảng trống quan trọng nhất là đủ; đo nhiều quá thì việc đo thành gánh nặng mới.

Nhờ người nhìn lại: hỏi gì cho ra nhận xét dùng được

Đưa hai bản, không nói bản nào mới. Hỏi: "Anh chị thấy bản nào làm tốt hơn, vì sao?" Câu trả lời chọn đúng kèm lý do cụ thể là thứ đáng ghi nhất.

Hỏi một chỗ cần sửa, không hỏi khen chê chung. "Nếu chỉ sửa một chỗ trong bản này, anh chị sửa chỗ nào?" Người ta dễ trả lời câu này thật lòng hơn là câu "bài em được không".

Hỏi nó cách việc thật bao xa. "Bản này mà gửi khách thật, hoặc nộp cho sếp thật, thì còn thiếu gì?" Câu trả lời cho bạn dòng tiếp theo của bảng khoảng trống.

Ghi nguyên văn, không cãi. Lúc nghe nhận xét, chỉ ghi và hỏi lại cho rõ. Có thể bạn không đồng ý, nhưng để một hai ngày rồi hãy quyết điều nào đáng sửa.

Cảm ơn và hẹn lần sau. Người đã bỏ mười phút nhìn bài của bạn sẽ sẵn lòng nhìn tiếp lần sau nếu được biết nhận xét của họ đã giúp bạn sửa gì.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu thì nên làm lại sản phẩm mốc một lần?

Sáu tuần là khoảng vừa với người đi làm học vài buổi mỗi tuần, đủ để có thay đổi nhìn thấy được. Làm lại quá thường thì khác biệt quá nhỏ, dễ nản. Kỹ năng cần nhiều thời gian như tay nghề tinh hay ngoại ngữ có thể giãn ra mười hai tuần.

Không có ai hiểu nghề để nhờ nhìn lại thì làm sao?

Tìm trong lớp học một người học cùng để hai người nhìn sản phẩm của nhau. Hoặc nhờ người dạy, nhờ một người quen làm gần nghề đó. Nếu thật sự không có ai, ít nhất để hai bản cách nhau vài ngày rồi tự đọc lại, như đọc bài của người khác.

Thang tự so từ 1 đến 5 có nên dùng không?

Có thể dùng, nhưng chỉ để so mình với chính mình ở hai thời điểm, và luôn đi kèm mô tả cụ thể vì sao thấy vậy. Không dùng nó để kết luận mình đạt hay không đạt, và không đem so với người khác.

Học ngoại ngữ thì sản phẩm mốc là gì?

Chọn một việc thật bạn cần làm bằng ngoại ngữ trong công việc: trả lời một thư, giới thiệu sản phẩm hai phút, đọc một trang tài liệu kỹ thuật rồi tóm tắt. Làm ở tuần không, làm lại sau vài tháng, so thời gian, chỗ phải tra, và mức người nghe hiểu.

Sản phẩm mốc có dùng làm bằng chứng năng lực được không?

Bản sau cùng thường dùng được như một mẫu việc bạn đã làm, nhất là khi bạn chưa có kinh nghiệm chính thức ở hướng mới. Bản tuần không đặt cạnh bản sau cùng còn cho người khác thấy cách bạn học và sửa, điều mà một tấm chứng nhận không nói được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138