Những năm ở nhà chăm con hay chăm người thân không phải là một khoảng trống trong hồ sơ. Trong thời gian đó bạn đã quản lý một ngân sách, xếp lịch cho nhiều người, thương lượng với trường lớp và bệnh viện, xử lý những việc gấp không báo trước, có khi còn bán hàng nhỏ hay lo việc chung cho cả khu. Đó đều là kỹ năng thật, chỉ chưa ai gọi tên chúng bằng chữ của chỗ làm.
Việc làm được ngay: viết ra một tuần bình thường của mình ở nhà, rồi khoanh những việc mà nếu ở công ty sẽ có người được trả lương để làm. Phần dưới đi vào đúng một việc: dịch từng đầu việc ở nhà và việc chung ngoài nhà sang chữ của chỗ làm, chọn dòng nào đáng kể với người ngoài, gom bằng chứng có người xác nhận và thử nhỏ trước khi nhận việc toàn thời gian.
Hai cách dịch sai thường gặp
Người quay lại đi làm sau vài năm ở nhà thường rơi vào một trong hai cực. Cực thứ nhất là thấy mình "mất hết", chẳng còn gì để kể ngoài chuyện con cái. Cực thứ hai là cố biến mọi việc nhà thành chữ to như "quản trị gia đình", "điều hành hộ gia đình", nghe gượng và khó tin. Cả hai đều làm bạn khó nhìn mình cho đúng.
Cách dịch đúng giống như dịch một văn bản: giữ nguyên nghĩa, chỉ đổi chữ. Mỗi việc ở nhà được tách thành động tác bên dưới, rồi tìm chữ mà chỗ làm dùng cho động tác đó. "Đi chợ" không phải kỹ năng; "so giá ba nơi, mua theo đợt để giữ chi tiêu tháng dưới một mức đã đặt" thì người làm mua hàng nghe là hiểu. Câu hỏi luôn là: mình đã làm cụ thể gì, ra kết quả gì, ai biết?
Điều đáng nhớ là kỹ năng dùng ở nhà thường được rèn trong điều kiện khó hơn chỗ làm: không có giờ nghỉ, không có đồng nghiệp chia việc, người "khách hàng" là trẻ nhỏ hay người ốm không theo lý lẽ. Kiên nhẫn, xử lý việc gấp, sắp xếp nhiều việc chồng nhau là những thứ bạn đã tập hằng ngày.
Gọi tên việc ở nhà bằng chữ của chỗ làm
Bảng dưới là năm dòng của chị Lan, 36 tuổi, trước làm nhân viên mua hàng, nghỉ năm năm chăm hai con. Cột cuối luôn ghi ai có thể xác nhận, vì đó là chỗ người quay lại đi làm hay bỏ trống.
| Việc đã làm ở nhà | Kỹ năng bên dưới | Ở chỗ làm gọi là | Bằng chứng và ai xác nhận |
|---|---|---|---|
| Lo chi tiêu cả nhà, so giá, mua theo đợt | Lập ngân sách, theo dõi chi, thương lượng giá | Mua hàng, kiểm soát chi phí | Sổ chi tiêu tự ghi ba năm; chồng biết |
| Làm thủ quỹ và lo liên hoan cho hội phụ huynh lớp con | Quản lý quỹ chung, báo cáo công khai, tổ chức sự kiện nhỏ | Kế toán quỹ, tổ chức sự kiện, điều phối | Bảng thu chi gửi cả lớp; cô chủ nhiệm và các phụ huynh |
| Bán đồ ăn vặt nhà làm qua nhóm chung cư | Nhận đơn, quản lý hàng tồn, chăm khách | Bán hàng, vận hành cửa hàng nhỏ | Danh sách khách quen, tin nhắn khách khen |
| Lo giấy tờ, lịch khám cho mẹ chồng nằm viện | Làm việc với nhiều cơ quan, theo dõi hồ sơ | Hành chính, điều phối, chăm sóc khách | Cả nhà biết; giấy tờ còn lưu |
| Dạy con lớp một tập đọc | Kiên nhẫn chia bước, theo dõi tiến bộ | Kèm cặp, đào tạo | Chỉ mình biết; không đưa vào khi kể với người ngoài |
Để ý dòng cuối: chị Lan ghi rõ dòng nào chỉ để mình biết. Không phải việc gì ở nhà cũng nên đem kể với người ngoài; cái đáng kể là những việc có kết quả và có người thứ ba làm chứng, như quỹ lớp hay việc bán hàng nhỏ. Những dòng còn lại vẫn có ích: chúng giúp chị biết mình thích loại việc nào.
Bốn hiểu lầm khi dịch việc ở nhà
Hiểu lầm: việc nhà không ai tính là kinh nghiệm. Hiểu đúng: việc nhà riêng thì khó làm bằng chứng, nhưng việc chung như hội phụ huynh, ban đại diện chung cư, nhóm thiện nguyện, buôn bán nhỏ thì có kết quả và người xác nhận. Gom những việc đó trước.
Hiểu lầm: phải giấu khoảng thời gian nghỉ. Hiểu đúng: nói thẳng mình nghỉ mấy năm để chăm con, kèm một hai việc cụ thể đã làm trong thời gian đó, thường được hiểu tốt hơn là né tránh. Người nghe chủ yếu muốn biết bạn đã sẵn sàng quay lại chưa.
Hiểu lầm: càng dùng chữ to càng được tính. Hiểu đúng: "quản trị tài chính gia đình" nghe to nhưng người nghe không biết bạn đã làm gì. "Giữ sổ chi tiêu ba năm, cắt được khoản điện nước khi nhà đông người" nhỏ hơn mà rõ hơn. Chữ vừa với việc thì người ta mới tin phần còn lại.
Hiểu lầm: phải quay về đúng nghề cũ. Hiểu đúng: những năm ở nhà đôi khi làm lộ ra một sở thích mới, như chị Lan thấy mình thích bán hàng nhỏ. Quay về nghề cũ là một lựa chọn an toàn, thử hướng mới cũng là một lựa chọn. Cả hai đều nên thử nhỏ trước.
Việc chung ngoài nhà: nơi bằng chứng dễ gom nhất
Việc riêng trong nhà khó có người thứ ba làm chứng. Việc chung thì khác. Đi qua danh sách, ghi "có", "chưa" hoặc "thỉnh thoảng", và với mỗi dòng "có" ghi tên một người biết chuyện. Không cộng lại, không có mốc.
- Giữ quỹ, thu chi cho hội phụ huynh, nhóm họ hàng, nhóm bạn.
- Tổ chức một buổi liên hoan, chuyến đi, đám giỗ đông người: lo chỗ, lo đồ, chia việc.
- Bán hàng nhỏ qua nhóm chung cư hay chợ phiên: nhận đơn, giao, giữ khách quen.
- Tham gia ban đại diện khu ở, nhóm thiện nguyện: họp, ghi biên bản, kêu gọi người góp.
- Lo thủ tục, giấy tờ cho người nhà: bệnh viện, trường học, chính quyền.
- Kèm học cho con nhà hàng xóm hay con người quen.
Ví dụ điền sẵn của chị Lan: "Giữ quỹ hội phụ huynh — có, ba năm, mỗi kỳ gửi bảng thu chi cho cả lớp; cô chủ nhiệm và chị trưởng ban biết. Ban đại diện chung cư — chưa." Những dòng "có" kèm tên người làm chứng chính là phần bạn nên kể trước khi nói chuyện với người ở chỗ làm mới.
Chị Lan đi trọn một vòng
Câu hỏi ban đầu của chị Lan: "Năm năm rồi, mình quay lại mua hàng hay làm gì?". Bảng gọi tên cho chị thấy hai cụm kỹ năng rõ nhất: theo dõi tiền và giá cả, cùng với bán hàng nhỏ và chăm khách. Bằng chứng mạnh nhất là bảng thu chi quỹ lớp và danh sách khách quen của mối hàng đồ ăn vặt.
Khi dịch sang chữ chỗ làm, chị cũng thấy hai chỗ mình chưa dịch được vì đã cũ: bảng tính và quy định nhập hàng mới. Chị đặt hai giả thuyết song song. Một: mình vẫn thích làm mua hàng, chỉ cần ôn lại công cụ. Hai: mình thích phần bán và chăm khách hơn, những năm ở nhà làm lộ ra điều đó.
Thay vì nộp đơn ngay, chị nhận làm bán thời gian ba buổi sáng mỗi tuần trong hai tháng cho một cửa hàng của người quen, phụ trách đặt hàng và trả lời khách. Mỗi tối chị ghi hai dòng: phần nào làm thấy quen tay, phần nào thấy hứng. Sau hai tháng, chị sẽ biết giả thuyết nào đứng vững hơn, và đã có thêm một người xác nhận mới cho kỹ năng của mình.
Kể về những năm ở nhà sao cho tự nhiên
Khi gặp lại đồng nghiệp cũ hay nói chuyện với người ở chỗ làm mới, câu hỏi "mấy năm qua chị làm gì" gần như lúc nào cũng đến. Nhiều người lúng túng, trả lời "ở nhà thôi" rồi chuyển đề tài. Câu trả lời đó làm mất đi phần đáng kể nhất. Một cách kể gọn gồm ba ý: mình nghỉ bao lâu và vì sao, trong thời gian đó mình đã làm một hai việc gì có kết quả, và bây giờ mình đã chuẩn bị gì để quay lại.
Ví dụ của chị Lan: "Mình nghỉ năm năm để chăm hai bé. Thời gian đó mình làm thủ quỹ hội phụ huynh ba năm và bán đồ ăn nhà làm cho khoảng sáu chục khách quen trong khu. Mấy tháng nay mình ôn lại bảng tính và tìm hiểu lại quy định nhập hàng." Câu đó không tô vẽ, không xin lỗi, và cho người nghe biết đủ để hỏi tiếp.
Tập nói câu đó thành tiếng vài lần với người thân trước. Nghe thì đơn giản, nhưng nhiều người chỉ khi nói ra mới thấy mình đang nói nhỏ đi hay đang vội giải thích. Kể tự nhiên được về những năm ở nhà cũng là một dấu hiệu bạn đã sẵn sàng quay lại.
Thử nhỏ trước khi nhận việc toàn thời gian
Quay lại đi làm một lần ở mức toàn thời gian là thay đổi lớn cho cả nhà. Thử theo bậc giúp bạn và gia đình cùng làm quen.
- Ôn lại một công cụ của nghề cũ trong hai tuần, mỗi ngày nửa tiếng, bằng cách làm một việc thật như lập bảng chi tiêu tháng cho nhà mình.
- Liên lạc lại với ba người đồng nghiệp cũ, hỏi chỗ làm cũ đã đổi những gì và việc của họ bây giờ ra sao.
- Nhận một việc bán thời gian, thời vụ hay làm theo dự án trong một đến hai tháng, ở hướng mình đang nghiêng về.
- Sau mỗi tuần làm thử, ghi lại điều gì quen tay, điều gì làm mình hứng, và cả nhà xoay xở ra sao.
- Cuối đợt, ngồi lại với người thân để quyết định bước tiếp: làm toàn thời gian, giữ bán thời gian thêm một thời gian, hay đổi hướng thử.
Cái không cần làm ngay: đăng ký một khoá học dài để "có gì mới trong hồ sơ". Học đúng chỗ thiếu sau khi đã thử thì nhanh và rẻ hơn. Nếu cảm thấy rất mất tự tin sau thời gian nghỉ, ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp vài buổi cũng giúp bạn nhìn lại bảng kỹ năng của mình bằng con mắt bên ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ ở nhà chăm con vài năm thì có kỹ năng gì để đi làm lại?
Thường có quản lý chi tiêu, sắp xếp lịch cho nhiều người, làm việc với trường lớp và bệnh viện, xử lý việc gấp, và với nhiều người là cả việc chung như hội phụ huynh hay bán hàng nhỏ. Chọn những việc có kết quả và có người thứ ba xác nhận để kể với người ngoài.
Có nên giấu khoảng thời gian nghỉ chăm con không?
Không nên. Nói thẳng mình nghỉ bao lâu và vì sao, kèm một hai việc cụ thể đã làm trong thời gian đó, thường được hiểu tốt hơn là né tránh. Điều người nghe quan tâm là bạn đã sẵn sàng quay lại chưa và đã ôn lại phần cần thiết chưa.
Làm sao dịch việc nhà sang kỹ năng mà không bị nghe gượng?
Tách việc nhà thành động tác cụ thể rồi tìm chữ chỗ làm dùng cho động tác đó, giữ đúng quy mô. Ví dụ so giá, mua theo đợt, giữ chi tiêu tháng dưới mức đã đặt là kỹ năng mua hàng ở quy mô nhỏ. Đừng gọi thành quản trị hay điều hành nếu không có ai dưới quyền.
Đi làm lại nên chọn nghề cũ hay thử nghề mới?
Không có câu trả lời chung. Nghề cũ quen và có người xác nhận, nghề mới có thể hợp với điều bạn vừa phát hiện ở mình. Thử nhỏ cả hai hướng bằng việc bán thời gian hoặc làm theo dự án một hai tháng rồi mới chọn sẽ an toàn hơn.
Việc bán hàng nhỏ ở nhà có được tính là kinh nghiệm không?
Có, nếu bạn mô tả được việc làm và kết quả: nhận đơn, quản lý hàng, giữ khách quen, xử lý khi giao sai. Gom lại số khách quen, những lời nhận xét của khách và cách bạn tổ chức công việc. Đó là bằng chứng về kỹ năng bán hàng và vận hành nhỏ.
Hoạt động ở hội phụ huynh hay ban đại diện khu ở có được tính là kinh nghiệm không?
Có, và thường là phần dễ chứng minh nhất vì có kết quả và có người thứ ba biết chuyện. Giữ quỹ là quản lý thu chi và báo cáo công khai, lo liên hoan là tổ chức sự kiện nhỏ. Ghi rõ mình làm gì, bao lâu, ai có thể xác nhận.