Người dạy học nhiều năm mang theo một bộ kỹ năng rất dày: chia việc khó thành bước nhỏ, giữ một nhóm đông tập trung, đọc nét mặt để biết ai chưa hiểu, nói chuyện với phụ huynh đang bực, soạn tài liệu, theo dõi tiến bộ của từng người qua cả năm. Phần lớn những thứ đó dùng được ngoài trường. Cái khó không phải là thiếu kỹ năng, mà là kỹ năng bị gói trong chữ "dạy" nên chính người dạy cũng ít khi nhìn thấy.
Việc làm được ngay: viết ra một tuần dạy học bình thường của mình, gồm cả những việc ngoài giờ lên lớp, rồi đánh dấu việc nào làm xong còn sức, việc nào làm xong cạn. Hai dấu đó sẽ gợi cho bạn biết mình đang muốn rời nghề dạy, hay chỉ muốn rời một phần của nó. Phần dưới là hồ sơ kỹ năng của nghề dạy học, phần không mang theo nguyên vẹn, và cách thử khi vẫn đang đứng lớp.
Những gì người dạy học làm mà ít ai gọi tên
Ngoài giờ đứng lớp, một giáo viên chủ nhiệm thường làm thêm hàng chục việc không có trong lịch dạy: gọi điện cho phụ huynh, ghi sổ theo dõi từng em, chuẩn bị đồ dùng, viết báo cáo cho tổ, tổ chức hoạt động ngoài giờ, xử lý mâu thuẫn giữa các em, dự giờ đồng nghiệp, góp ý cho giáo viên trẻ. Nhiều người dạy mười lăm năm mà chưa từng liệt kê những việc này ra giấy, vì chúng "là phần của nghề".
Khi tách ra, mỗi việc lại chứa những kỹ năng mà nơi khác gọi bằng chữ khác. Gọi phụ huynh để báo chuyện không vui là kỹ năng truyền đạt tin khó. Theo dõi tiến bộ từng em qua cả năm là theo dõi và ghi chép dữ liệu. Góp ý cho đồng nghiệp trẻ là kèm cặp người mới. Tổ chức một buổi văn nghệ cho cả khối là lên kế hoạch và điều phối nhiều bên.
Điều này không có nghĩa là giáo viên nào cũng nên rời trường hay đi làm những nghề có các chữ kia. Nó chỉ giúp bạn nhìn mình rõ hơn trước khi quyết định bất cứ điều gì.
Hồ sơ kỹ năng của nghề dạy học
Bảng dưới gom những đầu việc phổ biến của người dạy học ở các cấp. Cột cuối là gợi ý về loại bằng chứng mà giáo viên thường đã có sẵn, chỉ cần gom lại.
| Việc ở trường | Kỹ năng nằm bên dưới | Ngoài trường thường gọi là | Bằng chứng giáo viên hay có sẵn |
|---|---|---|---|
| Soạn bài, chia bài khó thành nhiều bước | Thiết kế nội dung theo trình độ người học | Soạn tài liệu hướng dẫn, thiết kế nội dung học | Giáo án, phiếu bài tập tự làm |
| Quản lý lớp bốn mươi em | Giữ nhịp và sự chú ý của một nhóm đông | Điều phối nhóm, dẫn chương trình, điều phối buổi họp | Nhận xét dự giờ, lời của tổ trưởng |
| Họp và gọi điện cho phụ huynh | Nói chuyện khó, giữ quan hệ khi có bất đồng | Chăm sóc khách hàng, xử lý khiếu nại, tư vấn | Sổ liên lạc, những lần giải quyết xong một chuyện căng |
| Theo dõi tiến bộ từng em | Ghi chép, so sánh theo thời gian, phát hiện người tụt lại | Theo dõi số liệu, đánh giá tiến độ | Sổ theo dõi, bảng tính tự lập |
| Kèm giáo viên mới | Hướng dẫn người lớn, góp ý cụ thể | Kèm cặp, đào tạo nội bộ | Tên người được kèm, nhận xét của họ |
| Tổ chức hoạt động ngoài giờ | Lên kế hoạch, xin kinh phí, phân việc | Tổ chức sự kiện, điều phối dự án nhỏ | Kế hoạch, ảnh hoạt động, danh sách phân công |
Ví dụ điền sẵn một dòng của chính mình: "Họp phụ huynh — nói chuyện khó — có. Năm ngoái giải quyết xong chuyện hai gia đình cãi nhau vì con đánh nhau, hiệu phó dự buổi đó." Mỗi dòng như vậy là một mẩu bằng chứng bạn có thể kể lại cho người ở nơi khác.
Phần không mang theo nguyên vẹn
Cách nói với trẻ. Giọng chậm, lặp lại nhiều, khen nhiều là đúng với học sinh nhỏ. Với người lớn, đồng nghiệp hay khách hàng, cách nói ấy dễ bị nghe thành giảng bài. Nhiều giáo viên cần một thời gian để điều chỉnh, và nên biết trước điều này.
Nhịp của năm học. Trường có lịch rõ ràng, có hè, có những đợt cao điểm biết trước. Nhiều việc ngoài trường chạy liên tục, không có điểm nghỉ dài, thay đổi theo tuần. Người quen nhịp năm học thường thấy mệt ở năm đầu dù việc không nặng hơn.
Vị trí đứng trên lớp. Trong lớp, giáo viên là người quyết định. Ở nhiều chỗ làm khác, bạn là một người trong nhóm, có khi được người trẻ hơn giao việc. Đây không phải chuyện kỹ năng, nhưng ảnh hưởng tới cảm giác của mình rất nhiều.
Kiến thức chuyên môn của môn dạy. Nếu bạn dạy toán, hoá hay ngoại ngữ, phần kiến thức môn học mang theo được ở mức độ nào còn tuỳ việc mới. Đừng mặc định là nhiều hay ít, hãy hỏi người trong nghề mới cụ thể.
Cô Hạnh, mười lăm năm dạy tiểu học
Cô Hạnh, 39 tuổi, dạy tiểu học mười lăm năm, đang mệt vì áp lực sổ sách và họp hành. Câu hỏi ban đầu: "Ngoài dạy trẻ ra mình làm được gì?". Cô viết một tuần làm việc của mình và đánh dấu. Dấu "cạn" rơi vào sổ sách, báo cáo, họp tổ. Dấu "còn sức" rơi vào việc soạn phiếu bài tập vui, kèm hai cô giáo mới và nói chuyện riêng với phụ huynh.
Đối chiếu bằng chứng, cô có bộ phiếu bài tập tự soạn ba năm, đồng nghiệp trong tổ xin dùng lại, và hai cô giáo trẻ cô kèm nay đã dạy vững. Từ đó cô đặt hai giả thuyết: thứ nhất, mình thích thiết kế nội dung học và kèm người lớn hơn là đứng lớp; thứ hai, có thể mình không chán dạy mà chán phần hành chính. Một hướng đáng thử là soạn nội dung học hoặc kèm cặp người mới vào nghề ở một nơi khác; một hướng khác là ở lại trường nhưng xin chuyển sang phụ trách chuyên môn của tổ.
Cô chưa nộp đơn nghỉ. Trong học kỳ này, cô nhận soạn bộ tài liệu cho cả khối và xin dự một khoá kỹ năng ngắn về soạn tài liệu học cho người lớn vào cuối tuần. Sau ba tháng, cô sẽ nhìn lại xem phần nào làm mình hứng thật, và câu trả lời có thể là đi, cũng có thể là ở lại với một vai khác.
Thử trong khi vẫn đang dạy
Nghề dạy có một lợi thế ít nghề có: lịch tương đối cố định và có kỳ nghỉ, đủ chỗ để thử nhỏ mà không bỏ việc. Một vài cách đã thấy nhiều giáo viên dùng:
- Nhận phần việc chuyên môn của tổ như soạn đề, soạn tài liệu, kèm giáo viên mới, để biết mình có thích làm việc với người lớn và với nội dung hơn đứng lớp không.
- Dạy một nhóm người lớn ngắn hạn, ví dụ lớp kỹ năng cho phụ huynh hay lớp buổi tối ở trung tâm cộng đồng, để thử đối tượng học mới.
- Trong kỳ nghỉ hè, làm tình nguyện hay làm thời vụ ở một chỗ thuộc hướng mình tò mò, dù chỉ hai tuần.
- Ngồi nói chuyện với hai ba người từng là giáo viên đã chuyển sang việc khác, hỏi năm đầu họ thấy khó nhất ở đâu.
- Ghi nhật ký ngắn sau mỗi lần thử: làm gì, thấy hứng hay mệt, điều gì bất ngờ.
Điều không cần làm ngay: học một văn bằng mới tốn hai ba năm trước khi biết mình thích loại việc nào. Học thêm là đúng, nhưng nên học sau khi đã thử và biết chính xác mình thiếu gì.
Khi nào ở lại là lựa chọn đúng
Nhiều giáo viên nghĩ tới chuyện đổi nghề khi điều làm họ mệt không phải là dạy học mà là những thứ đi kèm: sổ sách, áp lực thành tích, một tập thể khó chịu, một năm có lớp quá đông. Nếu bảng đánh dấu của bạn cho thấy phần lớn dấu "cạn" nằm ở những thứ đó, còn phần dạy và kèm người vẫn "còn sức", thì đổi trường, đổi cấp dạy hay đổi vai trong trường có thể giải quyết đúng chỗ hơn đổi nghề.
Ngược lại, nếu chính phần đứng lớp, nói nhiều, giữ trật tự cũng làm bạn cạn kiệt từ nhiều năm nay, và các lần thử ở việc khác cho thấy bạn hồi sức, đó là tín hiệu đáng nghe. Lúc đó, ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc với người từng đi con đường tương tự sẽ giúp bạn lập kế hoạch rời đi từng bước, thay vì nghỉ một lần rồi mới tính.
Không có câu trả lời đúng cho mọi người. Điều đáng tránh chỉ là quyết định khi đang ở cuối một học kỳ tồi tệ nhất, chỉ dựa vào cảm giác của mấy tuần đó.
Việc nhỏ cho tuần này
Năm việc dưới đây làm được trong lúc vẫn dạy bình thường, mỗi việc chừng nửa tiếng, không cần ai cho phép.
- Viết ra một tuần làm việc gần nhất, gồm cả việc ngoài giờ lên lớp như chấm bài, gọi phụ huynh, họp tổ, soạn đồ dùng.
- Đánh dấu "còn sức" hay "cạn" bên cạnh từng việc, theo cảm giác khi làm xong chứ không theo việc đó quan trọng hay không.
- Chọn ba việc có dấu "còn sức", điền vào bảng hồ sơ kỹ năng ở trên: kỹ năng bên dưới là gì, ngoài trường gọi là gì, bằng chứng nằm ở đâu.
- Gom bằng chứng thật cho ba dòng đó: bộ phiếu bài tập, tên giáo viên mình từng kèm, kế hoạch hoạt động mình từng lập.
- Hẹn một người từng dạy học nay làm việc khác, hỏi họ ba câu: năm đầu khó nhất ở đâu, kỹ năng nào của nghề dạy dùng nhiều nhất, điều gì họ ước đã biết trước.
Sau tuần này, bạn chưa cần quyết định gì. Bạn chỉ cần có trong tay một bảng đánh dấu và ba dòng có bằng chứng, đủ để biết lần thử tiếp theo nên nghiêng về phía nào.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có những kỹ năng gì dùng được ngoài trường?
Thường gặp nhất là chia nội dung khó thành bước nhỏ, giữ sự chú ý của một nhóm đông, nói chuyện khó với phụ huynh, theo dõi tiến bộ từng người, kèm người mới và tổ chức hoạt động nhiều bên. Mỗi người có mức khác nhau, nên cần đối chiếu bằng việc mình đã làm thật.
Giáo viên muốn nghỉ dạy có nên nghỉ ngay để tìm việc khác không?
Không nên nghỉ ngay khi chưa thử. Nghề dạy có lịch cố định và kỳ nghỉ, đủ để thử nhỏ như nhận phần việc chuyên môn, dạy một lớp người lớn ngắn hạn hay làm thời vụ trong hè. Thử xong bạn mới biết mình muốn rời nghề hay chỉ muốn rời một phần của nó.
Kỹ năng nào của giáo viên khó mang sang chỗ làm khác nhất?
Không hẳn là kỹ năng mà là thói quen: cách nói chậm và lặp lại dành cho trẻ, nhịp làm việc theo năm học, vị trí người quyết định trong lớp. Biết trước những điều này giúp năm đầu ở chỗ mới đỡ hụt hẫng hơn.
Làm sao biết mình chán nghề dạy hay chỉ chán trường đang dạy?
Viết ra một tuần làm việc và đánh dấu việc nào làm xong còn sức, việc nào cạn. Nếu dấu cạn dồn vào sổ sách, họp hành, áp lực thành tích còn phần dạy vẫn còn sức, có thể vấn đề nằm ở môi trường. Đổi trường hay đổi vai trò thử trước là hợp lý.
Giáo viên có nên học văn bằng thứ hai trước khi đổi nghề?
Chỉ nên khi đã thử và biết chắc mình thiếu đúng thứ văn bằng đó cung cấp. Học dài trước khi biết mình thích loại việc nào dễ thành tốn thời gian và sức. Một khoá kỹ năng ngắn hoặc một phần việc mới ở trường thường là bước thử rẻ hơn.
Giáo viên tiểu học và giáo viên cấp ba có kỹ năng chuyển đổi khác nhau không?
Có khác ở chi tiết. Người dạy lớp nhỏ có nhiều dịp rèn chia bước, kiên nhẫn và làm việc với phụ huynh; người dạy lớp lớn có nhiều dịp rèn kiến thức môn học và dẫn dắt tranh luận. Nhưng mỗi người một khác, nên kiểm kê bằng chính việc mình làm chứ đừng theo cấp dạy.