Người đi làm nên học thêm gì? Câu trả lời ngắn: học đúng thứ đang chắn giữa việc bạn làm được hôm nay và việc bạn muốn làm được trong một hai năm tới — không hơn, không kém. Thứ đó không ai đoán hộ được, kể cả người bán khoá học giỏi nhất. Nó chỉ lộ ra khi bạn đặt hai cột cạnh nhau: việc muốn làm cần những năng lực gì, và mỗi năng lực ấy mình đang ở mức nào, có bằng chứng gì.
Tối nay bạn làm được ngay một việc: lấy một tờ giấy, viết ở đầu trang một câu mô tả việc mình muốn làm được, càng cụ thể càng tốt ("tự làm báo cáo bán hàng hằng tháng cho phòng", chứ không phải "giỏi số liệu"). Rồi kẻ bảng năm cột như bên dưới. Bảng này không chấm điểm ai. Nó chỉ cho bạn thấy chỗ nào trống thật, chỗ nào thật ra đã đủ mà mình không để ý, và chỗ nào không cần khoá học nào cả.
Đổi câu hỏi: không phải "học gì đang được chuộng" mà là "muốn làm được việc gì"
Phần lớn người đi làm bắt đầu chuyện học thêm từ phía ngược lại: thấy bạn bè rủ học một lớp, thấy quảng cáo nói ngành nào đang thiếu người, thấy đồng nghiệp vừa có thêm một tấm chứng nhận. Học theo cách đó không sai về ý tốt, nhưng thường hụt ở chỗ: học xong không biết dùng vào đâu, vì ngay từ đầu đã không có một việc cụ thể chờ để dùng.
Người làm tư vấn nghề nghiệp lâu năm hay hỏi lại một câu rất đơn giản: "Sáu tháng sau học xong, sáng thứ hai đi làm, bạn sẽ làm việc gì khác với hôm nay?" Nếu không trả lời được, khoá học chưa có chỗ đứng trong đời bạn. Nếu trả lời được — "mình sẽ tự dựng bảng theo dõi tồn kho thay vì nhờ phòng kế toán", "mình sẽ đứng lớp hướng dẫn công nhân mới" — thì bạn đã có điểm xuất phát.
Việc muốn làm có thể nằm ngay trong nghề hiện tại (làm tốt hơn, nhận phần việc khó hơn) hoặc ở một hướng mới bạn đang cân nhắc. Cả hai đều được, miễn là viết nó ra bằng hành động, có động từ, có người nhận kết quả. Một câu như "phát triển bản thân" hay "nâng cao chuyên môn" là quá rộng để lập bảng; hãy kéo nó xuống thành một hai việc mà người khác nhìn thấy được.
Bảng khoảng trống năng lực: năm cột, điền bằng mô tả chứ không bằng điểm
Mỗi dòng là một năng lực mà việc bạn muốn làm đòi hỏi. Cột "mức đang có" ghi bằng mô tả hành vi: mới làm quen, làm được khi có người hướng dẫn, tự làm tốt, hướng dẫn được người khác. Dòng đầu đã điền sẵn để bạn chép theo.
| Việc muốn làm | Năng lực cần | Mức đang có (mô tả) | Bằng chứng hiện có | Cách học có thể |
|---|---|---|---|---|
| Tự làm báo cáo bán hàng hằng tháng | Gom số liệu từ nhiều tệp vào một bảng tính | Làm được khi có người chỉ, hay bị lệch dòng khi ghép | Bảng tổng hợp quý trước, chị trưởng phòng phải sửa hai chỗ | Nhờ chị trưởng phòng kèm hai buổi, tự làm lại bảng tháng này |
| Đọc số liệu và rút ra hai ba nhận xét | Mới làm quen | Chưa có | Xem lại năm báo cáo cũ của phòng, tập viết nhận xét rồi nhờ người duyệt | |
| Trình bày ngắn trước cuộc họp | Tự làm tốt | Đã trình bày kế hoạch sự kiện cuối năm | Không cần học thêm | |
Dòng thứ ba quan trọng không kém hai dòng đầu: nó cho bạn thấy mình không phải bắt đầu từ số không. Người đi làm vài năm thường đã có sẵn một nửa số năng lực cần, chỉ là chưa bao giờ ghi ra. Đừng điền cột bằng chứng bằng "mình nghĩ là được". Bằng chứng là một sản phẩm, một lần làm, một lời nhận xét có người nói thật — thứ bạn chỉ ra được nếu ai đó hỏi.
Ví dụ đi trọn: chị Mai, 33 tuổi, nhân viên hành chính tám năm
Chị Mai làm hành chính ở một công ty phân phối, việc hằng ngày là giấy tờ, đặt phòng họp, theo dõi văn phòng phẩm. Chị thấy việc chật và muốn "học thêm cái gì đó cho có nghề". Bạn chị đang học một khoá thiết kế, rủ chị học cùng.
Trước khi đăng ký, chị thử viết câu việc muốn làm. Viết ba lần mới ra: "mình muốn được giao phần theo dõi số liệu bán hàng của phòng kinh doanh, vì mỗi lần giúp họ gom số mình thấy hứng hơn mọi việc khác". Câu này không có chữ thiết kế nào.
Lập bảng, chị thấy mình làm được bảng tính ở mức cơ bản, trình bày thì tự tin vì hay phải báo cáo sự kiện, nhưng đọc số liệu để rút nhận xét thì gần như chưa làm bao giờ. Bằng chứng duy nhất là một bảng tổng hợp quý trước mà trưởng phòng kinh doanh phải sửa hai chỗ.
Giả thuyết của chị: khoảng trống chính là gom và đọc số liệu, không phải một nghề mới. Bước thử: xin trưởng phòng kinh doanh cho làm bảng tháng tới dưới sự kèm của chị ấy, đồng thời học một lớp ngắn về bảng tính trung cấp vào hai tối mỗi tuần. Sau ba tháng chị sẽ nhìn lại bảng, xem dòng nào đã đổi mức, có bằng chứng mới nào. Khoá thiết kế, chị để dành, chưa bỏ hẳn, nhưng chưa phải lúc.
Tách khoảng trống thành ba loại vì mỗi loại lấp một cách
Thiếu kiến thức. Bạn chưa biết một quy định, một nguyên lý, một quy trình. Loại này lấp bằng đọc, nghe, học lớp có hệ thống là nhanh nhất. Ví dụ: chưa nắm quy trình nhập kho, chưa hiểu cách tính một loại thuế trong công việc.
Thiếu kỹ năng. Bạn biết phải làm gì nhưng làm chưa trôi, chưa nhanh, hay sai. Loại này chỉ lấp được bằng làm nhiều lần có người sửa. Ngồi nghe giảng thêm mười buổi cũng không thay được mười lần tự tay làm. Đa số khoảng trống của người đi làm nằm ở đây.
Thiếu cơ hội làm. Bạn đã biết, đã tập, nhưng chưa ai giao việc để mình làm thật nên không có bằng chứng. Loại này không lấp bằng khoá học. Nó lấp bằng việc xin nhận một phần việc, làm một dự án nhỏ, giúp một người quen. Nhiều người đi học thêm lần thứ ba, thứ tư chỉ vì không nhận ra mình đang thiếu cơ hội chứ không thiếu kiến thức.
Cách dùng. Ở cột "cách học có thể" của bảng, đánh dấu mỗi dòng thuộc loại nào trước khi nghĩ tới lớp học. Dòng nào là thiếu cơ hội, gạch chữ "khoá học" ra khỏi đầu và hỏi: ai có thể giao cho mình việc này trong tháng tới?
Chọn dòng nào lấp trước khi bảng có năm sáu chỗ trống
Bảng khoảng trống của người muốn đổi hướng thường dài, và nhìn vào là nản. Không cần lấp hết cùng lúc. Chọn một hai dòng theo mấy câu hỏi dưới đây, không cộng điểm, chỉ cân nhắc:
- Dòng nào mà thiếu nó thì việc muốn làm không bắt đầu được? Đó là khoảng trống "cửa vào", thường nên đi trước.
- Dòng nào có thể học ngay trong công việc hiện tại, không tốn thêm thời gian ngoài giờ? Loại này rẻ nhất, nên tận dụng.
- Dòng nào bạn học xong là có chỗ dùng ngay trong tháng? Học mà để sáu tháng sau mới dùng thì phần lớn sẽ rơi rụng.
- Dòng nào làm bạn thấy hứng khi nghĩ tới? Không phải lý do duy nhất, nhưng học thứ mình hứng thì dễ giữ nhịp hơn khi tuần nào cũng mệt.
- Dòng nào cần người khác xác nhận mới tính? Ví dụ một số việc đòi giấy phép hành nghề — loại này phải tìm hiểu kỹ yêu cầu trước, đừng đoán.
Chọn xong, ghi rõ ở đầu bảng: "ba tháng này mình lấp dòng A và dòng B". Những dòng còn lại không biến mất, chỉ là chưa tới lượt. Viết ra như vậy giúp bạn bớt cắn rứt mỗi lần thấy quảng cáo một lớp khác.
Những cách lập bảng hay sai
Liệt kê năng lực theo tên khoá học. Viết "cần học quản trị", "cần học tiếng Anh" là đang ghi tên lớp, không phải năng lực. Hãy viết việc cụ thể: "đọc được thư điện tử của nhà cung cấp nước ngoài và trả lời ngắn không cần dịch hộ".
Tự chấm mình thấp hơn thật. Người đã lâu không được khen hay ghi "mới làm quen" cho cả những việc mình làm hằng ngày. Đối chiếu với bằng chứng: nếu tháng nào bạn cũng làm việc đó và không ai phải sửa, mức của bạn ít nhất là "tự làm tốt".
Tự chấm cao vì đang hứng. Ngược lại, khi vừa xem xong vài video hướng dẫn, ai cũng thấy mình hiểu. Hiểu khi xem khác làm được khi một mình. Chỉ ghi mức cao khi đã tự làm ra sản phẩm.
Bỏ trống cột "ai xác nhận được". Nếu không ai ngoài bạn nhìn thấy năng lực đó, hãy tìm một người — sếp, đồng nghiệp, khách quen — đọc bảng cùng. Một câu "chỗ này em làm tốt hơn em nghĩ" hay "chỗ này còn non" đáng giá hơn mọi bài tự đánh giá.
Lập bảng xong cất đi. Bảng chỉ có ích khi mở ra lại. Ghi ngày lập, hẹn ngày xem lại sau ba tháng.
Việc làm trong tuần này, không cần đăng ký gì
Tuần này chưa cần tìm lớp. Chỉ cần làm năm việc nhỏ theo thứ tự:
- Viết một câu "việc muốn làm được" bằng động từ, có người nhận kết quả.
- Hỏi một người đang làm đúng việc đó: "để làm được việc này, ba thứ quan trọng nhất là gì?" — ghi lại nguyên văn.
- Kẻ bảng năm cột, điền mỗi năng lực một dòng, ghi mức bằng mô tả hành vi và bằng chứng thật.
- Đánh dấu từng dòng là thiếu kiến thức, thiếu kỹ năng hay thiếu cơ hội làm.
- Chọn một dòng, viết ra một việc nhỏ làm trong hai tuần tới để lấp nó — chưa phải khoá học, chỉ là một lần làm thử.
Nếu làm xong mà bảng vẫn rối, không biết việc muốn làm là gì, có thể bạn chưa ở bước học thêm mà ở bước tìm hướng. Lúc đó ngồi với một người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người trong nghề bạn đang để ý thường giúp nhiều hơn là đăng ký thêm một lớp.
Câu hỏi thường gặp
Chưa biết mình muốn làm việc gì thì có lập bảng khoảng trống được không?
Được, nhưng lập cho việc hiện tại trước. Chọn một phần việc đang làm mà bạn muốn làm tốt hơn hoặc muốn nhận thêm, rồi lập bảng cho nó. Làm một lần như vậy giúp bạn quen cách nghĩ theo năng lực và bằng chứng, sau này lập cho hướng mới sẽ nhanh hơn.
Mức đang có ghi bằng điểm từ một đến năm có được không?
Nên ghi bằng mô tả hành vi như mới làm quen, làm được khi có người hướng dẫn, tự làm tốt, hướng dẫn được người khác. Nếu thích con số thì chỉ dùng để tự so mình hôm nay với chính mình sau ba tháng, và ghi rõ đó không phải điểm để so với ai.
Bảng khoảng trống có thay được trắc nghiệm năng lực không?
Hai thứ làm việc khác nhau. Trắc nghiệm năng lực đo một vài khả năng chung qua bài làm, còn bảng khoảng trống so việc cụ thể bạn muốn làm với bằng chứng từ việc bạn đã làm. Người đi làm thường rút được nhiều điều dùng ngay từ bảng khoảng trống hơn, vì nó bám vào đời thật.
Nếu khoảng trống quá lớn, mất vài năm mới lấp được thì sao?
Khi đó nên tách việc muốn làm thành những bậc nhỏ hơn, mỗi bậc là một việc làm được trong vài tháng. Bậc đầu tiên thường nằm gần nghề hiện tại. Đi từng bậc giúp bạn kiểm xem hướng đó có thật sự hợp không trước khi bỏ ra vài năm.
Có nên nhờ sếp xem bảng khoảng trống của mình không?
Nếu việc muốn làm nằm trong công ty hiện tại thì thường nên. Sếp là người thấy rõ bằng chứng của bạn và có thể giao việc để lấp khoảng trống thiếu cơ hội. Nếu hướng bạn định đi là rời công ty, hãy nhờ một đồng nghiệp tin cậy hoặc người ngoài nghề xem trước.
Bao lâu nên lập lại bảng khoảng trống năng lực một lần?
Ba tháng là nhịp vừa với người đi làm: đủ lâu để thấy thay đổi, đủ ngắn để không quên. Mỗi lần mở lại, đánh dấu dòng nào đã đổi mức, ghi thêm bằng chứng mới, và chọn một hai dòng cho ba tháng tiếp theo.