Khi hai giá trị trong công việc kéo về hai phía, ví dụ muốn thu nhập ổn định nhưng cũng muốn tự do giờ giấc, cách gỡ thường không phải là chọn một bỏ một mà là tìm mức tối thiểu của từng bên. Ổn định đến mức nào thì mình yên tâm? Tự do đến mức nào thì mình thấy thở được? Hai câu trả lời đó, nói bằng điều kiện cụ thể, thường để lộ ra những cách sắp xếp giữ được cả hai.
Bài này đi theo kiểu hỏi đáp: những câu người đi làm hay tự hỏi khi bị kẹt giữa hai giá trị, kèm một bảng làm được ngay tối nay và một ví dụ đi trọn. Không có lời khuyên "hãy dũng cảm chọn tự do" hay "ổn định là trên hết"; câu trả lời phụ thuộc vào hoàn cảnh của bạn, và đôi khi ở lại chỗ cũ với vài điều chỉnh là lựa chọn hợp lý nhất.
Những cặp giá trị hay kéo nhau ở người đi làm
Ổn định và tự do. Muốn lương đều, bảo hiểm đủ, nhưng ngán chấm công, ngán xin phép từng buổi. Hay gặp ở người làm văn phòng có tay nghề có thể nhận việc riêng.
Học hỏi và thời gian cho gia đình. Muốn nhận dự án mới, đi học thêm, nhưng con nhỏ, tối nào cũng kín việc. Hay gặp ở chặng ba mươi đến bốn mươi.
Có ích cho người khác và thu nhập tốt. Thích những việc giúp người trực tiếp nhưng chúng thường không trả cao bằng việc khác mình làm được. Hay gặp ở người làm giáo dục, y tế, công tác xã hội.
Dẫn dắt và thấy kết quả cụ thể. Lên quản lý thì có tiếng nói, nhưng mất phần làm bằng tay mà mình từng thích. Hay gặp ở thợ giỏi, kỹ sư giỏi được đề bạt.
Đồng nghiệp hợp ý và học hỏi. Chỗ làm hiện tại rất vui, ai cũng thân, nhưng đã lâu không học được gì mới. Đi thì tiếc người, ở thì thấy mình đứng yên.
Hỏi: vì sao hai giá trị này lại kéo nhau trong đời mình?
Đáp: thường vì hoàn cảnh đã thay đổi mà cách làm việc chưa đổi theo. Khi còn trẻ, chưa con cái, tự do và học hỏi có thể đứng đầu. Có con, ổn định và thời gian cho gia đình nhảy lên. Nhưng giá trị cũ không biến mất, nó chỉ lùi xuống và vẫn lên tiếng mỗi khi bạn thấy một người bạn làm tự do đăng ảnh đi làm ở quán cà phê giữa tuần.
Một lý do khác là giá trị bị đè lâu ngày. Nhiều người đặt ổn định lên đầu suốt mười năm vì phải lo cho gia đình, và đến khi gánh đó nhẹ đi một chút, giá trị tự chủ quay lại đòi chỗ. Hiểu được vì sao giúp bạn bớt tự trách: bạn không phải người thất thường, bạn chỉ đang đi qua một chặng đời mới.
Câu hỏi đáng tự trả lời: "Giá trị nào đang đòi chỗ, nó bắt đầu đòi từ khi nào, có chuyện gì xảy ra quanh thời điểm đó?" Câu trả lời thường cho thấy đây là dịch chuyển lâu dài hay chỉ là phản ứng với một giai đoạn căng thẳng.
Bảng mức tối thiểu: giữ phần lõi của cả hai
Với mỗi giá trị trong cặp, viết ra điều kiện cụ thể nghĩa là gì với bạn, mức tối thiểu không thể thiếu, và phần sẵn sàng nhường. Không cần con số tiền chính xác, chỉ cần mô tả đủ rõ. Dòng mẫu của một nhân viên thiết kế muốn nhận việc tự do.
| Giá trị | Với mình nghĩa là gì | Mức tối thiểu không thể thiếu | Phần sẵn sàng nhường | Cách thử nhỏ |
|---|---|---|---|---|
| Ổn định | Đủ khoản chi cố định của nhà mỗi tháng, có bảo hiểm | Khoản cố định phải đến đều, dù từ đâu | Phần thưởng cuối năm, chức danh | Tính xem khoản cố định là bao nhiêu và việc chính đang lo được bao nhiêu phần |
| Tự do | Tự chọn dự án, không bị duyệt từng chi tiết | Ít nhất một việc mỗi tháng do mình tự chọn và tự quyết | Giờ giấc cố định trong tuần | Nhận một dự án riêng ngoài giờ trong hai tháng |
Khi viết ra, nhiều người thấy mức tối thiểu của tự do nhỏ hơn họ tưởng: không phải nghỉ hẳn việc, mà là có một phần đời làm việc do mình quyết. Và mức tối thiểu của ổn định cũng cụ thể hơn: không phải "phải đi làm công ty" mà là "khoản cố định phải đến đều".
Tình huống đi trọn: chị Vy, thiết kế in ấn, muốn nhận việc riêng
Tình huống giả định.
- Câu hỏi: chị Vy, 33 tuổi, làm thiết kế ở một công ty in tám năm. Chị thấy ngộp vì mọi mẫu đều phải qua ba lớp duyệt, nhưng chị là người lo chính cho khoản cố định của nhà.
- Tự đánh giá: chị điền bảng mức tối thiểu. Ổn định với chị là khoản cố định đến đều; tự do là được tự quyết toàn bộ một sản phẩm từ đầu đến cuối.
- Đối chiếu bằng chứng: nhìn lại tám năm, những lúc chị vui nhất là khi được giao trọn một bộ nhận diện cho khách nhỏ mà sếp không kịp duyệt kỹ. Khách đó vẫn quay lại tìm chị.
- Giả thuyết: "Nếu mỗi tháng có ít nhất một sản phẩm mình tự quyết, mình sẽ chịu được phần duyệt nhiều lớp ở việc chính."
- Bước thử: chị nhận một dự án riêng nhỏ mỗi tháng trong ba tháng, chỉ làm cuối tuần, đồng thời hỏi trưởng phòng có thể giao trọn cho chị một nhóm khách nhỏ không. Mỗi tháng chị ghi lại: cảm giác ở việc chính có nhẹ hơn không, sức có đủ không.
Có thể sau ba tháng chị thấy chỉ cần như vậy là đủ thở. Có thể chị thấy dự án riêng lớn dần và đáng tính bước tiếp. Cả hai đều dựa trên dữ liệu chứ không dựa trên một buổi tối bực bội vì bị trả mẫu.
Hỏi: có những kiểu sắp xếp nào giữ được cả hai?
Đáp: nhiều hơn người ta tưởng khi đang bực. Dưới đây là những kiểu sắp xếp thường gặp, dùng để gợi ý, không phải để chọn theo:
- Chia theo phần đời làm việc: giữ việc chính để lo phần ổn định, dành một phần nhỏ thời gian ngoài giờ cho việc mình tự quyết.
- Chia ngay trong việc chính: xin một mảng mình được làm trọn từ đầu đến cuối, phần còn lại vẫn theo quy trình chung.
- Chia theo thời gian trong năm: mùa cao điểm ưu tiên việc chính, mùa thấp điểm dành cho học hỏi hay dự án riêng.
- Chia theo chặng đời: vài năm ưu tiên một giá trị có hẹn ngày xem lại, rồi đảo lại khi hoàn cảnh cho phép.
- Đổi chỗ mà không đổi nghề: cùng nghề nhưng ở nơi có cách quản lý khác, cho tự chủ nhiều hơn mà vẫn có thu nhập đều.
Với mỗi kiểu, hỏi hai câu: nó có giữ được mức tối thiểu của cả hai giá trị không, và mình có thể thử nó trong vài tháng mà không đánh cược điều gì lớn không. Kiểu nào qua được cả hai câu là kiểu đáng thử trước.
Hỏi: khi nào nên chọn hẳn một bên?
Đáp: khi mức tối thiểu của hai giá trị thật sự không cùng tồn tại được trong bất kỳ sắp xếp nào bạn nghĩ ra, và một trong hai đã bị dưới mức tối thiểu đủ lâu để ảnh hưởng đến sức khoẻ, giấc ngủ hay gia đình. Lúc đó, chọn hẳn một bên trong một giai đoạn có thời hạn thường dễ sống hơn là giằng co mãi.
Chọn trong một giai đoạn khác với chọn mãi mãi. "Ba năm tới, khi con còn nhỏ, mình ưu tiên ổn định và thời gian ở nhà; sau đó mình sẽ xem lại" là một quyết định dễ chấp nhận hơn nhiều so với "mình từ bỏ học hỏi". Ghi rõ thời điểm xem lại lên lịch.
Nếu không chắc mức tối thiểu của mình là bao nhiêu, hoặc thấy các sắp xếp đều đụng đến tài chính gia đình phức tạp, nên ngồi với người tư vấn nghề nghiệp và người hiểu về tài chính, mỗi người một phần, và nói chuyện thẳng với người cùng gánh chi tiêu trong nhà.
Những điều không cần làm
Không cần nghỉ việc để chứng minh mình cần tự do. Tự do có nhiều mức. Thử mức nhỏ nhất trước, như một dự án riêng, một phần việc tự quyết, rồi mới tính mức lớn hơn.
Không cần so với người khác. Người bạn làm tự do có thể có điều kiện gia đình khác hẳn. Thứ tự giá trị của họ không phải thước đo cho bạn.
Không cần giải quyết dứt điểm. Một số cặp giá trị kéo nhau suốt đời làm việc, và việc của bạn chỉ là chỉnh cán cân theo từng chặng. Đó là bình thường, không phải thất bại.
Không cần làm thêm bài trắc nghiệm. Bạn đã biết hai giá trị nào đang kéo nhau. Thêm một bản kết quả không giúp gỡ; một lần thử nhỏ có ghi chép thì giúp.
Không cần quyết trong lúc đang có lời mời hấp dẫn. Một lời mời việc mới hay một dự án lớn thường đến kèm hạn trả lời gấp. Nếu chưa từng ngồi viết mức tối thiểu của mình, hãy xin thêm vài ngày; quyết vội dưới sức ép là cách nhanh nhất để đánh mất đúng giá trị mình cần giữ.
Bước nhỏ cho tuần này
Bốn việc ngắn:
- Viết ra cặp giá trị đang kéo nhau trong đời mình, kèm một câu "nó bắt đầu kéo từ khi…".
- Điền bảng mức tối thiểu cho hai giá trị đó, mô tả bằng điều kiện cụ thể chứ không bằng tính từ.
- Nghĩ ra ít nhất ba sắp xếp có thể giữ được mức tối thiểu của cả hai, kể cả những sắp xếp nghe có vẻ nhỏ.
- Chọn sắp xếp nhỏ nhất, thử trong một đến ba tháng, mỗi tuần ghi một dòng về cảm giác và sức lực.
Sau thời gian thử, đọc lại các dòng ghi chép và hỏi: giá trị đang bị thiếu đã được bù đủ mức tối thiểu chưa, giá trị kia có bị kéo xuống dưới mức không. Nếu cả hai đều ổn, giữ sắp xếp đó và hẹn ngày xem lại. Nếu một bên vẫn thiếu, thử kiểu sắp xếp lớn hơn một nấc, đừng nhảy thẳng đến nấc lớn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ổn định và tự do có thật sự loại trừ nhau không?
Không hẳn. Ở nhiều người, mức tối thiểu của cả hai có thể cùng tồn tại, ví dụ giữ việc chính để có khoản cố định và có một phần việc tự quyết bên ngoài hoặc ngay trong công ty. Viết ra mức tối thiểu cụ thể giúp thấy điều đó.
Làm sao biết mình thật sự cần tự do hay chỉ đang mệt?
Nghỉ ngơi đủ vài tuần rồi hỏi lại. Nếu mong muốn tự chủ vẫn còn và có lịch sử từ trước, ví dụ bạn luôn vui nhất ở những việc được tự quyết, thì đó là giá trị thật. Nếu nó chỉ xuất hiện sau một đợt căng thẳng, có thể chỉ là mệt.
Giá trị của mình kéo nhau với mong muốn của gia đình thì sao?
Đó là chuyện cần nói ra. Cho người cùng sống xem bảng mức tối thiểu và hỏi mức tối thiểu của họ. Thường người nhà lo nhất về phần ổn định; khi thấy bạn đã tính đến nó, cuộc nói chuyện dễ hơn nhiều.
Có cách nào chọn mà không hối tiếc không?
Không có cách nào bảo đảm, nhưng chọn có thời hạn và có ghi chép thường giúp bớt hối tiếc. Bạn biết vì sao mình chọn, biết khi nào sẽ xem lại, và có dữ liệu để chỉnh nếu thấy sai.
Có nên hỏi ý kiến người tư vấn nghề nghiệp khi giá trị xung đột không?
Nên, nhất là khi bạn đã thử vài sắp xếp mà vẫn kẹt. Người tư vấn giúp đặt câu hỏi bạn chưa nghĩ ra và nhìn ra những sắp xếp bạn bỏ qua. Mang theo bảng mức tối thiểu để buổi nói chuyện đi thẳng vào chuyện chính.