Kỹ năng chuyển đổi là những gì mình làm được ở công việc này mà mang sang một công việc khác vẫn dùng được, dù công cụ, sản phẩm và tên gọi đều đổi. Nó không nằm ở chức danh hay tên đầu việc, mà nằm bên dưới đầu việc: khi xếp lịch giao hàng cho cả đội, thứ mình thật sự làm là cân đối nguồn lực, đoán trước chỗ tắc và báo trước cho người liên quan. Ba thứ đó, một người tổ chức sự kiện hay một điều phối viên ở phòng khám cũng cần.
Việc làm được ngay tối nay: lấy ba đầu việc mình làm nhiều nhất trong tháng qua, với mỗi việc tự hỏi "nếu bỏ tên nghề đi, mình đang làm động tác gì?". Câu trả lời ở dạng động từ (thuyết phục, kiểm lỗi, sắp xếp, giải thích, kèm người mới) chính là nguyên liệu thô của kỹ năng chuyển đổi. Phần dưới giúp bạn phân biệt nó với kỹ năng cứng, tránh vài hiểu lầm hay gặp và soi lại mình bằng một danh sách không chấm điểm.
Hiểu bằng một câu: kỹ năng nằm dưới đầu việc
Người đi làm lâu năm thường mô tả công việc bằng tên đầu việc: "mình làm kho", "mình đứng lớp", "mình bán điện thoại". Tên đầu việc gắn chặt với nghề, nên khi nghĩ tới chuyện đổi hướng, nhiều người thấy như phải bắt đầu lại từ số không. Thật ra mỗi đầu việc là một bó gồm nhiều động tác nhỏ hơn, và phần lớn các động tác đó không thuộc riêng về nghề nào.
Lấy ví dụ đầu việc "kiểm hàng nhập kho". Bên dưới nó có ít nhất bốn động tác: đối chiếu hai nguồn thông tin xem có khớp không, phát hiện chỗ sai lệch, ghi lại sao cho người sau đọc được, và báo cho người giao hàng một cách không gây căng thẳng. Đối chiếu và phát hiện sai lệch là thứ người làm kiểm soát chất lượng, người soát hồ sơ, người nhập liệu đều cần. Báo sai sót mà vẫn giữ quan hệ là thứ người chăm sóc khách hàng làm hằng ngày.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải "nghề cũ của mình có liên quan tới nghề mới không" mà là "những động tác mình làm thành thạo có được nghề mới cần tới không, và cần tới mức nào". Hỏi kiểu đó, bạn sẽ thấy phần mang theo được thường nhiều hơn mình tưởng, đồng thời cũng thấy rõ hơn phần nào thật sự phải học lại.
Kỹ năng cứng và kỹ năng chuyển đổi khác nhau ở đâu
Kỹ năng cứng là hiểu biết và thao tác gắn với một nghề, một công cụ hay một bộ quy định cụ thể. Kỹ năng chuyển đổi là cách mình làm việc, áp được vào nhiều bối cảnh. Hai loại không loại trừ nhau: một kỹ năng cứng thường chứa trong nó vài kỹ năng chuyển đổi. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau để thấy chỗ khác.
| Ví dụ trong việc cũ | Phần là kỹ năng cứng | Phần mang sang nghề khác được | Nghề mới cần học thêm gì |
|---|---|---|---|
| Lập báo cáo thuế hằng quý | Quy định thuế, mẫu tờ khai | Làm việc cẩn thận với số liệu, kịp hạn chót, giải thích con số cho người không chuyên | Kiến thức chuyên môn của lĩnh vực mới |
| Sửa xe máy | Cấu tạo động cơ, dụng cụ chuyên dùng | Chẩn đoán lỗi theo từng bước loại trừ, giải thích cho khách vì sao phải thay | Thiết bị và quy trình của nghề mới |
| Dạy toán lớp năm | Chương trình, phương pháp dạy trẻ | Chia một việc khó thành bước nhỏ, kiểm xem người nghe hiểu chưa, giữ trật tự một nhóm | Nội dung và đối tượng người học mới |
| Bán điện thoại ở cửa hàng | Thông số sản phẩm, chính sách bảo hành | Hỏi để hiểu nhu cầu, xử lý lời từ chối, theo dõi khách cũ | Sản phẩm và chu kỳ bán của ngành mới |
Đọc theo cột thứ ba, bạn sẽ thấy kỹ năng chuyển đổi luôn được mô tả bằng hành vi, không bằng tính từ. "Cẩn thận" là tính từ, khó kiểm. "Rà lại bảng số trước khi gửi và bắt được lỗi người khác bỏ sót" là hành vi, có thể kể lại và có người làm chứng. Khi tự kiểm kê, cố viết theo kiểu thứ hai.
Bốn hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm: kỹ năng chuyển đổi chỉ là kỹ năng mềm. Hiểu đúng: một phần là kỹ năng làm việc với người, nhưng nhiều phần rất "cứng" theo nghĩa đo được, như tính toán nhanh, đọc bản vẽ, soạn văn bản rõ ràng, xử lý bảng tính. Gọi hết là kỹ năng mềm làm mình bỏ sót những thứ có thể đưa ra bằng chứng cụ thể.
Hiểu lầm: càng liệt kê nhiều kỹ năng càng tốt. Hiểu đúng: danh sách hai mươi kỹ năng chung chung không giúp ai hình dung được mình. Năm kỹ năng có ví dụ thật, có người xác nhận được, đáng giá hơn nhiều. Người ở nghề mới muốn biết mình đã làm gì, không muốn đọc một bảng từ khoá.
Hiểu lầm: có kỹ năng chuyển đổi là đủ để sang nghề mới. Hiểu đúng: nó là phần nền, giúp mình học nhanh hơn và khỏi bắt đầu từ số không. Nhưng nghề mới vẫn có kiến thức riêng, quy định riêng, đôi khi cả giấy phép riêng. Kiểm kê xong phần mang theo được thì việc tiếp theo là gọi tên phần còn thiếu.
Hiểu lầm: kỹ năng chuyển đổi chỉ dùng khi đổi nghề. Hiểu đúng: nhiều người kiểm kê xong mới thấy điều mình muốn không phải là nghề khác mà là dùng những kỹ năng đó nhiều hơn ngay trong chỗ làm hiện tại: nhận thêm phần kèm người mới, chuyển sang mảng làm việc với khách. Ở lại và chỉnh việc đang làm cũng là một lựa chọn nghiêm túc.
Tự soi tối nay: danh sách "trong năm qua mình đã…"
Đọc từng dòng, ghi bên cạnh "có", "chưa" hoặc "thỉnh thoảng", rồi thêm một ví dụ thật ở dòng nào ghi "có". Đây không phải bài chấm điểm: không cộng, không có mốc đạt. Mục đích là bật ra những việc mình đã làm mà lâu nay coi là bình thường.
- Giải thích một việc phức tạp cho người mới, và họ làm được sau đó.
- Phát hiện một lỗi hay một chỗ bất thường trước khi nó gây hậu quả.
- Thuyết phục một người đang không đồng ý chuyển sang đồng ý, hoặc ít nhất chịu thử.
- Sắp xếp lại một quy trình để cả nhóm đỡ mất thời gian.
- Giữ bình tĩnh và xử lý xong một khách hàng hay một đồng nghiệp đang rất bực.
- Học một công cụ hay một quy định mới mà không có ai kèm sát.
- Làm cầu nối giữa hai bộ phận hay hai người không ưa nhau.
- Gom số liệu rải rác thành một bản tổng hợp người khác dùng được.
- Nhận một việc chưa ai giao rõ ràng và làm cho tới khi xong.
Ví dụ điền sẵn: "Giải thích việc phức tạp cho người mới — có. Tháng ba kèm hai bạn thời vụ dùng máy quét mã, sau ba ngày hai bạn tự nhận hàng, tổ trưởng biết chuyện này." Dòng nào ghi "thỉnh thoảng" cũng đáng giữ lại: đó thường là kỹ năng mình có nhưng ít được dùng, và có thể là tín hiệu về loại việc mình muốn làm nhiều hơn.
Một ví dụ đi trọn: anh Hoà, mười năm ở kho
Anh Hoà, 37 tuổi, làm kho vận cho một công ty phân phối mười năm, hai năm gần đây là tổ phó. Câu hỏi ban đầu của anh: "Ngoài kho ra mình còn biết làm gì đâu?". Anh đi qua danh sách trên và ghi "có" ở năm dòng: kèm người mới, phát hiện sai lệch, sắp xếp quy trình, gom số liệu và làm cầu nối giữa kho với phòng bán hàng.
Khi đối chiếu bằng chứng, anh thấy mình có thật: bảng theo dõi hàng trả về do anh tự làm, cả phòng bán hàng đang dùng; ba lần chỉnh lại cách xếp kệ, lần nào cũng có tổ trưởng chứng kiến. Phần "thuyết phục" thì anh ghi "chưa" vì thường né tranh luận. Từ đó anh đặt một giả thuyết: mình làm tốt việc đứng giữa hai bên, gom thông tin và chỉnh quy trình; một hướng đáng thử là điều phối đơn hàng, nơi những động tác đó là việc chính chứ không phải việc phụ.
Anh không nghỉ việc. Bước thử của anh là xin ngồi cùng bạn điều phối của công ty hai buổi chiều trong tháng, ghi lại xem việc nào mình làm được ngay, việc nào lạ hoàn toàn. Sau hai buổi, anh biết thêm điều mà bảng kiểm kê không nói được: việc điều phối nghe điện thoại liên tục và anh thấy mệt nhanh hơn mình nghĩ. Đó cũng là thông tin quý, không phải thất bại.
Điều kỹ năng chuyển đổi không làm được thay mình
Kiểm kê kỹ năng cho bạn biết mình đang cầm gì trong tay. Nó không cho biết bạn có thích làm những việc đó cả ngày hay không, cũng không nói gì về chỗ nào đang cần người. Anh Hoà có kỹ năng điều phối nhưng chưa chắc muốn làm điều phối tám tiếng mỗi ngày. Vì vậy kết quả kiểm kê nên được ghép với hai mảnh khác: mình thấy hứng với loại việc nào, và hoàn cảnh hiện tại cho phép thử tới đâu.
Kiểm kê cũng không thay được việc hỏi người trong nghề. Bạn có thể nghĩ "giải thích cho người mới" là kỹ năng rất được việc ở nghề đào tạo, nhưng người làm đào tạo sẽ cho biết họ còn cần soạn tài liệu, đo xem học viên có làm được không, đứng trước ba mươi người chứ không phải hai người. Một cuộc nói chuyện nửa tiếng với họ thường sửa lại bảng kiểm kê của mình nhiều hơn một tuần tự ngồi nghĩ.
Nếu bạn đã kiểm kê vài lần mà vẫn thấy rối, hoặc đang ở giai đoạn căng thẳng vì mất việc hay vừa bị đổi vị trí, ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp vài buổi là cách tốt để có người nhìn hộ từ bên ngoài. Họ không chọn nghề thay bạn, nhưng giúp bạn hỏi đúng câu và nhìn ra phần mình đang tự đánh giá thấp.
Việc nhỏ cho tuần này
Không cần làm hết một lần. Mỗi bước dưới đây mất khoảng hai mươi đến ba mươi phút.
- Tối thứ hai: viết ra ba đầu việc chiếm nhiều thời gian nhất của mình trong tháng qua.
- Tối thứ tư: với mỗi đầu việc, liệt kê các động tác bên dưới bằng động từ. Đừng viết tính từ như "chăm chỉ", "cẩn thận".
- Tối thứ năm: đi qua danh sách "trong năm qua mình đã…", ghi có, chưa, thỉnh thoảng và một ví dụ cho mỗi dòng "có".
- Cuối tuần: chọn ba kỹ năng có ví dụ rõ nhất, ghi tên một người có thể xác nhận cho mỗi kỹ năng.
- Tuần sau: hỏi một người ở nghề mình đang tò mò xem ba kỹ năng đó ở nghề họ được dùng vào việc gì, dùng nhiều hay ít.
Cái không cần làm ngay: đăng ký khoá học, viết lại hồ sơ xin việc hay nộp đơn nghỉ. Những việc đó đến sau, khi bạn đã biết rõ mình mang theo gì và còn thiếu gì.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ năng chuyển đổi có phải là kỹ năng mềm không?
Không hoàn toàn. Kỹ năng chuyển đổi gồm cả những kỹ năng làm việc với người như thuyết phục, kèm người mới, lẫn những kỹ năng đo được như xử lý số liệu, soạn văn bản rõ ràng, chẩn đoán lỗi theo từng bước. Điểm chung là chúng dùng được ở nhiều nghề khác nhau.
Làm sao biết một kỹ năng của mình có mang sang nghề khác được không?
Bỏ tên nghề đi và mô tả động tác bằng động từ, ví dụ "đối chiếu hai nguồn số liệu và tìm chỗ lệch". Nếu bạn hình dung được ít nhất hai nghề khác cũng làm động tác đó, nó là kỹ năng chuyển đổi. Sau đó hỏi một người trong nghề mới xem họ dùng nó nhiều hay ít.
Người làm chân tay lâu năm có kỹ năng chuyển đổi không?
Có, và thường nhiều hơn họ tự nghĩ. Thợ lâu năm hay giỏi chẩn đoán lỗi, làm việc an toàn theo quy trình, ước lượng vật tư, giải thích cho khách và kèm thợ phụ. Những thứ đó cần ở nhiều việc khác, kể cả những việc không dùng tay.
Có nên liệt kê thật nhiều kỹ năng chuyển đổi cho chắc?
Không nên. Một danh sách dài chung chung khó tin và khó nhớ. Chọn năm đến bảy kỹ năng có ví dụ thật, có kết quả cụ thể và có người xác nhận được thì người nghe hiểu bạn nhanh hơn nhiều.
Kiểm kê xong thấy mình có nhiều kỹ năng chuyển đổi thì có nên nghỉ việc để đổi nghề luôn không?
Chưa nên. Có kỹ năng mang theo được không có nghĩa là bạn sẽ thích nghề mới hay nghề mới đang cần người. Hãy thử nhỏ trước khi rời chỗ cũ: ngồi cùng người làm nghề đó một buổi, nhận một phần việc tương tự ở chỗ đang làm, hoặc làm một dự án ngắn ngoài giờ.
Kỹ năng chuyển đổi có giúp gì nếu mình không định đổi nghề?
Có. Biết rõ mình làm tốt những động tác nào giúp bạn xin nhận phần việc hợp hơn ngay ở chỗ làm hiện tại, nói chuyện với cấp trên về hướng phát triển cụ thể hơn, và chọn học thêm đúng thứ đang thiếu thay vì học theo phong trào.