Học xong không dùng thì quên — đó gần như là quy luật với kỹ năng của người đi làm. Một khoá học xong mà trong vài tuần đầu không có việc thật để dùng, đến tháng thứ sáu phần lớn chỉ còn là cảm giác "hình như mình từng học cái này". Cách giữ không nằm ở chỗ ôn bài cho chăm, mà ở chỗ hẹn sẵn chỗ dùng từ trước khi học, dùng thật trong ba tháng đầu, và bỏ hẳn cách làm cũ đang cạnh tranh với cách mới.
Nếu bạn sắp học một thứ gì đó: trước khi đăng ký, viết ra một việc thật trong công việc mà bạn sẽ dùng điều đó trong vòng hai tuần sau buổi học đầu tiên. Nếu bạn đã học xong và đang quên dần: đọc mục cuối, có cách lấy lại mà không phải học lại từ đầu.
Vì sao kỹ năng mới rơi nhanh như vậy
Kỹ năng mới học giống như một lối mòn mới trong vườn: đi vài lần thì thành đường, bỏ vài tuần là cỏ mọc lại. Còn cách làm cũ thì là con đường đã đi hàng nghìn lần, quen đến mức chân tự bước. Khi gấp, khi mệt, người ta luôn đi đường cũ.
Đó là lý do thứ nhất: cách cũ cạnh tranh với cách mới. Bạn học được cách dựng bảng tổng hợp tự động, nhưng tệp cũ làm bằng tay vẫn nằm đó, vẫn chạy được. Tuần đầu bận, bạn dùng tệp cũ "cho nhanh". Tuần sau cũng vậy. Đến tháng thứ hai, cách mới đã mờ.
Lý do thứ hai: không có chỗ dùng. Nhiều người học một thứ vì thấy nó có ích nói chung, nhưng công việc hằng ngày không có chỗ nào cần đến. Kỹ năng không được gọi ra thì không được củng cố.
Lý do thứ ba: học dồn rồi buông. Học dồn vài tuần liền, thi xong hoặc khoá kết thúc là thôi hẳn. Không có giai đoạn chuyển từ "đang học" sang "đang dùng".
Cả ba lý do đều không phải do trí nhớ hay tuổi tác. Người hai mươi lăm hay năm mươi lăm tuổi đều quên nếu không dùng.
Trước khi học: hẹn sẵn chỗ dùng, một bảng nhỏ
Lập bảng này trước buổi học đầu tiên. Nếu cột "việc thật sẽ dùng" để trống ở hầu hết các dòng, hãy nghĩ lại thời điểm học.
| Điều sẽ học | Việc thật sẽ dùng | Lần đầu dùng khi nào | Ai sẽ thấy kết quả | Cách cũ cần bỏ |
|---|---|---|---|---|
| Hàm tra cứu và bảng tổng hợp tự động trong bảng tính | Báo cáo tồn kho hằng tuần gửi trưởng kho | Thứ sáu tuần thứ hai của khoá | Trưởng kho | Tệp tổng hợp làm tay, cộng từng cột |
| Lập lịch ca bằng bảng tính | Xếp ca cho tổ sáu người | Đầu tháng sau | Tổ trưởng, các bạn trong tổ | Lịch viết tay trên bảng trắng |
Cột cuối thường bị quên mà lại quyết định nhiều nhất. Không ghi ra cách cũ sẽ bỏ thì cách cũ vẫn ở đó, và nó luôn thắng trong những ngày bận.
Cột "ai sẽ thấy kết quả" cũng không phải cho có. Kỹ năng dùng cho việc có người chờ kết quả thì được dùng đều đặn, vì bạn không thể lặng lẽ quay về cách cũ mà không ai nhận ra. Nếu cột này trống, hãy nghĩ xem ai có thể là người đó.
Nhịp dùng trong ba tháng đầu
Ba tháng đầu sau khi học là lúc kỹ năng mới hoặc thành nếp, hoặc rơi mất. Một nhịp đơn giản:
- Hai tuần đầu: dùng thật ít nhất một lần cho việc có người nhận kết quả. Không cần hoàn hảo, chấp nhận chậm hơn cách cũ.
- Tháng thứ nhất: dùng mỗi tuần một lần, cùng một việc. Lặp lại cùng việc giúp thao tác quen tay nhanh hơn là mỗi tuần một việc khác.
- Tháng thứ hai: mở rộng sang một việc thứ hai gần với việc đầu. Bắt đầu thấy mình làm nhanh bằng cách cũ.
- Tháng thứ ba: cách mới thành cách mặc định. Cách cũ chỉ dùng khi thật sự cần, và ghi lại vì sao.
- Cuối tháng thứ ba: nhìn lại bảng khoảng trống, chuyển dòng đó sang mức mới nếu có bằng chứng, ghi bằng chứng vào.
Giai đoạn chậm hơn cách cũ là giai đoạn khó chịu nhất và cũng là lúc nhiều người bỏ. Biết trước rằng tuần đầu sẽ chậm giúp bạn không kết luận sai rằng cách mới "không hiệu quả".
Bỏ cách cũ: những bước nhỏ giúp không quay lại
Cất cách cũ ra khỏi tầm tay. Chuyển tệp cũ vào một thư mục lưu trữ, xoá lối tắt trên màn hình, cất cuốn sổ viết tay. Khi cách cũ phải mất thêm vài bước mới dùng được, bạn sẽ thôi dùng.
Nói với người nhận kết quả. Báo với sếp hay đồng nghiệp: "Từ tháng này em làm báo cáo theo cách mới, nếu thấy chỗ nào khác thì nói em". Có người chờ kết quả kiểu mới, bạn khó quay về kiểu cũ.
Nhờ người nhắc. Một người học cùng, một đồng nghiệp hỏi thăm mỗi tuần "dùng cách mới chưa" là đủ để không trôi.
Đặt ngày giới hạn. Tự hẹn: sau ngày này, cách cũ chỉ dùng khi máy hỏng. Có ngày cụ thể dễ giữ hơn "từ từ chuyển".
Chuẩn bị sẵn cho ngày gấp. Ngày gấp là ngày cách cũ dễ quay về nhất. Làm sẵn một mẫu theo cách mới, để ngày gấp chỉ cần điền số, không phải nghĩ lại từ đầu.
Dấu hiệu kỹ năng mới đang thành nếp
Không cần bài kiểm tra nào để biết kỹ năng đã bám chưa. Đối chiếu với danh sách dưới, đánh dấu có, chưa hay thỉnh thoảng — không cộng, chỉ để nhìn:
- Ngày bận, mình vẫn dùng cách mới mà không phải đắn đo.
- Mình làm bằng cách mới nhanh bằng hoặc nhanh hơn cách cũ.
- Gặp một tình huống hơi khác bài học, mình tự xoay được mà không phải tra lại từ đầu.
- Có người khác hỏi cách làm và mình giải thích được.
- Mình bắt đầu thấy những chỗ khác trong công việc có thể dùng kỹ năng này.
Dòng nào còn "chưa" là chỗ cần dùng thêm, không phải chỗ cần học thêm. Không có số dòng nào gọi là đủ. Điều đáng nhìn là dòng nào đã chuyển từ "chưa" sang "thỉnh thoảng" hay "có" so với tháng trước. Nếu đến tháng thứ ba mọi dòng vẫn là "chưa", quay lại xem chỗ dùng đã hẹn có thật không.
Tình huống: anh Phong, 35 tuổi, nhân viên kho
Anh Phong làm kho ở một công ty phân phối thực phẩm bảy năm. Năm ngoái anh học một khoá bảng tính nâng cao sáu tuần, học khá chăm, làm hết bài tập. Sáu tháng sau, khi trưởng kho nhờ dựng bảng theo dõi hạn dùng, anh mở ra và không nhớ nổi hàm nào làm gì.
Ngồi nghĩ lại, anh thấy suốt khoá học anh vẫn làm báo cáo tuần bằng tệp cũ cộng tay, vì "cuối tuần gấp, làm cách quen cho chắc". Bài tập trong khoá dùng dữ liệu bán hàng mẫu, không giống gì dữ liệu kho anh làm hằng ngày.
Lần này anh lập bảng hẹn chỗ dùng: dùng lại đúng hai thứ — hàm tra cứu và bảng tổng hợp — cho báo cáo tồn kho tuần. Anh báo với trưởng kho là từ tháng này sẽ gửi báo cáo theo mẫu mới, chuyển tệp cũ vào thư mục lưu trữ. Anh mở lại tài liệu khoá học, chỉ xem đúng hai phần đó.
Tuần đầu mất gấp đôi thời gian. Tuần thứ tư thì bằng cách cũ. Tháng thứ ba anh làm nhanh hơn và trưởng kho bắt đầu giao thêm phần theo dõi hạn dùng. Giả thuyết anh rút ra cho mình: anh học được, nhưng chỉ giữ được khi có việc thật chờ sẵn — lần sau học gì, anh sẽ tìm chỗ dùng trước.
Khi chỗ làm không có việc để dùng
Có những kỹ năng học vì hướng tới một nghề mới, nên công việc hiện tại không có chỗ nào cần. Khi đó phải tự tạo chỗ dùng:
- Một dự án nhỏ cho chính mình: dựng bảng chi tiêu gia đình bằng kỹ năng bảng tính mới, viết đều cho một trang nhóm sở thích, sửa đồ cho hàng xóm.
- Giúp một cơ sở nhỏ của người quen: tiệm tạp hoá, lớp học thêm, hội nhóm cần người làm sổ sách, làm hình, trả lời tin nhắn khách.
- Làm tình nguyện cho một hội nhóm có việc thật, có người nhận kết quả.
- Dạy lại cho một người khác vừa bắt đầu. Dạy lại buộc bạn phải gọi kỹ năng ra và nói rõ từng bước.
- Hẹn một người học cùng mỗi tuần làm chung một bài thật, không phải bài tập mẫu.
Điều chung của các cách trên là có một người khác nhận kết quả. Tự làm cho mình xem rồi cất thì dễ bỏ; có người chờ thì khó bỏ hơn nhiều.
Kỹ năng đã rơi rồi: lấy lại mà không học lại từ đầu
Nếu bạn đã học một thứ cách đây vài tháng hay vài năm và gần như quên, tin tốt là lấy lại thường nhanh hơn nhiều so với học lần đầu. Phần lớn nền tảng vẫn còn đâu đó, chỉ là đường vào đã mờ.
Cách lấy lại hiệu quả nhất là bắt đầu bằng làm, không bằng đọc lại. Chọn một việc thật cần kỹ năng đó, thử làm, vấp ở đâu thì mở tài liệu đúng chỗ đó. Sau hai ba lần như vậy, bạn sẽ thấy nhiều thứ quay về nhanh.
Đừng đăng ký lại cả khoá cũ chỉ vì thấy quên. Mở bảng khoảng trống, ghi mức hiện tại thật thà, rồi lấp bằng việc làm có chỗ dùng. Nếu sau vài lần làm vẫn thấy nền rỗng, lúc đó mới tính học lại phần thiếu.
Và lần này, trước khi lấy lại, hãy trả lời câu hỏi đã bị bỏ qua lần trước: mình sẽ dùng nó vào việc thật nào, mỗi tuần, có ai nhận kết quả. Không trả lời được thì có lẽ kỹ năng đó chưa cần với bạn lúc này — và để nó ngủ cũng không sao.
Câu hỏi thường gặp
Học xong bao lâu thì bắt đầu quên nếu không dùng?
Không có con số chung cho mọi người và mọi kỹ năng. Nhiều người thấy chỉ sau vài tuần không dùng là thao tác đã chậm và phải tra lại. Vì vậy hai tuần đầu sau khi học là lúc nên dùng thật ít nhất một lần, càng sớm càng tốt.
Ôn lại bài cũ thường xuyên có giữ được kỹ năng không?
Ôn giúp giữ kiến thức, nhưng kỹ năng chỉ giữ được khi làm. Đọc lại cách dựng bảng không thay được việc dựng một bảng thật. Nếu có ít thời gian, ưu tiên làm một việc thật ngắn hơn là đọc lại cả chương.
Học nhiều thứ cùng lúc có làm quên nhanh hơn không?
Thường là có, vì mỗi thứ chỉ được dùng ít. Người đi làm có quỹ thời gian hạn chế nên học một hai thứ, dùng cho thành nếp, rồi mới học thứ tiếp theo thường giữ được nhiều hơn là học năm thứ một lúc.
Kỹ năng học cho nghề mới mà chưa đổi nghề thì giữ sao?
Tự tạo chỗ dùng: dự án nhỏ, giúp cơ sở của người quen, làm tình nguyện, dạy lại cho người khác. Điều quan trọng là có người nhận kết quả. Những lần dùng đó cũng thành bằng chứng khi bạn thật sự bắt đầu thử nghề mới.
Có nên ghi chép lại sau mỗi lần dùng kỹ năng mới không?
Nên, nhưng ngắn. Một dòng sau mỗi lần: làm việc gì, vấp ở đâu, lần sau làm khác gì. Sau vài tuần đọc lại sẽ thấy mình đã quen tới đâu, và những chỗ vấp lặp lại là chỗ cần xem lại tài liệu.
Kỹ năng đã quên hẳn có nên ghi vào bảng tự đánh giá không?
Ghi đúng mức hiện tại, không ghi theo mức lúc mới học xong. Có thể thêm chú thích đã từng học, để biết lấy lại sẽ nhanh hơn học mới. Ghi thật giúp bạn không nhận việc quá sức rồi bị bất ngờ.