Học việc từ người giỏi hơn mình là một trong những cách học lâu đời nhất và đến nay vẫn hiệu quả với nhiều kỹ năng của người lớn: bạn xin được đi theo một người đang làm tốt việc mình muốn làm, nhìn họ làm, làm cùng họ, rồi tự làm khi họ đứng bên sửa. Thứ bạn nhận được không nằm trong sách: cách người ấy phán đoán khi gặp tình huống lạ, thói quen kiểm lại trước khi giao, mẹo xử lý sự cố mà không lớp nào có thời gian dạy.
Muốn học kiểu này không cần ai cho phép chính thức, chỉ cần một người đồng ý và một cách xin hợp lý. Tuần này, viết ra tên hai ba người bạn biết đang làm tốt việc mình muốn học — trong công ty, trong họ hàng, trong khu phố — và đọc tiếp để biết nên mở lời với ai, nói gì, đổi lại thế nào.
Học từ người làm nghề khác học ở lớp chỗ nào
Ở lớp, người dạy trình bày cách làm chuẩn, bài tập được chọn sẵn cho vừa sức. Ở cạnh một người làm nghề, bạn thấy những thứ không chuẩn: khách đổi ý giữa chừng, máy hỏng đúng lúc gấp, số liệu không khớp mà phải nộp trong hai tiếng. Và bạn thấy họ xử lý thế nào, nhanh hay chậm, hỏi ai, bỏ qua bước nào.
Có người gọi phần đó là "nghề nằm trong tay": nó khó nói thành lời, nên khó dạy thành bài. Người làm bánh lâu năm biết bột đã đủ chỉ bằng cách ấn ngón tay. Người bán hàng giỏi biết khách đang ngập ngừng vì giá hay vì chưa tin. Người sửa máy biết nghe tiếng kêu mà đoán chỗ hỏng.
Với người đi làm muốn lấp một khoảng trống kỹ năng, nhất là kỹ năng tay nghề hoặc kỹ năng ứng xử, học việc từ người làm nghề thường bổ sung chỗ mà khoá học bỏ trống. Nó cũng là một cách thử: sau vài buổi đứng cạnh người làm thật, bạn biết việc đó trong đời thực có giống hình dung của mình không.
Nó có giới hạn: bạn học cách của một người, kể cả thói quen chưa tốt của họ. Nên thường cần kết hợp với một nguồn có hệ thống — tài liệu, lớp ngắn — để có khung đối chiếu.
Chọn người để học: không nhất thiết là người giỏi nhất
Người giỏi nhất nghề thường bận nhất và không phải ai cũng biết giải thích. Khi chọn, tự hỏi về từng người trong danh sách của bạn, ghi câu trả lời bằng chữ:
- Họ có làm tốt đúng việc mình muốn học không, hay chỉ giỏi chung chung?
- Họ có hay giải thích cho người khác không — có ai từng học được từ họ chưa?
- Nhịp làm việc của họ có khe nào để mình đi theo mà không làm họ chậm lại?
- Mình có gì để giúp lại họ: một việc mình làm tốt mà họ đang cần?
- Mình có thấy thoải mái khi bị người này sửa sai không?
Câu cuối nghe nhỏ mà quan trọng. Học việc là bị sửa liên tục; nếu bạn ngại người đó đến mức không dám hỏi lại, việc học sẽ tắc. Một người giỏi vừa phải mà dễ hỏi thường dạy được nhiều hơn một người rất giỏi mà bạn sợ.
Mở lời và trả ơn sao cho người ta muốn nhận lời
Xin việc cụ thể, có thời hạn. "Anh cho em đi theo ba buổi sáng thứ bảy khi anh sửa máy ở xưởng, em đứng phụ, không làm chậm anh" dễ nhận lời hơn nhiều so với "anh dạy em nghề với".
Nói rõ vì sao chọn họ. Một câu thật: "Em thấy anh xử lý ca khó nhanh nhất ở đây" cho người kia biết bạn đã để ý chứ không xin bừa.
Đổi công thay vì chỉ xin. Giúp lại bằng việc mình làm được: dọn đồ nghề, ghi sổ, làm phần giấy tờ họ ngại, đưa đón hàng. Nhiều người làm nghề nhận lời vì có thêm một đôi tay hơn là vì thương.
Giữ lời về thời gian. Đã xin ba buổi thì sau ba buổi hỏi lại có được thêm không, đừng mặc định kéo dài. Người kèm thấy bạn tôn trọng thời gian của họ thì dễ mở thêm.
Cảm ơn bằng kết quả. Sau một thời gian, kể lại cho họ: "Nhờ hôm đó anh chỉ, giờ em tự làm được loại này". Với người làm nghề, đó là lời cảm ơn có trọng lượng nhất.
Ba tầng học việc: nhìn, làm cùng, làm dưới mắt
Học việc hiệu quả thường đi qua ba tầng. Đừng nhảy cóc, cũng đừng ở mãi tầng đầu:
- Nhìn có chủ đích. Trước mỗi buổi, chọn một câu hỏi: "hôm nay mình xem anh ấy kiểm lỗi theo thứ tự nào". Nhìn mà không có câu hỏi thì vài buổi là chán, lại không đọng gì.
- Làm cùng một phần. Xin làm một khâu nhỏ trong việc của họ: tháo, đo, ghi, chuẩn bị nguyên liệu. Khâu nhỏ cho bạn cảm giác tay mà không làm hỏng việc chính.
- Làm cả việc, họ đứng cạnh. Đây là tầng học nhiều nhất và cũng ngại nhất. Xin trước: "Lần tới cho em làm cả ca này, anh chỉ đứng xem và sửa".
- Hỏi "vì sao" sau mỗi lần bị sửa. Không chỉ chép cách làm, hỏi vì sao làm vậy. Hiểu lý do thì gặp tình huống khác bạn mới tự xoay được.
Người đi làm hay dừng ở tầng một vì ngại làm hỏng trước mặt người giỏi. Nhưng chỉ nhìn thì không thành kỹ năng. Nếu sau năm sáu buổi bạn vẫn chỉ đứng xem, hãy chủ động xin chuyển tầng.
Nhật ký sau mỗi buổi học việc, có dòng điền sẵn
Viết trong mười phút ngay sau buổi, khi còn nhớ. Không chấm mình giỏi hay dở, chỉ ghi điều đã xảy ra.
| Buổi | Mình đã quan sát gì | Mình tự làm được gì | Chỗ bị sửa và vì sao | Câu hỏi cho lần sau |
|---|---|---|---|---|
| Buổi 3, sáng thứ bảy | Anh Bình kiểm máy theo thứ tự nguồn → cáp → bo mạch | Tự tháo và lắp lại vỏ máy | Siết ốc quá chặt; vì vỏ nhựa dễ nứt | Khi nào thì nên thay hẳn thay vì sửa? |
| Buổi 4 |
Thêm một cột nhỏ nếu muốn: "năng lượng sau buổi" — thấy hứng, bình thường hay hút sức. Không phải để chấm, mà để sau vài tuần nhìn lại xem phần việc nào làm mình muốn quay lại, phần nào làm mình chỉ mong hết giờ. Đó là thông tin về sở thích mà không bài trắc nghiệm nào đo thay được.
Sau năm sáu buổi, đọc lại cột "chỗ bị sửa". Lỗi nào lặp lại là khoảng trống thật của bạn, đáng ghi vào bảng khoảng trống năng lực. Lỗi nào chỉ xảy ra một lần là đã học được.
Tình huống: anh Tùng, 29 tuổi, bán điện thoại muốn học sửa chữa
Anh Tùng bán điện thoại ở một cửa hàng năm năm. Anh để ý mình thích nhất những lúc ra sau quầy xem anh Bình, kỹ thuật viên, mở máy khách mang tới. Anh nghĩ tới chuyện học sửa chữa, nhưng không biết mình thích thật hay chỉ thích xem.
Anh xin anh Bình cho đi theo ba buổi sáng thứ bảy, đổi lại anh lo phần ghi phiếu nhận máy và gọi khách báo giá — việc anh Bình ngại nhất. Ba buổi đầu anh chỉ nhìn và hỏi. Buổi thứ tư anh được tháo lắp vỏ, bị sửa vì siết ốc quá tay.
Sau tám buổi, nhật ký của anh cho thấy hai điều. Một: anh thật sự thích phần chẩn đoán lỗi, và tập trung được hàng giờ không thấy mệt. Hai: phần hàn linh kiện nhỏ thì tay anh run, lần nào cũng bị sửa. Giả thuyết của anh: hướng đáng thử là phần chẩn đoán và thay linh kiện cấp đơn giản, còn hàn mạch cần luyện riêng hoặc để người khác làm.
Bước tiếp theo anh đặt ra: học một lớp ngắn về chẩn đoán lỗi phần cứng để có khung kiến thức, tiếp tục đi theo anh Bình mỗi tuần, và xin quản lý cửa hàng cho nhận thử phần tiếp nhận kỹ thuật ở quầy trong hai tháng. Anh chưa bỏ việc bán hàng.
Những điều hay làm sai khi học việc
Chỉ hỏi, không làm. Hỏi nhiều cảm thấy như đang học, nhưng tay không quen. Mỗi buổi phải có ít nhất một việc nhỏ tự tay làm.
Chép nguyên cách của người kèm. Thói quen của một người có cái hay và cái dở. Đối chiếu với tài liệu hoặc người thứ hai trước khi coi đó là cách đúng.
So mình với người kèm. Họ làm mười năm, bạn làm mười buổi. Nên so mình buổi này với mình buổi trước, ghi trong nhật ký.
Kéo dài mà không có điểm dừng. Học việc không có hẹn kết thúc dễ làm cả hai mệt. Đặt mốc tám hay mười buổi, rồi cùng nhìn lại: tiếp, đổi cách, hay dừng.
Không ghi lại gì. Tưởng nhớ được, nhưng sau ba tuần những mẹo nhỏ đã lẫn vào nhau. Mười phút ghi nhật ký ngay sau buổi là phần rẻ nhất mà nhiều người bỏ nhất.
Học việc lúc người kèm đang gấp. Ngày người kèm chạy việc gấp không phải ngày để hỏi han. Những lúc đó đứng phụ, im lặng quan sát, để dành câu hỏi cho lúc rảnh. Người kèm nhớ ai biết ý, và sẵn lòng dạy người đó thêm.
Khi nào nên dừng học việc và chuyển sang bước khác
Học việc từ một người có điểm bão hoà. Thường sau vài chục buổi, bạn thấy mình học được ít dần: người kèm đã chỉ hết những gì họ quen chỉ, và bạn đã làm được phần lớn việc dưới mắt họ. Đó không phải lúc để tiếp tục đi theo, mà là lúc chuyển sang một trong ba bước tiếp.
Bước thứ nhất là tự làm hoàn toàn, không ai đứng cạnh, rồi mang kết quả lại cho người kèm xem. Bước thứ hai là học thêm từ một người thứ hai làm cùng việc, để thấy một cách khác và bớt phụ thuộc vào thói quen của một người. Bước thứ ba là học một lớp có hệ thống để lấp những chỗ người kèm làm theo cảm giác mà không giải thích được.
Cũng có lúc dừng vì nhận ra mình không muốn đi tiếp hướng đó. Sau mười buổi đứng cạnh người làm bánh lúc bốn giờ sáng, có người nhận ra mình thích làm bánh cho nhà hơn là làm bánh để sống. Đó là một kết quả tốt: bạn biết điều đó với cái giá là mười buổi sáng, không phải một năm và toàn bộ tiền tiết kiệm.
Câu hỏi thường gặp
Người ta không có lý do gì để kèm mình, xin thế nào cho khỏi ngại?
Xin một việc nhỏ, có thời hạn, và đề nghị đổi công bằng một việc mình làm được mà họ cần. Nhiều người làm nghề sẵn lòng chia sẻ khi thấy người xin nghiêm túc và không làm chậm việc của họ. Nếu bị từ chối, cảm ơn và hỏi họ có biết ai khác không.
Có nên trả tiền cho người kèm không?
Tuỳ quan hệ và tuỳ nghề. Với người quen, đổi công và một lời cảm ơn thật thường hợp hơn tiền. Với người không quen và mất nhiều thời gian của họ, thoả thuận rõ ràng từ đầu là cách tôn trọng nhau, tránh để một bên thấy bị lợi dụng.
Học việc từ người làm nghề có thay được khoá học có hệ thống không?
Thường là bổ sung chứ không thay. Người kèm cho bạn phán đoán và mẹo thực tế, khoá học cho khung kiến thức và cách làm chuẩn. Kết hợp cả hai giúp bạn vừa có nền vừa có tay, và có cái để đối chiếu khi cách của người kèm khác sách.
Đi theo người làm nghề vài buổi thì đã biết mình có hợp nghề đó chưa?
Vài buổi cho bạn những dấu hiệu đầu tiên: có thấy hứng không, có tập trung được lâu không, phần nào thấy nặng. Đó là giả thuyết, chưa phải kết luận. Muốn chắc hơn cần thêm những lần tự làm cả việc và làm trong điều kiện thật vài tuần.
Người kèm làm khác hẳn những gì mình học trên lớp thì tin ai?
Hỏi người kèm vì sao họ làm vậy. Nhiều khi cách của họ hợp với hoàn cảnh cụ thể mà sách không tính tới. Nếu lý do không thuyết phục, hỏi thêm một người làm nghề khác. Ghi cả hai cách vào nhật ký để sau này tự so.
Ngoài 40 tuổi đi học việc từ người trẻ hơn có ngại không?
Ngại là cảm giác bình thường, nhưng trong nghề người ta nhìn tay nghề chứ không nhìn tuổi. Người lớn tuổi đi học việc thường được quý vì nghiêm túc và biết cách cư xử. Hãy nói thẳng mình muốn học, và sẵn lòng làm những việc phụ như mọi người mới.