Người ở nghề mới thường không hiểu kinh nghiệm của bạn không phải vì nó ít, mà vì bạn đang kể bằng chữ của nghề cũ. "Đứng ca" với người làm đào tạo không nói lên điều gì; "mỗi tháng kèm bốn công nhân mới tới khi họ tự đứng máy được" thì họ hiểu ngay. Gọi tên kỹ năng bằng ngôn ngữ của nghề mới là tách động tác ra khỏi tên gọi cũ rồi diễn lại bằng chữ người kia đang dùng hằng ngày.
Việc làm được ngay: chọn một kỹ năng bạn chắc chắn có, viết nó bằng ba lớp gồm động tác, bối cảnh, kết quả. Sau đó tìm một người ở nghề bạn đang tò mò, đọc cho họ nghe và hỏi "ở nghề anh chị, việc này gọi là gì?". Câu trả lời của họ chính là từ điển bạn cần. Phần dưới có bảng dịch mẫu và những chỗ dịch quá tay cần tránh.
Vì sao cùng một việc mà người nghề khác nghe không ra
Mỗi nghề có một bộ chữ riêng để gọi những việc rất bình thường. Người làm sản xuất nói "xử lý sự cố dây chuyền", người làm phần mềm nói "khắc phục lỗi", người làm dịch vụ nói "xử lý phàn nàn". Bên dưới đều là một động tác: nhận ra chỗ hỏng, tìm nguyên nhân, sửa và báo cho người liên quan. Nhưng khi nghe chữ lạ, người ta không tự dịch hộ mình; họ chỉ thấy "không liên quan".
Người đi làm lâu năm còn gặp thêm một trở ngại: những chữ của nghề cũ đã thành phản xạ, nói ra không cần nghĩ. Giáo viên nói "soạn giáo án", kế toán nói "khoá sổ", thợ nói "căn chỉnh". Với người trong nghề, mỗi chữ đó gói cả chục kỹ năng. Với người ngoài, nó chỉ là một từ chuyên môn.
Có một chiều ngược lại cũng hay gặp: người ở nghề cũ quá khiêm tốn, gọi những việc khó bằng chữ nhỏ như "phụ", "trông", "lo giùm". "Phụ chị trưởng phòng lo hồ sơ thầu" có khi là cả một tháng gom, kiểm và nộp đúng hạn mười bộ hồ sơ. Dịch đúng là gỡ cả hai lớp: lớp chữ chuyên môn khó hiểu và lớp chữ khiêm tốn làm mờ việc mình đã làm.
Vì vậy, dịch kinh nghiệm không phải là đánh bóng. Nó là mở gói: đưa ra những gì nằm trong cái chữ quen thuộc kia, rồi đặt tên lại bằng chữ mà người nghe dùng. Làm tốt bước này, bạn không cần nói nhiều hơn sự thật mà người nghe vẫn hiểu đúng giá trị của những gì bạn đã làm.
Ba lớp của một câu mô tả kỹ năng
Lớp một: động tác. Viết bằng động từ, càng cụ thể càng tốt. Không phải "phụ trách đào tạo" mà là "hướng dẫn thao tác, cho làm thử, sửa lỗi tại chỗ, kiểm lại sau một tuần". Động tác là phần mang sang nghề khác được, nên phải rõ.
Lớp hai: bối cảnh. Làm với ai, bao nhiêu người, trong điều kiện nào. "Kèm người mới" ở một tổ ba người khác với ở một ca bốn mươi người làm ba máy. Bối cảnh giúp người nghe đoán được quy mô và độ khó, nhưng đừng để nó lấn hết câu: chi tiết máy móc thì lược bớt khi nói với người ngoài ngành.
Lớp ba: kết quả. Điều gì thay đổi nhờ việc mình làm. Có thể là con số, có thể là một việc trước đây không làm được nay làm được. "Người mới tự đứng máy sau hai tuần thay vì một tháng" là kết quả. Nếu không có số, mô tả trạng thái trước và sau cũng được, miễn là có người xác nhận.
Bảng dịch: từ chữ nghề cũ sang chữ nghề mới
Đây là bảng của anh Quân, 41 tuổi, trưởng ca ở một nhà máy bao bì mười hai năm, đang tò mò về nghề đào tạo nội bộ. Cột "cẩn thận" là phần quan trọng nhất: nó giữ cho bản dịch không vượt quá điều mình đã làm.
| Cách nói ở nghề cũ | Nghề mới thường gọi là | Cẩn thận đừng nói thành | Bằng chứng |
|---|---|---|---|
| Kèm công nhân mới đứng máy | Đào tạo tại chỗ, hướng dẫn thực hành | Thiết kế chương trình đào tạo | Khoảng 30 người qua tay trong 3 năm; quản đốc biết |
| Viết lại hướng dẫn thao tác dán cạnh máy | Soạn tài liệu hướng dẫn, chuẩn hoá quy trình | Biên soạn giáo trình | Năm tờ hướng dẫn đang dán ở xưởng |
| Họp đầu ca nhắc an toàn | Truyền đạt cho nhóm, nhắc lại nội dung đào tạo | Đứng lớp chuyên nghiệp | Họp mỗi ngày, mười phút, khoảng mười lăm người |
| Xem lỗi sản phẩm rồi chỉ ra người làm sai ở bước nào | Đánh giá sau đào tạo, phản hồi theo hành vi | Đo lường hiệu quả đào tạo | Sổ ghi lỗi ca; tỉ lệ lỗi giảm sau khi chỉnh cách hướng dẫn |
| Giữ ca chạy khi thiếu người | Điều phối, sắp xếp lại nguồn lực | Quản lý vận hành nhà máy | Nhiều lần đổi ca đột xuất; tổ trưởng các ca khác biết |
Để ý cột thứ ba: anh Quân đã kèm ba mươi người, nhưng chưa từng dựng một chương trình từ đầu, chưa từng đứng trước một lớp người lạ. Viết đúng mức ấy không làm anh yếu đi; nó cho người làm đào tạo thấy chính xác anh đã có gì và cần bù gì.
Học ngôn ngữ của nghề mới mà chưa cần khoá học
Bạn không cần thuộc thuật ngữ. Bạn chỉ cần biết người trong nghề gọi những việc của họ bằng chữ gì, để tự dịch phần của mình.
- Tìm hai ba người đang làm nghề đó, qua bạn bè, đồng nghiệp cũ hay nhóm cùng nghề. Xin nói chuyện hai mươi phút, nói rõ mình chỉ muốn hiểu công việc.
- Hỏi họ một ngày làm việc gồm những việc gì, ghi nguyên văn chữ họ dùng, kể cả chữ mình chưa hiểu.
- Đọc thêm vài tài liệu nghề viết cho người mới vào: sách nhập môn, bài hướng dẫn của hội nghề, bài chia sẻ của người đã làm lâu.
- Gom những chữ lặp lại nhiều lần thành một danh sách ngắn khoảng hai mươi từ.
- Đặt danh sách đó cạnh bảng kỹ năng của mình, nối từng kỹ năng với chữ gần nhất. Kỹ năng nào không nối được thì ghi chú lại.
- Đọc bản dịch cho một người trong nghề nghe và hỏi "nghe thế này có đúng không, có chỗ nào nói quá không".
Những kỹ năng không nối được với chữ nào ở nghề mới không phải vô dụng. Có thể nghề đó gọi bằng một chữ bạn chưa nghe, có thể nó thật sự không cần ở đó. Hỏi lại là biết.
Bốn cặp chữ hay bị dịch nhầm
"Chịu áp lực tốt" và "xử lý được nhiều việc cùng lúc". Câu đầu là nhận xét, ai cũng tự viết được. Câu sau cần ví dụ: trong một ca có bao nhiêu việc chen nhau, mình sắp thứ tự thế nào, việc nào để trễ có chủ ý. Người ở nghề mới chỉ tin câu thứ hai.
"Làm việc nhóm" và "điều phối nhóm". Làm việc nhóm là ai cũng làm. Điều phối là mình phân việc, theo dõi, nhắc người khác. Nếu mình chỉ tham gia thì gọi đúng là tham gia, đừng nâng thành điều phối.
"Đào tạo" và "hướng dẫn tại chỗ". Ở nhiều nghề, đào tạo bao gồm phân tích nhu cầu, soạn chương trình, tổ chức lớp, đo kết quả. Hướng dẫn tại chỗ là một phần trong đó. Dùng chữ hẹp hơn mà đúng thì người nghe tin hơn.
"Quản lý" và "phụ trách". Quản lý thường hiểu là có người dưới quyền, có ngân sách, chịu trách nhiệm kết quả của nhóm. Phụ trách một mảng việc thì chưa chắc. Nếu mình là tổ phó hay người được giao giữ một đầu việc, nói đúng tên vai trò rồi kể việc mình làm, người nghe tự đánh giá được mức độ.
Anh Quân dịch xong thì làm gì tiếp
Câu hỏi ban đầu của anh Quân là: "Mình chỉ là trưởng ca, có làm đào tạo được không?". Sau khi dịch, anh thấy mình có ba kỹ năng nằm ngay giữa nghề đào tạo: hướng dẫn thực hành, soạn hướng dẫn ngắn, phản hồi theo hành vi. Anh cũng thấy rõ hai chỗ trống: chưa từng đứng một lớp người lạ, chưa từng dựng chương trình nhiều buổi.
Anh đem bảng dịch đi hỏi một chị làm đào tạo ở một công ty khác. Chị sửa cho anh hai chữ và nói thêm điều anh không ngờ: phần lớn thời gian của nghề này là ngồi soạn và làm việc với các phòng ban, đứng lớp chỉ chiếm ít. Giả thuyết của anh đổi lại: "mình thích phần kèm người tại chỗ; nếu mình được làm phần đó nhiều hơn, mình sẽ thấy hứng hơn đứng ca".
Bước thử của anh không phải nộp đơn. Anh xin quản đốc cho phụ trách toàn bộ đợt hướng dẫn công nhân mới tháng tới, tự soạn ba buổi và ghi lại sau mỗi buổi điều gì trôi, điều gì vấp. Kết quả của lần thử đó, chứ không phải bảng dịch, mới cho anh biết hướng này có đáng đi tiếp hay không.
Dịch quá tay: những dấu hiệu nên dừng lại
Ranh giới giữa dịch đúng và nói quá rất mỏng, nhất là khi mình đang muốn đổi việc. Nếu bản dịch của bạn có những dấu hiệu dưới đây, quay lại cột bằng chứng.
- Dùng chữ chỉ cấp quản lý ("quản lý", "chiến lược", "xây dựng hệ thống") cho việc mình chỉ tham gia một phần.
- Không còn nhận ra việc cũ trong câu mô tả mới: đồng nghiệp cũ đọc xong không biết mình đang nói về việc gì.
- Có chữ chuyên môn mà mình không giải thích lại được bằng lời thường nếu ai hỏi.
- Kết quả nghe to hơn những gì mình kiểm được, ví dụ "nâng cao năng suất" khi thật ra chỉ đỡ được một lỗi.
- Bỏ hẳn bối cảnh, làm người nghe tưởng mình làm ở quy mô lớn hơn thực tế.
Nói quá có thể mở được một cánh cửa, nhưng rồi bạn phải làm việc đúng với mức đã nói. Dịch vừa đủ thì người ở nghề mới tin bạn hơn, và bạn cũng biết chính xác mình cần học thêm gì.
Câu hỏi thường gặp
Gọi tên kỹ năng bằng ngôn ngữ nghề mới có phải là đánh bóng bản thân không?
Không, nếu làm đúng. Dịch kỹ năng là mở cái chữ quen của nghề cũ ra để thấy các động tác bên trong, rồi gọi lại bằng chữ người nghề mới dùng. Đánh bóng là thêm vào điều mình chưa làm. Cột bằng chứng giúp bạn giữ ranh giới đó.
Không quen ai trong nghề mới thì học cách họ nói ở đâu?
Có thể đọc sách nhập môn của nghề, bài chia sẻ của người làm lâu năm, tài liệu của hội nghề. Hỏi vòng qua bạn bè cũng hay ra một hai người sẵn lòng nói chuyện hai mươi phút. Ghi nguyên văn chữ họ dùng rồi gom lại thành danh sách ngắn.
Một kỹ năng của mình không tìm được tên tương ứng ở nghề mới thì sao?
Ghi chú lại và hỏi người trong nghề. Có thể nghề đó gọi bằng một chữ bạn chưa biết, có thể kỹ năng đó không được dùng ở đó. Cả hai đều là thông tin hữu ích: một cái giúp bạn kể rõ hơn, một cái cho biết đâu là phần mình sẽ ít dùng tới.
Nên mô tả kỹ năng dài hay ngắn khi nói với người ở nghề mới?
Một câu gồm ba phần là vừa: mình làm động tác gì, trong bối cảnh nào, kết quả ra sao. Ví dụ hướng dẫn thực hành cho công nhân mới, mỗi tháng bốn người, rút thời gian tự đứng máy từ một tháng xuống hai tuần. Dài hơn thì để dành khi người nghe hỏi thêm.
Có nên dùng thật nhiều thuật ngữ của nghề mới để người ta thấy mình hiểu nghề?
Không nên. Dùng vừa đủ để người nghe nhận ra việc mình làm. Nhồi thuật ngữ mà không giải thích lại được bằng lời thường thì dễ lộ khi người ta hỏi sâu. Người trong nghề thường quý người nói rõ hơn người nói kêu.
Dịch kỹ năng xong có cần làm gì trước khi đổi việc không?
Nên thử dùng chính những kỹ năng đó trong một việc nhỏ gần với nghề mới, ví dụ nhận phụ trách một đợt hướng dẫn ở chỗ đang làm. Bảng dịch cho biết bạn có gì; lần thử thật mới cho biết bạn có thích dùng nó mỗi ngày không.