KhaNang.comKhả Năng
Hiểu trắc nghiệm nghề nghiệp và giới hạn

Con làm trắc nghiệm hướng nghiệp ở trường: phụ huynh đọc cùng con thế nào

Kết quả trắc nghiệm của con là điểm bắt đầu cho một cuộc trò chuyện, không phải lời phán về ngành học. Cách hỏi, cách nghe và việc nhỏ cha mẹ cùng con thử trong học kỳ.

A mother in her forties and a teenage son sit side by side at a dining table in the afternoon, both looking at a notebook with blank pages, soft window light

Khi con mang về một kết quả trắc nghiệm hướng nghiệp từ trường, việc có ích nhất cha mẹ có thể làm là hỏi con thấy thế nào trước khi nói mình thấy thế nào. Kết quả đó là điểm bắt đầu cho một cuộc trò chuyện về điều con thích và điều con muốn thử, không phải lời phán con hợp ngành gì. Đọc cùng con theo cách đó, cha mẹ giúp con học một kỹ năng dùng được cả đời: xem một kết quả về mình như một giả thuyết để kiểm, không như một nhãn để đeo.

Việc làm được ngay tối nay: hỏi con ba câu, rồi chỉ nghe. Câu một: "Con thấy chỗ nào đúng với con?". Câu hai: "Chỗ nào con thấy không giống con?". Câu ba: "Có điều gì trong đó con muốn thử thêm không?". Không bình luận, không so với ai, không nhắc tới ngành học trong buổi đầu.

Bài ở trường thường đo gì, và không đo gì

Phần lớn bài con làm ở trường là bài sở thích: hỏi con thích hay không thích những hoạt động như sửa đồ, vẽ, giúp bạn, tính toán, thuyết phục người khác. Có trường cho làm thêm bài năng lực hay bảng hỏi về cách học. Mỗi loại đo một thứ khác, và bài sở thích không cho biết con giỏi việc gì.

Điều quan trọng hơn cha mẹ nên biết là: ở tuổi mười lăm, mười bảy, sở thích của con còn đang thay đổi, và câu trả lời của con dựa vào những gì con đã kịp trải qua, vốn còn ít. Con trả lời "không thích sửa máy" có thể chỉ vì con chưa bao giờ được mở một cái máy ra. Vì vậy kết quả của con nên được đọc như bản nháp, chứ không phải bản cuối.

Bài cũng không biết hoàn cảnh nhà mình, không biết con mạnh ở môn nào trên lớp, và không biết con đang chịu áp lực gì từ bạn bè hay từ chính kỳ vọng của gia đình. Những thứ đó cha mẹ và con phải tự đặt cạnh kết quả.

Một điều nữa: nhiều bài ở trường đi kèm danh sách ngành học gợi ý. Danh sách đó không biết gì về con ngoài vài chục câu trả lời. Cha mẹ có thể đọc nó cùng con như một danh sách những thứ để tò mò, không như một danh sách để chọn. Chọn ngành là chuyện của nhiều năm và nhiều lần thử, không phải của một tờ kết quả.

Những điều nên tránh khi đọc cùng con

Chốt ngành ngay. "Kết quả ra thế này thì con học ngành này đi" là câu làm con đóng cửa nhanh nhất. Con sẽ hoặc làm theo mà không hiểu vì sao, hoặc chống lại cả kết quả lẫn cha mẹ.

So với anh chị, bạn bè. "Con nhà bác ra nhóm này, học giỏi lắm" biến một công cụ tự hiểu mình thành một cuộc thi. Không có kết quả nào hơn kết quả nào.

Dùng kết quả để ép. Nếu cha mẹ đã có sẵn mong muốn, rất dễ chỉ đọc những dòng ủng hộ mong muốn đó. Con nhận ra ngay, và từ đó không muốn nói thật với cha mẹ nữa.

Chê kết quả trước mặt con. "Trắc nghiệm vớ vẩn" cũng gạt đi luôn những gì con vừa nghĩ về mình. Nếu cha mẹ nghi ngờ bài, hãy hỏi con cùng kiểm lại nó, đừng phủ nhận.

Đọc kết quả của con thay con. Cha mẹ đọc trước rồi kể lại cho con theo cách hiểu của mình là bỏ mất phần quý nhất: con tự đọc và tự nói. Con đọc trước, cha mẹ đọc sau, và cha mẹ hỏi trước khi nói.

Biến kết quả thành điểm số. Không hỏi "con được bao nhiêu ở phần này", không nói "phần này con thấp quá". Với bài sở thích, không có cao thấp, chỉ có loại việc con đang bị hút nhiều hay ít.

Một buổi đọc cùng con, từng bước

Chọn một buổi tối thong thả, không ngay sau bữa có chuyện căng, không trước ngày kiểm tra. Ba mươi đến bốn mươi lăm phút là đủ.

  1. Để con kể bài hỏi những gì, con làm có thấy khó hiểu câu nào không. Việc này giúp cha mẹ biết bài thuộc loại nào.
  2. Hỏi ba câu ở đầu bài: đúng ở đâu, không giống ở đâu, muốn thử gì. Ghi lại lời con, đừng sửa.
  3. Cùng con tìm ví dụ thật: những lần con làm một việc mà quên giờ, những việc bạn bè hay nhờ con, những môn hay hoạt động con tự tìm hiểu mà không ai bắt.
  4. Đặt kết quả cạnh những ví dụ đó. Chỗ nào có ví dụ ủng hộ thì ghi là "có dấu hiệu". Chỗ nào chưa có ví dụ thì ghi là "chưa biết, cần thử".
  5. Chọn cùng con một việc nhỏ để thử trong học kỳ này, gắn với chỗ "chưa biết".
  6. Hẹn một buổi sau hai, ba tháng để xem lại. Không hỏi "con đã chọn ngành chưa", mà hỏi "lần thử đó con thấy sao".

Nếu con không muốn nói nhiều trong buổi đầu, đừng ép. Có em cần vài ngày để nghĩ. Để bảng ghi trên bàn của con và nói rằng khi nào con muốn thì cả nhà ngồi lại. Cánh cửa để mở thường được con tự bước vào.

Bảng ghi chung của con và cha mẹ, không chấm điểm

Con giữ bảng này, cha mẹ chỉ giúp hỏi. Không có cột điểm, không có cột xếp loại. Dòng đầu là ví dụ của hai mẹ con chị Hoa ở phần dưới.

Kết quả nóiCon thấy đúng ở đâuCon đã từng làm gì cho thấyĐiều còn chưa biếtThử gì nhỏ trong học kỳ
Thích làm bằng tay, tạo ra vật cụ thể (ví dụ)Thích lắp mô hình, thích sửa xe đạpTự sửa xe đạp cho cả nhà, làm mô hình cho môn công nghệThích sửa đồ hay thích thiết kế ra đồ?Theo bác hàng xóm làm điện hai buổi cuối tuần, xem con thấy sao
Phần của con

Ghi rõ ai là người viết cột "con thấy đúng ở đâu": phải là con. Cha mẹ viết hộ cột đó là đã biến bảng thành ý của cha mẹ.

Cột cuối nên là việc nhỏ, rẻ, an toàn và làm được trong vài buổi: theo một người quen làm nghề, tham gia một câu lạc bộ, nhận một phần việc trong lớp, tự làm một món đồ. Không đăng ký khoá học dài hay mua dụng cụ đắt chỉ vì một kết quả. Lần thử nhỏ cho con thông tin thật, và nếu con thấy không thích thì cũng không ai phải tiếc.

Câu hỏi mở cha mẹ có thể dùng

Câu hỏi đóng như "con có thích không" thường chỉ nhận được "cũng được". Câu hỏi mở cho con chỗ để nghĩ và kể. Chọn hai, ba câu cho một buổi, đừng hỏi dồn.

  • Lần gần đây nhất con làm một việc mà quên cả giờ là lúc nào, con đang làm gì?
  • Bạn bè hay nhờ con việc gì?
  • Môn hay hoạt động nào con thấy khó mà vẫn muốn làm tiếp?
  • Có nghề nào con thấy người ta làm mà con tò mò muốn biết một ngày của họ ra sao?
  • Nếu được thử một việc trong mùa hè này, con muốn thử gì?
  • Có phần nào trong kết quả làm con thấy khó chịu hay lo không?

Câu cuối quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Có em đọc kết quả rồi lo vì không giống mong muốn của gia đình, hoặc không giống bạn thân. Cho con chỗ nói ra nỗi lo đó là cách giữ cuộc trò chuyện còn mở cho những lần sau.

Tình huống: chị Hoa và con trai lớp mười

Chị Hoa, 44 tuổi, làm kế toán. Con trai lớp mười mang về kết quả trắc nghiệm ở trường, nổi lên nhóm việc kỹ thuật và làm bằng tay. Chị vốn mong con học kinh tế như mình, và phản ứng đầu tiên là thấy hụt hẫng.

  • Chị nhận ra cảm giác hụt hẫng là của mình, không phải của con. Chị chờ hai ngày mới ngồi nói chuyện để không mang cảm giác đó vào.
  • Chị hỏi ba câu. Con nói đúng ở chỗ thích sửa đồ, không giống ở chỗ bài bảo con không thích tính toán, vì con vẫn thích giải toán. Con muốn thử làm cái gì đó với điện.
  • Hai mẹ con tìm ví dụ: con tự sửa quạt, sửa xe đạp, hay ở lại sau giờ học môn công nghệ. Con cũng giải toán tốt trên lớp.
  • Chị ghi vào bảng: "có dấu hiệu" ở phần làm bằng tay, "chưa biết" ở chỗ con thích sửa đồ hay thích tính toán thiết kế ra đồ.
  • Việc thử trong học kỳ: con theo một người quen làm thợ điện hai buổi cuối tuần, và tham gia câu lạc bộ khoa học kỹ thuật ở trường nếu có.
  • Chị không nhắc tới ngành kinh tế trong buổi đó. Chị hẹn con ba tháng sau nói chuyện lại.

Ba tháng sau, có thể con vẫn thích sửa điện, có thể con thấy mình thích phần tính toán hơn. Dù kết quả thế nào, con đã học được cách thử thay vì đoán, và biết mẹ là người hỏi chứ không phải người phán.

Khi kết quả khác điều cha mẹ mong, và điều cha mẹ học được cho mình

Tách mong muốn của mình ra. Viết riêng ra giấy điều mình mong cho con và lý do: lo con vất vả, muốn con ổn định, muốn con nối nghề. Những lo lắng đó chính đáng, nhưng nên nói thành lời riêng, không trộn vào việc đọc kết quả.

Nói lo lắng bằng câu hỏi, không bằng kết luận. "Mẹ lo nghề này vất vả, con nghĩ sao?" mở được câu chuyện. "Nghề đó vất vả lắm, đừng" thì đóng nó lại.

Nhờ người trong nghề. Nếu con quan tâm một hướng cha mẹ không rành, tìm một người quen đang làm nghề đó cho con hỏi chuyện. Giáo viên phụ trách hướng nghiệp ở trường cũng là người nên gặp nếu cả nhà vẫn rối.

Một điều cho chính cha mẹ. Nhiều phụ huynh ngồi đọc cùng con rồi nhận ra mình cũng chưa từng tự hỏi những câu đó về công việc của mình. Nếu vậy, cách đọc này dùng được cho cả cha mẹ: đặt kết quả cạnh việc thật, coi nó là giả thuyết, và thử nhỏ trước khi quyết lớn.

Câu hỏi thường gặp

Con làm trắc nghiệm hướng nghiệp ở trường thì cha mẹ nên làm gì đầu tiên?

Hỏi con thấy chỗ nào đúng, chỗ nào không giống mình, và có muốn thử điều gì không, rồi chỉ nghe. Tránh bình luận hay nhắc tới ngành học trong buổi đầu để con nói thật suy nghĩ của mình.

Kết quả trắc nghiệm có nói con hợp ngành gì không?

Không nên đọc như vậy. Phần lớn bài ở trường đo sở thích, mà sở thích tuổi mười lăm, mười bảy còn đổi nhiều. Kết quả là gợi ý để con thử, không phải lời chốt ngành học.

Kết quả của con khác mong muốn của cha mẹ thì sao?

Tách mong muốn của mình ra và nói thành câu hỏi riêng, ví dụ cha mẹ lo nghề này vất vả, con nghĩ sao. Đừng dùng kết quả để ép hay để chê, vì con sẽ ngừng nói thật với cha mẹ.

Có nên so kết quả của con với anh chị hay bạn bè không?

Không nên. Kết quả trắc nghiệm không có hơn kém, so sánh biến nó thành một cuộc thi và làm con thấy mình bị xếp hạng. Hãy chỉ đặt kết quả cạnh những việc chính con đã làm.

Cha mẹ có thể giúp con kiểm lại kết quả bằng cách nào?

Cùng con tìm ví dụ thật cho từng điều kết quả nói, ghi chỗ có dấu hiệu và chỗ chưa biết, rồi chọn một việc nhỏ để thử trong học kỳ như theo người quen làm nghề vài buổi hay tham gia câu lạc bộ.

Khi nào nên nhờ giáo viên hướng nghiệp hoặc người ngoài?

Khi cả nhà đã nói chuyện mà vẫn rối, khi con quan tâm một hướng cha mẹ không rành, hoặc khi cuộc trò chuyện cứ thành tranh cãi. Một người ngoài có kinh nghiệm giúp giữ câu chuyện quanh việc thử thay vì quanh mong muốn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138