Muốn kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp nói được điều gì đó về mình, phần chuẩn bị quan trọng gần bằng chính bài. Ba việc cần làm trước: chọn lúc làm khi đầu óc bình thường, không phải ngay sau một ngày tệ hay một tin vui lớn; viết ra câu hỏi mình muốn bài giúp trả lời; và ghi một trang lịch sử công việc để có cái mà đối chiếu. Trong lúc làm, trả lời theo những gì mình đã thật sự làm, không theo con người mình mong trở thành.
Nếu bạn định làm một bài tối nay, hãy hoãn sang cuối tuần và dùng tối nay để viết trang lịch sử công việc. Kết quả của bạn sẽ đọc được hơn hẳn.
Chọn lúc làm: tránh ba thời điểm
Ngay sau một ngày tệ ở chỗ làm. Vừa bị sếp chê, vừa cãi nhau với khách, bạn sẽ trả lời "không thích" cho mọi thứ dính tới công việc hiện tại. Kết quả khi đó đo cơn bực, không đo sở thích.
Ngay sau một tin vui hay một cơn hứng. Vừa xem một chương trình về người mở xưởng gốm, vừa được khen một món làm thêm, bạn dễ chọn "rất thích" cho những thứ mình mới chỉ mơ. Hứng là thật, nhưng chưa đủ để thành sở thích nghề.
Lúc mệt và bị chen ngang. Mười giờ đêm, con khóc, điện thoại rung liên tục. Bài sở thích bị ảnh hưởng ít hơn, nhưng bài năng lực có đáp án thì gần như vô nghĩa nếu làm lúc này.
Thời điểm nên chọn. Một buổi sáng ngày nghỉ, sau khi ngủ đủ, có khoảng một giờ không ai gọi. Nếu phải làm buổi tối, chọn một ngày làm việc bình thường, không quá tốt, không quá tệ. Ghi lại lúc làm và tâm trạng lúc đó bên cạnh kết quả, để sau này đọc lại còn biết điều kiện.
Viết ra câu hỏi trước khi làm
Người làm trắc nghiệm mà không có câu hỏi thì đọc kết quả nào cũng thấy "hay hay", đọc xong không biết làm gì. Người có câu hỏi thì đọc với một cái lọc: phần nào giúp trả lời câu của mình, phần nào không liên quan.
Câu hỏi tốt cụ thể và gắn với một quyết định. "Mình là người thế nào" là câu quá rộng. "Mình nên ở lại phòng kinh doanh hay xin chuyển sang chăm sóc khách hàng" là câu dùng được. "Sau năm năm ở nhà, mình còn muốn quay lại loại việc cũ không" là câu dùng được. Một câu hỏi như vậy cũng giúp bạn chọn đúng loại bài: câu về thích hay không thích thì làm bài sở thích, câu về điều kiện sống và điều mình cần thì làm bảng hỏi giá trị, câu về làm nổi hay không thì bài trắc nghiệm không trả lời hết được, phải tìm bằng chứng việc thật.
Hãy viết câu hỏi ra giấy và để ngay cạnh khi làm bài. Sau khi có kết quả, câu đầu tiên bạn viết là câu trả lời cho câu hỏi đó, dù chỉ là "bài này chưa trả lời được, mình cần thêm…".
Nếu nghĩ mãi không ra câu hỏi nào, thử hoàn thành câu này: "Ba tháng nữa, mình muốn biết rõ hơn về…". Phần sau dấu ba chấm thường chính là câu hỏi. Nếu nó vẫn quá rộng, chia nhỏ thành hai, ba câu và chỉ chọn một câu cho lần làm bài này.
Một trang lịch sử công việc, viết trước khi làm
Đây là phần chuẩn bị đáng giá nhất, mất khoảng bốn mươi phút. Liệt kê các chỗ làm hoặc các giai đoạn lớn, mỗi chỗ ghi vài đầu việc chính và cảm giác của mình. Không chấm điểm, chỉ ghi lại. Dòng đầu là ví dụ của một người làm nhân viên kinh doanh rồi chuyển sang quản lý cửa hàng.
| Giai đoạn | Đầu việc chính | Việc thấy hứng | Việc hút sức | Người khác hay nhờ mình việc gì |
|---|---|---|---|---|
| Kinh doanh, 3 năm (ví dụ) | Gọi khách, gặp khách, báo giá | Gặp trực tiếp, giải thích sản phẩm | Gọi cho khách lạ cả buổi | Kèm nhân viên mới đi gặp khách |
| Quản lý cửa hàng, 4 năm (ví dụ) | Xếp ca, kiểm hàng, xử lý khiếu nại | Xếp lại kho cho dễ tìm | Giải quyết nhân viên mâu thuẫn | Lên bảng ca cho các cửa hàng khác |
| Giai đoạn của bạn |
Cột cuối thường làm người ta bất ngờ nhất. Những việc người khác hay nhờ mình là bằng chứng mạnh về năng lực, mạnh hơn bất cứ câu tự khai nào. Có trang này trong tay, khi kết quả bài nói "bạn thích tổ chức, sắp xếp", bạn biết ngay nó khớp với dòng "xếp lại kho" và "lên bảng ca", và tin nó nhiều hơn.
Trong lúc làm: trả lời theo việc thật
Nhiều bài hỏi theo kiểu "bạn có thích…" hoặc "bạn có hay…". Cách trả lời đỡ lệch nhất là nghĩ tới một lần cụ thể mình đã làm việc đó, rồi trả lời theo cảm giác lần đó. Không có lần nào thì trả lời theo lần gần giống nhất, và đánh dấu nhẹ câu đó để biết đây là đoán.
Người đi làm hay rơi vào hai kiểu lệch. Kiểu thứ nhất là trả lời theo vai: là trưởng nhóm nên chọn "thích dẫn dắt", dù thật ra mình mệt mỗi lần phải họp. Kiểu thứ hai là trả lời theo hình ảnh mong muốn: muốn mình là người sáng tạo nên chọn "rất thích" mọi câu về ý tưởng mới. Cả hai đều dễ hiểu, và cả hai đều làm kết quả nói về vai trò hay mong ước thay vì nói về bạn.
Một mẹo nhỏ: khi phân vân giữa hai mức, hỏi "nếu không ai biết câu trả lời này, mình chọn mức nào?". Bài trắc nghiệm cho chính mình không có ai chấm, nên không có lý do gì để trả lời cho đẹp.
Với câu thật sự không biết, ví dụ hỏi về một việc chưa từng làm, chọn mức giữa và ghi chú. Đừng ép mình có ý kiến mạnh về thứ mình chưa từng thử.
Tình huống: chị Vy chuẩn bị trước khi làm bài
Chị Vy, 31 tuổi, làm kinh doanh năm năm, đang băn khoăn có nên xin chuyển sang chăm sóc khách hàng. Áp lực chỉ tiêu làm chị mệt. Chị định làm một bài trắc nghiệm sở thích vào tối thứ Sáu sau tuần không đạt chỉ tiêu.
- Chị hoãn bài sang sáng Chủ nhật, dùng tối thứ Sáu để viết trang lịch sử công việc.
- Chị viết câu hỏi: "Mình mệt vì chỉ tiêu hay mệt vì làm việc với khách nói chung?"
- Trang lịch sử cho thấy những ngày vui nhất của chị là những ngày giúp khách cũ xử lý trục trặc sau khi mua, ngày mệt nhất là ngày phải gọi khách mới liên tục.
- Sáng Chủ nhật làm bài, kết quả nổi ở nhóm giúp đỡ người khác và nhóm thuyết phục gần bằng nhau. Chị đặt cạnh trang lịch sử và thấy phần "giúp đỡ" khớp với những ngày vui.
- Giả thuyết chị ghi: "Nếu mình nhận phần chăm sóc khách sau bán hàng, mình sẽ ít mệt hơn mà vẫn dùng được cách nói chuyện của mình."
- Bước thử: hỏi trưởng phòng chăm sóc khách hàng xin ngồi cùng một buổi chiều, xem việc hằng ngày ra sao, hỏi phần nào áp lực nhất.
Nếu làm bài vào tối thứ Sáu, nhiều khả năng chị chọn "không thích" mọi thứ liên quan tới khách, và kết luận sai rằng mình nên tránh hẳn việc làm với người.
Danh sách chuẩn bị, đánh dấu có hoặc chưa
Đi qua danh sách này trước khi bấm bắt đầu. Không cần đủ hết mới được làm, nhưng thiếu dòng nào thì ghi lại để biết kết quả có thể lệch ở đâu.
- Mình đã ngủ đủ đêm qua và hôm nay là một ngày bình thường.
- Mình đã viết câu hỏi muốn bài giúp trả lời.
- Mình đã có trang lịch sử công việc bên cạnh.
- Mình biết bài này thuộc loại nào: sở thích, năng lực, giá trị hay phong cách.
- Mình có khoảng một giờ không bị gọi, không bị chen ngang.
- Mình đã quyết định sẽ lưu kết quả kèm ngày làm và tâm trạng lúc làm.
- Mình đã xem trang làm bài hỏi những thông tin cá nhân gì, và chỉ nhập phần cần.
Danh sách này không có ngưỡng đạt. Nó chỉ giúp bạn biết khi đọc kết quả thì nên cẩn thận ở chỗ nào.
Ví dụ, nếu bạn đánh "chưa" ở dòng câu hỏi, hãy dành năm phút viết câu hỏi trước rồi mới làm. Nếu đánh "chưa" ở dòng ngủ đủ, với bài sở thích vẫn có thể làm, nhưng bài năng lực có đáp án thì nên dời sang hôm khác. Nếu đánh "chưa" ở dòng biết loại bài, hãy đọc kỹ vài câu đầu: câu hỏi thích hay không thích là bài sở thích, câu có đáp án đúng sai là bài năng lực, câu bắt chọn giữa hai điều tốt là bài giá trị.
Sau khi làm: đừng đọc ngay, và điều không cần làm
Để kết quả qua một đêm. Đọc ngay sau khi làm, người ta dễ bị cuốn theo những nhãn gọi tên mình. Lưu lại, ngày hôm sau đọc với câu hỏi và trang lịch sử bên cạnh.
Viết ba dòng. Kết quả khớp với việc thật ở đâu, chưa khớp ở đâu, và một việc nhỏ có thể thử trong tháng tới để kiểm phần chưa khớp.
Không cần luyện trước bài sở thích hay giá trị. Hai loại này không có đáp án đúng. Luyện trước chỉ làm câu trả lời bớt thật.
Đọc lại sau ba tháng. Đặt một lời nhắc cho ba tháng sau. Lúc đó đọc lại kết quả và ba dòng đã viết, xem điều gì vẫn đúng sau khi bạn đã thử vài việc. Phần còn đúng là phần đáng giữ; phần đã khác cho bạn biết mình vừa học được gì về chính mình.
Không cần làm liên tiếp nhiều bài trong một buổi. Bài thứ ba trong một buổi sáng thường được trả lời cho xong. Một bài làm kỹ hơn ba bài làm vội. Khi đã chuẩn bị kỹ mà kết quả vẫn rối, mang trang lịch sử và câu hỏi tới một người làm tư vấn nghề nghiệp để cùng đọc.
Câu hỏi thường gặp
Nên làm trắc nghiệm nghề nghiệp vào lúc nào?
Nên làm vào một ngày bình thường, sau khi ngủ đủ, có khoảng một giờ không bị chen ngang. Tránh làm ngay sau một ngày tệ ở chỗ làm hoặc ngay sau một tin vui lớn, vì câu trả lời sẽ nghiêng theo cảm xúc lúc đó.
Cần chuẩn bị gì trước khi làm trắc nghiệm nghề nghiệp?
Viết ra câu hỏi mình muốn bài giúp trả lời, ghi một trang lịch sử công việc gồm việc thấy hứng, việc hút sức, việc người khác hay nhờ, và biết rõ bài mình sắp làm thuộc loại nào.
Trả lời theo vai trò đang làm có sao không?
Có thể làm kết quả lệch. Người làm trưởng nhóm hay chọn thích dẫn dắt vì đó là việc phải làm, chứ chưa chắc là việc mình thích. Hãy nghĩ tới một lần cụ thể đã làm việc đó và trả lời theo cảm giác lần ấy.
Gặp câu hỏi về việc chưa từng làm thì trả lời thế nào?
Chọn mức giữa và đánh dấu nhẹ câu đó. Đừng ép mình có ý kiến mạnh về thứ chưa thử. Khi đọc kết quả, những câu đã đánh dấu là chỗ cần kiểm thêm bằng thử thật.
Có nên đọc kết quả ngay sau khi làm không?
Nên lưu lại và đọc vào ngày hôm sau, với câu hỏi và trang lịch sử công việc bên cạnh. Đọc ngay dễ bị cuốn theo nhãn gọi tên mình và quên đối chiếu với việc thật.
Có cần luyện trước khi làm trắc nghiệm sở thích không?
Không cần. Trắc nghiệm sở thích và giá trị không có đáp án đúng, luyện trước chỉ làm câu trả lời bớt thật. Riêng bài năng lực có đáp án thì làm quen vài câu mẫu là đủ.