Khi có người giải thích kết quả trắc nghiệm cho mình, dù là người làm tư vấn nghề nghiệp, cán bộ ở một buổi tư vấn việc làm hay bộ phận nhân sự nơi mình làm, thứ quyết định buổi gặp có ích hay không là câu hỏi bạn mang theo. Hãy chuẩn bị ba nhóm: câu hỏi về công cụ (bài này đo gì, không đo gì), câu hỏi về kết quả của mình (chỗ nào chắc, chỗ nào chưa chắc), và câu hỏi về bước tiếp (nên thử gì trước, kiểm bằng cách nào).
Bài này đưa danh sách câu hỏi cho từng nhóm, cách ghi lại buổi gặp để không quên sau hai ngày, ví dụ của một bác tài năm mươi ba tuổi đi gặp tư vấn lần đầu, và những câu nên tránh vì chúng kéo người giải thích vào chỗ phải phán thay bạn.
Vì sao một buổi giải thích kết quả hay trôi qua mà không đọng lại gì
Người giải thích thường đi theo bản kết quả từ trên xuống: nhóm nổi nhất, ý nghĩa của nó, những nghề liên quan. Bạn gật đầu vì mọi thứ nghe hợp lý. Đến khi về nhà, điều còn nhớ chỉ là tên một nhóm và vài nghề, cùng một cảm giác mơ hồ "hình như mình nên đổi".
Điều này không phải lỗi của ai. Người giải thích không biết bạn đang băn khoăn chỗ nào nếu bạn không nói. Họ cũng thường có ít thời gian, nên chọn phần chung nhất để nói. Người đi làm lâu năm lại hay ngại hỏi, vì sợ mình hỏi câu "ngây ngô", hoặc vì quen ngồi nghe trong các buổi họp ở chỗ làm.
Một buổi giải thích có ích là buổi mà bạn dẫn ít nhất một nửa: bạn mang câu hỏi, bạn mang những việc đã làm để đối chiếu, bạn yêu cầu người giải thích nói rõ chỗ nào chắc và chỗ nào chỉ là phỏng đoán. Người làm tư vấn tử tế thường rất mừng khi gặp người hỏi như vậy, vì buổi gặp đi vào đúng chuyện của bạn.
Chuẩn bị nửa giờ tối hôm trước
Không cần chuẩn bị nhiều, nhưng nửa giờ tối hôm trước làm buổi gặp khác hẳn. Làm theo thứ tự này:
- Đọc lại bản kết quả một lượt và đánh dấu ba chỗ: chỗ mình thấy đúng nhất, chỗ mình thấy sai nhất, chỗ mình không hiểu.
- Viết ra hai việc đã làm khiến mình thấy hứng và một việc khiến mình hút sức, mỗi việc hai dòng: làm gì, kết quả ra sao. Đây là thứ để đối chiếu, người giải thích không thể biết nếu bạn không mang theo.
- Viết một câu nói rõ vì sao mình đi gặp: đang chán việc, sắp mất việc, muốn học thêm, hay chỉ tò mò. Lý do khác nhau thì cách đọc kết quả khác nhau, và người giải thích cần biết điều này ngay từ đầu.
- Chọn sẵn năm câu hỏi từ ba nhóm dưới đây, ghi ra giấy. Trong buổi gặp, nếu thời gian ngắn, hỏi câu về chỗ lệch trước tiên.
Nếu bạn ngại hỏi, cứ nói thẳng ở đầu buổi: "Em có mấy câu muốn hỏi, em ghi sẵn ra đây". Câu đó đặt buổi gặp vào nhịp của bạn mà không làm ai khó chịu.
Nhóm một: hỏi về công cụ
Những câu này giúp bạn biết nên tin bản kết quả tới mức nào. Không cần hỏi hết, chọn hai ba câu.
- "Bài này đo sở thích, năng lực, giá trị hay phong cách làm việc? Hay trộn nhiều thứ?"
- "Các câu hỏi trong bài là mình tự khai, hay có phần làm bài thật, như giải một bài toán, đọc một đoạn văn?"
- "Kết quả của mình được so với ai? Với người cùng tuổi, cùng nghề, hay với toàn bộ người đã làm bài?"
- "Nếu mình làm lại sau ba tháng, phần nào có khả năng thay đổi nhiều nhất?"
- "Bài này có điều gì nó hoàn toàn không đo, mà người ta hay tưởng là nó đo?"
Câu cuối là câu hay nhất. Người giải thích hiểu nghề sẽ trả lời ngay, ví dụ "bài này không đo năng lực, chỉ đo bạn thích gì" hoặc "nó không biết gì về sức khoẻ hay hoàn cảnh gia đình của bạn". Ghi câu trả lời đó lên đầu trang ghi chép, nó sẽ giúp bạn đọc phần còn lại đúng mực.
Nếu người giải thích không trả lời được những câu này, đó cũng là thông tin: bạn nên đọc bản kết quả thận trọng hơn và dựa nhiều hơn vào bằng chứng của chính mình.
Nhóm hai: hỏi về kết quả của chính mình
Mang theo hai ba việc cụ thể đã làm, có cái mình thích và có cái mình ghét, để hỏi đối chiếu.
- "Hai nhóm đứng đầu của mình cách nhau nhiều hay ít? Thứ tự giữa chúng có đáng tin không?"
- "Phần nào trong kết quả của mình rõ nhất, phần nào nằm sát ranh giới và có thể đổi nếu làm hôm khác?"
- "Mình đã làm việc A mười năm và thấy ổn, nhưng kết quả lại xếp loại việc đó rất thấp. Anh chị giải thích chỗ lệch này thế nào?"
- "Có dấu hiệu nào cho thấy mình trả lời theo hình ảnh mình muốn có, hoặc trả lời lúc đang mệt không?"
- "Nếu chỉ được giữ lại một ý từ bản kết quả này, anh chị sẽ giữ ý nào, và vì sao?"
Câu thứ ba, câu hỏi về chỗ lệch giữa kết quả và việc thật, là câu đáng hỏi nhất mà ít người hỏi. Người giải thích giỏi sẽ không bênh bản kết quả; họ sẽ cùng bạn tìm cách giải thích, ví dụ bạn ổn với việc đó vì đã quen tay, hay vì hoàn cảnh quanh việc tốt.
Nhóm ba: hỏi về bước tiếp
Đây là nhóm biến buổi gặp thành việc làm được. Hỏi sao cho câu trả lời là một hành động, không phải một tên nghề.
- "Nếu kết quả này đúng, thì mình nên thấy điều gì khi làm thử một việc nhỏ trong hai tuần?"
- "Có cách nào thử hướng này mà không phải nghỉ việc đang làm không?"
- "Theo anh chị, mình nên hỏi người đang làm nghề nào để kiểm, và hỏi họ câu gì?"
- "Có phần việc nào ngay ở chỗ mình đang làm mà mình có thể xin nhận để thử không?"
- "Khi nào thì nên quay lại gặp anh chị, và mang theo gì?"
Những câu này giúp người giải thích chuyển từ vai "người đọc bài" sang vai "người cùng lập kế hoạch thử". Họ thường có rất nhiều gợi ý về cách thử mà bạn không tự nghĩ ra, chỉ cần được hỏi đúng.
Ghi lại buổi gặp: một trang, bốn ô, ví dụ điền sẵn
Ghi ngay trong buổi gặp hoặc trong một giờ sau đó. Ví dụ của chú Sơn, 53 tuổi, lái xe tải hai mươi lăm năm, lưng bắt đầu yếu, đi gặp tư vấn nghề lần đầu sau khi làm một bài sở thích và một bảng tự đánh giá năng lực.
| Ô | Ghi gì | Chú Sơn ghi |
|---|---|---|
| Điều bài đo và không đo | Câu trả lời cho nhóm một | Bài đo mình thích loại việc gì, không đo sức khoẻ, không biết mình đã lái xe giỏi tới đâu |
| Phần chắc trong kết quả | Điều người giải thích và mình cùng thấy rõ | Thích việc thực tế, làm với máy móc, thích tự xoay xở một mình |
| Phần chưa chắc | Chỗ lệch, chỗ sát ranh giới | Kết quả xếp "giúp đỡ, hướng dẫn người khác" cao, mình chưa từng làm việc đó chính thức, chỉ thỉnh thoảng chỉ đường cho tài xế mới |
| Bước thử trong ba tuần | Một việc nhỏ cụ thể và cách biết mình thấy thế nào | Xin công ty cho kèm một tài xế mới hai chuyến; ghi lại sau mỗi chuyến mình thấy mệt hay thấy vui khi giải thích |
Trang ghi chép của chú Sơn không có tên nghề nào. Đó là cố ý. Nó có một phần chắc, một phần chưa chắc và một việc để làm. Ba tuần sau, khi kèm xong hai chuyến, chú có thứ cụ thể để mang tới buổi gặp thứ hai, thay vì lại hỏi "vậy mình hợp làm gì".
Với chú, phần chưa chắc mới là phần đáng giá: một hướng mà sức khoẻ cho phép, dùng được hai mươi lăm năm kinh nghiệm đường sá, mà chú chưa bao giờ nghĩ tới vì nó không có trong đầu như một "nghề".
Những câu nên tránh, và câu nên hỏi thay
"Vậy em hợp làm nghề gì?" Câu này đẩy người giải thích vào chỗ phải phán. Người cẩn thận sẽ né, người kém cẩn thận sẽ đọc lại danh sách nghề. Hỏi thay: "Từ kết quả này, đâu là hai ba loại việc đáng thử trước?"
"Kết quả này có đúng không?" Câu hỏi quá rộng, câu trả lời chỉ có thể là "phần lớn đúng". Hỏi thay: "Phần nào trong kết quả của em chắc nhất, phần nào dễ đổi nhất?"
"Ở tuổi em đổi nghề có muộn không?" Người giải thích không có cách nào trả lời tử tế câu này từ bản kết quả. Hỏi thay: "Với kinh nghiệm em đã có, hướng thử nào ít phải bắt đầu lại từ đầu nhất?"
"Nghề nào đang dễ kiếm tiền?" Bản kết quả không biết điều này, và người giải thích kết quả cũng không phải nguồn tốt nhất. Để câu này cho những người đang làm nghề.
Sau buổi gặp: tuần đầu làm gì
Trong hai ngày đầu, đọc lại trang ghi chép và sửa những chỗ mình ghi vội. Viết thêm một dòng ở cuối: điều gì trong buổi gặp làm mình bất ngờ nhất. Điều bất ngờ thường là điều mới, đáng giữ.
Trong tuần, làm bước thử đầu tiên, dù nhỏ. Chú Sơn chỉ cần xin được chuyến kèm tài xế mới đầu tiên. Đừng chờ có kế hoạch hoàn chỉnh; một bước nhỏ có thật cho bạn nhiều thông tin hơn một kế hoạch đẹp trên giấy.
Nếu người giải thích hẹn gặp lại, mang theo trang ghi chép và ghi chú sau bước thử. Nếu không có hẹn, bạn vẫn có thể tự làm vòng tiếp theo: một người đồng nghiệp tin cậy, một người đang làm nghề bạn tò mò, cũng có thể nghe bạn kể lại và hỏi những câu tương tự. Điều quan trọng là có người thứ hai nhìn vào, vì đọc kết quả một mình thì rất dễ chỉ thấy điều mình muốn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Nên mang gì khi đi gặp người tư vấn để nghe giải thích kết quả trắc nghiệm?
Mang bản kết quả, hai ba việc cụ thể đã làm và thấy hứng, một hai việc thấy hút sức, cùng một danh sách câu hỏi ngắn. Những việc cụ thể giúp người giải thích đối chiếu kết quả với đời thực của bạn thay vì chỉ giảng chung về bài test.
Có nên hỏi người tư vấn mình hợp nghề gì không?
Câu này thường không có câu trả lời tốt, vì bản kết quả không đủ để phán một nghề cho ai. Nên hỏi hai ba loại việc đáng thử trước và cách kiểm từng loại. Câu trả lời như vậy dẫn ra hành động cụ thể, thay vì một tên nghề để băn khoăn tiếp.
Làm sao biết người giải thích kết quả có đáng tin không?
Hỏi họ bài này không đo được điều gì. Người hiểu công cụ sẽ trả lời rõ và nói được giới hạn của nó. Người chỉ đọc lại bản kết quả hoặc nói bài này chính xác tuyệt đối thì nên nghe thận trọng và dựa nhiều hơn vào bằng chứng của chính mình.
Kết quả trái với kinh nghiệm làm việc thì hỏi người tư vấn thế nào?
Nêu cụ thể: mình đã làm việc này nhiều năm và thấy ổn, nhưng kết quả xếp nó thấp, anh chị giải thích chỗ lệch thế nào. Người giải thích giỏi sẽ cùng bạn tìm lý do, như việc quen tay hay hoàn cảnh quanh việc, thay vì bênh bản kết quả.
Không có điều kiện gặp người tư vấn thì nhờ ai đọc cùng?
Một đồng nghiệp tin cậy biết cách bạn làm việc, hoặc một người đang làm nghề bạn tò mò, đều có thể đọc cùng. Đưa họ bản kết quả cùng vài việc cụ thể bạn đã làm, rồi hỏi họ thấy chỗ nào khớp, chỗ nào lệch với con người bạn ở chỗ làm.
Ghi chép buổi gặp thế nào để không quên?
Dùng một trang bốn ô: điều bài đo và không đo, phần chắc, phần chưa chắc, và một bước thử trong vài tuần. Ghi trong buổi gặp hoặc ngay sau đó, rồi đọc lại trong hai ngày đầu để sửa những chỗ ghi vội trước khi quên.