Khi muốn đổi hướng nghề, cách bàn với bạn đời dễ đi tới đồng thuận nhất là mang ra một giả thuyết và một phép thử có thời hạn, kèm bảng tự đánh giá có bằng chứng, chứ không mang ra một quyết định đã chốt. Việc làm được ngay: trả lời trên giấy tám câu hỏi trước khi đổi hướng ở dưới đây, rồi mời bạn đời đọc và viết thêm vào cột của họ.
Lý do: người cùng gánh gia đình với bạn sẽ chịu một phần hậu quả của quyết định, nên họ cần thấy bạn đã nghĩ tới đâu. Họ cũng là người nhìn bạn làm việc, mệt, vui hằng ngày suốt nhiều năm, nên thường có những bằng chứng về bạn mà chính bạn không thấy. Bàn đúng cách, bạn đời là nguồn thông tin, không phải cửa ải.
Vì sao nên bàn trước khi quyết, không phải sau
Nhiều người đợi tới khi đã chắc mới nói, vì sợ bị can, hoặc sợ làm người kia lo. Kết quả là khi nói ra thì đã là một quyết định, và người nghe chỉ còn cách đồng ý hay phản đối. Cuộc nói chuyện dễ thành cãi nhau, vì một bên thấy mình bị đặt trước sự đã rồi.
Bàn sớm, khi mới có giả thuyết, thì khác. Bạn đời được tham gia từ đầu, góp ý vào cách thử, nêu điều kiện của gia đình. Phép thử được thiết kế cùng nhau thì cả hai cùng theo dõi kết quả, và nếu thử không thành, không ai phải nói “đã bảo rồi mà”.
Bàn sớm cũng giúp chính bạn. Phải nói thành lời cho một người hiểu mình nghe, bạn sẽ thấy rõ chỗ nào trong lập luận còn mỏng, chỗ nào chỉ là cảm giác chưa có bằng chứng.
Còn một lý do ít ai nói: bạn đời thường là người nhìn thấy những thay đổi nhỏ trong bạn trước cả bạn. Họ biết dạo này bạn về nhà im lặng hơn, hay ngược lại hào hứng kể về một việc lạ. Những quan sát đó là dữ liệu thật cho việc tự đánh giá, và chỉ có được khi bạn hỏi.
Chuẩn bị trước buổi nói chuyện
Đừng nói chuyện này vào bữa tối vội hay lúc một trong hai người đang mệt. Chuẩn bị theo các bước:
- Hẹn một buổi riêng, ít nhất một giờ, khi con đã ngủ hoặc có người trông. Nói trước là muốn bàn chuyện công việc, để người kia không bị bất ngờ.
- Điền trước bảng tám câu hỏi ở mục sau, cột của mình. Để trống cột của bạn đời.
- Viết giả thuyết thành một câu: “Nếu mình làm… thì mình sẽ thấy…”. Không viết “mình sẽ nghỉ để làm…”.
- Viết phép thử: làm gì, trong bao lâu, tốn bao nhiêu thời gian mỗi tuần, ảnh hưởng gì tới việc nhà.
- Chuẩn bị câu hỏi cho bạn đời: “Em hay anh thấy mình vui nhất khi làm việc gì?”, “Điều gì làm em lo nhất?”.
- Tự hứa với mình: buổi này để nghe, không phải để thuyết phục cho bằng được.
Nếu bạn có kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp, mang theo nhưng đặt nó sau bảng bằng chứng. Bạn đời thường tin những việc họ đã thấy bạn làm hơn là một bản kết quả từ người lạ.
Tám câu hỏi trước khi đổi hướng, kèm ví dụ điền sẵn
Mỗi câu một dòng. Cột của bạn đời để họ tự viết. Không có ô nào phải điền đúng, và không cộng thành kết luận; chỗ hai cột lệch nhau chính là chỗ cần nói chuyện thêm.
| Câu hỏi | Câu trả lời của mình | Bằng chứng | Bạn đời thấy thế nào | Điều còn chưa rõ |
|---|---|---|---|---|
| Mình muốn đổi vì muốn tới một việc, hay muốn thoát khỏi việc cũ? | Cả hai, nhưng muốn tới nhiều hơn | Hai năm nay tự làm bao bì cho tiệm bánh của em gái, làm quên giờ | Thấy vợ vui nhất khi ngồi làm mấy cái hộp đó | Chưa biết làm cho khách lạ có vui như làm cho em gái không |
| Kết quả tự đánh giá nói gì, đời thực có khớp không? | Trắc nghiệm sở thích nghiêng về nhóm nghệ thuật; khớp với việc làm bao bì | Ba mẫu bao bì đã dùng thật | Đồng ý, nhưng nhắc là vợ cũng rất giỏi số liệu | Chưa biết phần số liệu có dùng được ở việc mới không |
| Phép thử nhỏ nhất là gì? | Nhận làm bao bì cho ba khách quen trong hai tháng, buổi tối và cuối tuần | Đã có hai người hỏi | Đồng ý nếu không quá hai tối mỗi tuần | Ai đưa con đi học thêm hai tối đó |
| Nếu thử không thành, mình làm gì? | Vẫn làm kế toán, coi đó là sở thích | Chưa nghỉ việc nên không mất gì | Yên tâm hơn khi nghe vậy | Không |
Ví dụ trên là của chị Thu, ba mươi tư tuổi, tám năm làm kế toán. Bốn câu còn lại chị hỏi thêm: mình sẽ thiếu gì trong hai tháng thử, ai trong nhà gánh thêm việc gì, mình biết gì về một ngày làm việc thật của nghề kia, và mình đã nói chuyện với ai đang làm nghề đó chưa.
Cột của chồng chị có một dòng chị không ngờ: anh nhắc chị giỏi số liệu. Câu đó mở ra một hướng chị chưa nghĩ tới, là thử làm phần dự toán chi phí in ấn cho các khách làm bao bì, vừa dùng việc cũ vừa gần việc mới.
Cách nói để cuộc bàn bạc đi được
Nói giả thuyết, không nói quyết định. “Mình muốn thử xem làm bao bì cho khách lạ mình có làm được và còn thấy vui không” nghe khác hẳn “mình muốn nghỉ để làm thiết kế”. Câu đầu mời người kia cùng nghĩ, câu sau đặt họ vào thế phải chọn phe.
Nói phép thử có thời hạn. Hai tháng, ba khách, hai tối mỗi tuần. Phép thử có hình dạng rõ ràng giúp người kia hình dung được ảnh hưởng tới gia đình, thay vì tưởng tượng điều tệ nhất.
Mời bạn đời góp bằng chứng. Hỏi họ thấy mình hứng khi nào, mệt khi nào, giỏi điều gì. Người sống cùng thường thấy những điều mình không nhìn ra, và khi được hỏi, họ thấy mình là một phần của quyết định.
Tách chuyện lo tiền ra một buổi riêng. Chuyện thu chi gia đình quan trọng nhưng cần số liệu cụ thể và thời gian riêng. Trộn vào buổi nói về khả năng và mong muốn dễ làm cả hai chuyện đều rối. Hẹn một buổi khác cho nó.
Nói cả điều mình chưa chắc. Thừa nhận những ô “chưa rõ” trong bảng làm bạn đáng tin hơn là tỏ ra đã tính hết. Người kia thấy bạn tỉnh táo, không phải đang bốc đồng.
Khi bạn đời phản đối hoặc lo lắng
Hỏi nỗi lo cụ thể. Thay vì cãi lại câu “không được đâu”, hỏi: điều gì làm anh hay em lo nhất? Thường câu trả lời rất cụ thể: sợ không ai đón con, sợ mất khoản thu cố định, sợ mình làm rồi bỏ dở như lần trước.
Biến nỗi lo thành điều kiện của phép thử. Sợ không ai đón con thì phép thử chỉ dùng hai tối không trùng lịch đón. Sợ bỏ dở thì đặt mốc xem lại sau một tháng. Mỗi nỗi lo được viết thành một điều kiện là một nỗi lo đã được nghe.
Nhận phần đúng trong lời phản đối. Có khi bạn đời thấy một điều thật: lần trước mình đã hứng lên rồi bỏ. Nhận điều đó và giải thích lần này khác ở đâu, bằng bằng chứng, chứ không bằng lời hứa.
Đừng ép xong trong một buổi. Nhiều cặp cần hai ba buổi. Để người kia có thời gian nghĩ, và tự mình cũng nghĩ thêm về những gì vừa nghe.
Xem lại chính giả thuyết của mình. Đôi khi lời phản đối chỉ ra rằng giả thuyết còn yếu: chưa nói chuyện với ai làm nghề đó, chưa thử lần nào, chỉ mới có cảm hứng. Đó không phải lý do để bỏ, mà là lý do để làm thêm một bước tìm hiểu nhỏ rồi bàn lại.
Khi người phản đối là cha mẹ. Ở nhiều nhà, cha mẹ hai bên cũng có ý kiến. Bàn với bạn đời trước, thống nhất giữa hai người rồi mới kể với cha mẹ, kèm phép thử có thời hạn. Hai người cùng nói thì câu chuyện dễ được nghe hơn.
Bước nhỏ trong tuần này và khi nào cần người thứ ba
Tuần này, điền cột của mình cho tám câu hỏi và viết giả thuyết cùng phép thử thành hai câu. Hẹn một buổi riêng với bạn đời. Sau buổi đó, ghi lại những điều kiện hai người đã thống nhất, những ô còn chưa rõ, và ngày sẽ ngồi lại xem kết quả phép thử.
Nếu sau vài buổi hai người vẫn không nói chuyện được mà không căng thẳng, hoặc chuyện nghề nghiệp kéo theo những mâu thuẫn khác trong nhà, một người tư vấn nghề nghiệp có thể giúp tách chuyện khả năng ra để bàn riêng. Một người thân cả hai đều tin cũng có thể ngồi cùng một buổi. Mục tiêu không phải tìm người phân xử, mà là có thêm một đôi mắt để cuộc nói chuyện đi tiếp.
Và nhớ rằng nếu sau phép thử bạn quyết định ở lại nghề cũ, đó không phải thua. Bạn đã có thêm hiểu biết về mình, và gia đình đã cùng nhau làm một việc khó một cách tử tế.
Còn nếu phép thử cho thấy hướng mới đáng đi tiếp, hãy lặp lại đúng cách đã làm: một giả thuyết mới, một phép thử lớn hơn một chút, một buổi bàn lại có bảng. Đổi hướng nghề từng bước như vậy chậm hơn một cú nhảy, nhưng cả nhà đi cùng được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bàn với vợ hoặc chồng trước khi quyết định đổi nghề?
Nên, và nên bàn khi mới có giả thuyết, chưa phải quyết định. Người cùng gánh gia đình sẽ chịu một phần hậu quả, và họ thường có những bằng chứng về bạn mà bạn không nhìn ra. Bàn sớm giúp hai người cùng thiết kế phép thử.
Mang kết quả trắc nghiệm nghề nghiệp ra nói với bạn đời có ích không?
Có ích nếu đặt nó sau bảng bằng chứng việc đã làm. Bạn đời thường tin những gì họ đã thấy bạn làm hơn một bản kết quả. Dùng kết quả như một gợi ý để hai người cùng đối chiếu với đời thực.
Bạn đời phản đối chuyện đổi nghề thì làm sao?
Hỏi nỗi lo cụ thể của họ, rồi biến mỗi nỗi lo thành một điều kiện của phép thử, như giới hạn số tối mỗi tuần hay mốc xem lại sau một tháng. Nhận phần đúng trong lời phản đối và đừng ép xong trong một buổi.
Những câu hỏi nào cần trả lời trước khi đổi hướng nghề?
Mình muốn tới một việc hay muốn thoát khỏi việc cũ, kết quả tự đánh giá có khớp đời thực không, phép thử nhỏ nhất là gì, nếu thử không thành thì làm gì, ai gánh thêm việc gì, và mình đã nói chuyện với người đang làm nghề đó chưa.
Có nên bàn chuyện tiền cùng lúc với chuyện đổi nghề không?
Nên tách ra một buổi riêng. Chuyện thu chi cần số liệu cụ thể và thời gian riêng, trộn vào buổi nói về khả năng và mong muốn dễ làm cả hai chuyện đều rối. Hẹn trước một buổi khác cho nó.
Khi nào cần nhờ người thứ ba khi hai vợ chồng bàn chuyện nghề?
Khi sau vài buổi hai người vẫn không nói được mà không căng thẳng, hoặc chuyện nghề kéo theo mâu thuẫn khác. Một người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người thân cả hai cùng tin có thể giúp cuộc nói chuyện đi tiếp.