Những năm trong quân ngũ để lại nhiều kỹ năng dùng được ở việc dân sự: giữ kỷ luật và giờ giấc, làm theo quy trình an toàn, phụ trách một nhóm nhỏ, bảo quản trang thiết bị, xử lý tình huống gấp mà không rối, sống và làm việc cùng người khác trong điều kiện thiếu thốn. Cái khó là người ngoài không hiểu các chữ của môi trường đó, và chính người ra quân cũng hay kể bằng chức vụ, đơn vị thay vì việc cụ thể đã làm.
Việc làm được ngay: viết ra năm việc bạn đã phụ trách trong thời gian ở đơn vị, mỗi việc trả lời ba câu: làm gì, với bao nhiêu người hay bao nhiêu thiết bị, kết quả ra sao. Phần dưới có bảng dịch sang cách nói dân sự, những khác biệt nên chuẩn bị tinh thần và cách thử trước khi chọn hướng.
Những gì môi trường quân ngũ rèn mà người ngoài ít thấy
Người ngoài nghĩ về quân ngũ thường chỉ hình dung luyện tập và kỷ luật. Thực tế một quân nhân vài năm thường đã làm rất nhiều việc cụ thể: trực và bàn giao ca, quản lý kho, bảo dưỡng xe máy và thiết bị, nấu ăn cho cả đơn vị, huấn luyện chiến sĩ mới, sổ sách quân số, lái xe, sửa chữa điện nước. Mỗi việc đó có quy trình rõ, có người kiểm tra và có hậu quả nếu làm ẩu.
Ngoài kỹ năng của từng việc, môi trường đó rèn thêm vài thói quen mà không phải người trẻ nào bên ngoài cũng có dịp tập: làm đúng giờ không cần nhắc, nhận lệnh và làm cho xong, chịu trách nhiệm về người dưới quyền, giữ bình tĩnh khi có sự cố. Những thứ này dễ bị coi là "tính cách", nhưng thật ra là thói quen làm việc được tập lặp lại hằng ngày, và có thể kể bằng ví dụ.
Điều cần cẩn thận là phân biệt cái mình làm được với cái mình được giao. Làm tiểu đội trưởng không có nghĩa là mình giỏi quản lý người ở mọi môi trường. Nó có nghĩa là mình đã phụ trách một nhóm nhỏ trong một hệ thống có quy định rất rõ, và đó là một bằng chứng có giá trị, nếu kể đúng mức.
Bảng dịch sang cách nói dân sự
Đây là bảng của anh Dũng, 31 tuổi, năm năm là quân nhân chuyên nghiệp phụ trách kho và xe của một đơn vị, vừa ra quân. Cột "cẩn thận" giữ cho bản dịch không vượt quá điều đã làm.
| Việc ở đơn vị | Ngoài dân sự gọi là | Cẩn thận đừng nói thành | Bằng chứng |
|---|---|---|---|
| Quản lý kho quân trang, nhập xuất theo phiếu | Quản lý kho, kiểm kê, theo dõi xuất nhập | Quản lý chuỗi cung ứng | Năm năm kiểm kê không lệch; chỉ huy trực tiếp biết |
| Lên lịch bảo dưỡng tám xe, ghi sổ từng lần | Lập kế hoạch bảo dưỡng, quản lý thiết bị | Kỹ sư cơ khí | Sổ bảo dưỡng, các lần kiểm tra đạt |
| Phụ trách sáu chiến sĩ trong tổ kho | Trưởng nhóm nhỏ, phân việc và kèm người mới | Quản lý nhân sự | Danh sách chiến sĩ đã kèm; nhận xét của cấp trên |
| Huấn luyện chiến sĩ mới quy trình an toàn kho | Hướng dẫn quy trình, đào tạo tại chỗ | Chuyên gia đào tạo | Giáo án huấn luyện, số đợt đã làm |
| Trực ban, xử lý sự cố mất điện kho đêm | Xử lý tình huống, làm theo quy trình khẩn | Quản lý khủng hoảng | Sổ trực, biên bản sự việc |
Bảng này cũng cho thấy anh Dũng không cần kể chi tiết về đơn vị hay nhiệm vụ để người ngoài hiểu mình. Những việc nhạy cảm thì không đưa vào; những việc như kho, xe, kèm người, an toàn đã đủ để vẽ ra một bộ kỹ năng rõ ràng.
Khác biệt nên chuẩn bị tinh thần
Mệnh lệnh và thương lượng. Ở đơn vị, việc được giao bằng mệnh lệnh và làm theo ngay. Ở nhiều chỗ làm dân sự, việc được giao kiểu "anh xem giúp", người ta bàn qua bàn lại, có khi không rõ ai quyết. Nhiều người ra quân thấy đây là phần khó nhất của năm đầu, không phải vì thiếu kỹ năng mà vì khác nhịp.
Cấp bậc rõ và cấp bậc mờ. Trong quân ngũ ai trên ai dưới rất rõ. Ở công ty, người trẻ hơn có thể là trưởng nhóm của mình, đồng nghiệp ngang hàng có thể nhờ việc như giao việc. Biết trước để không thấy bị coi thường.
Được lo và tự lo. Đơn vị lo chỗ ở, giờ ăn, lịch sinh hoạt. Ra ngoài, tự mình lo hết, kể cả tự sắp xếp thời gian học thêm. Đây là kỹ năng mới với nhiều người, cần tập như tập một việc.
Thành tích tập thể và thành tích cá nhân. Ở đơn vị, kết quả thường là của tập thể. Khi kể với người ngoài, bạn cần nói rõ phần nào là mình làm. Nói "đơn vị đạt" thì người nghe không biết bạn giỏi gì.
Tự soi: "trong những năm ở đơn vị, mình đã…"
Ghi "có", "chưa" hoặc "thỉnh thoảng" và một ví dụ cụ thể cho dòng "có". Không cộng lại, không có mốc. Mục đích là nhớ ra những việc đã làm thành thói quen tới mức quên.
- Phụ trách sổ sách, kho, quân số hay thiết bị và chịu trách nhiệm khi kiểm tra.
- Kèm hay huấn luyện người mới tới khi họ tự làm được.
- Xử lý một sự cố khi cấp trên không có mặt.
- Sửa chữa, bảo dưỡng máy móc, xe, điện nước.
- Nấu ăn, lo hậu cần cho nhiều người.
- Viết báo cáo, biên bản cho cấp trên.
- Làm việc với người dân địa phương trong các đợt hỗ trợ.
Ví dụ điền sẵn của anh Dũng: "Kèm người mới — có. Mỗi năm hai đợt chiến sĩ mới về tổ kho, mỗi đợt hai người, sau một tháng tự làm phiếu xuất nhập được. Chỉ huy trực tiếp xác nhận được." Dòng "làm việc với người dân" anh ghi "thỉnh thoảng" và nhận ra mình thích những lần đó hơn anh nghĩ.
Ba tháng đầu: thử thay vì chọn ngay
Ba tháng đầu sau khi ra quân là lúc dễ chọn vội nhất, vì muốn có việc ngay. Một cách sắp xếp vừa có thu nhập vừa còn chỗ để thử:
- Tuần một và hai: viết bảng dịch kỹ năng, gom bằng chứng như giấy khen nhiệm vụ cụ thể, nhận xét của cấp trên, số đợt huấn luyện đã làm, xin số liên lạc của người có thể xác nhận.
- Tuần ba và bốn: hẹn nói chuyện với hai ba đồng ngũ đã ra ngoài trước, hỏi họ đang làm gì, năm đầu khó ở đâu, kỹ năng nào ở đơn vị họ dùng nhiều nhất.
- Tháng thứ hai: nhận một việc thời vụ hay hợp đồng ngắn ở hướng mình nghiêng về nhiều nhất, xem đó là lần thử chứ không phải lựa chọn cả đời.
- Mỗi cuối tuần trong thời gian làm thử: ghi ba dòng, việc gì làm quen tay, việc gì thấy hứng, điều gì khác hẳn ở đơn vị.
- Cuối tháng thứ ba: đọc lại ghi chép, quyết định đi tiếp hướng này, thử hướng thứ hai, hay học thêm đúng phần đang thiếu.
Cách này chậm hơn chọn ngay một việc và ở luôn, nhưng giúp bạn tránh được trường hợp hay gặp: làm một năm mới nhận ra việc đó không dùng tới điều mình làm tốt nhất.
Anh Dũng đi trọn một vòng
Câu hỏi ban đầu của anh Dũng: "Ra quân rồi, ngoài lái xe và làm kho, mình làm được gì?". Bảng dịch cho anh thấy mình có ba cụm kỹ năng rõ: quản lý kho và thiết bị, phụ trách nhóm nhỏ, hướng dẫn quy trình an toàn. Danh sách tự soi thêm một điều anh không để ý trước: anh thấy hứng khi làm việc với người, kể cả người lạ.
Anh đặt hai giả thuyết. Một: mình làm tốt và vẫn thích phần kho vận, một hướng đáng thử là quản lý kho cho doanh nghiệp. Hai: mình thích phần huấn luyện người và làm với người dân; một hướng đáng thử là hướng dẫn an toàn lao động hay điều phối ở công trường. Anh chưa biết hướng nào.
Anh không chọn ngay. Anh nhận làm thời vụ ba tháng ở kho một công ty phân phối, đồng thời hẹn nói chuyện với một người đồng ngũ cũ đang làm an toàn lao động. Sau ba tháng, anh sẽ có một người xác nhận dân sự đầu tiên và biết rõ hơn mình hứng với phần nào của công việc.
Điều không cần làm vội và khi nào nên có người cùng nhìn
Không cần vội học một nghề hoàn toàn mới chỉ vì nghe nói dễ kiếm việc. Bạn đã có một bộ kỹ năng nền khá dày; học đúng phần thiếu sau khi đã thử thì nhanh hơn và đỡ tốn hơn. Nhiều người ra quân cũng có quyền lợi hỗ trợ học nghề theo quy định; nên hỏi đúng nơi phụ trách ở địa phương, nhưng chọn học gì thì nên dựa trên bảng kỹ năng và lần thử của chính mình.
Cũng không cần tự ép mình phải chọn việc "có liên quan" tới quân ngũ như bảo vệ hay lái xe chỉ vì đó là hướng nhiều người đi. Đó có thể là hướng tốt, cũng có thể không. Bảng kỹ năng của bạn mới là thứ nói lên mình mang theo gì, chứ không phải những gì người khác thường làm sau khi ra quân.
Không cần tỏ ra mình biết hết ở chỗ làm mới. Người đi làm dân sự lâu năm thường quý người hỏi rõ ràng và làm đúng giờ, và đó lại chính là thói quen bạn có sẵn.
Nếu sau vài tháng bạn vẫn thấy lạc lõng, khó quen nhịp làm việc mới hay không rõ nên đi hướng nào, ngồi với một người làm tư vấn nghề nghiệp hoặc với đồng ngũ cũ đã ra ngoài trước vài năm là cách tốt. Họ hiểu cả hai môi trường và thường chỉ ra được những điều bạn đang tự làm khó mình.
Câu hỏi thường gặp
Quân nhân xuất ngũ có những kỹ năng gì dùng được ở việc dân sự?
Thường gặp là làm đúng giờ và theo quy trình, giữ an toàn, quản lý kho và thiết bị, bảo dưỡng máy móc, phụ trách một nhóm nhỏ, huấn luyện người mới và xử lý tình huống gấp. Mỗi người khác nhau tuỳ việc đã làm ở đơn vị, nên kiểm kê từ chính những việc mình phụ trách.
Kể về thời gian trong quân ngũ cho người ngoài thế nào cho dễ hiểu?
Kể bằng việc cụ thể thay vì chức vụ và tên đơn vị: mình làm gì, với bao nhiêu người hay bao nhiêu thiết bị, kết quả ra sao. Dùng chữ dân sự như quản lý kho, kèm người mới, lập kế hoạch bảo dưỡng. Việc nhạy cảm thì không cần nhắc.
Ra quân rồi có nên học ngay một nghề mới không?
Chưa nên vội. Trước hết lập bảng kỹ năng từ việc đã làm và thử một việc gần với hướng mình nghiêng về trong vài tháng. Thử xong mới biết mình thiếu phần nào, rồi học đúng phần đó, sẽ nhanh và đỡ tốn hơn học dàn trải.
Năm đầu đi làm dân sự thường khó ở đâu với người ra quân?
Khó nhất thường là nhịp làm việc: việc được giao không rõ như mệnh lệnh, cấp bậc mờ, người trẻ hơn có thể là trưởng nhóm, phải tự lo mọi việc. Biết trước những khác biệt này giúp bạn không nghĩ mình kém đi.
Từng làm tiểu đội trưởng có được tính là kinh nghiệm quản lý không?
Được tính là kinh nghiệm phụ trách một nhóm nhỏ trong một hệ thống có quy định rất rõ. Nên kể đúng như vậy, kèm việc cụ thể như phân việc, kèm người mới, xử lý khi có người sai. Gọi thẳng là quản lý thì dễ bị hỏi những điều mình chưa làm.
Ra quân rồi mà chưa biết nên làm kho, lái xe hay thử hướng khác thì làm sao?
Không có bài nào trả lời chắc được. Hãy đặt giả thuyết từ những việc bạn thấy hứng ở đơn vị, rồi thử bằng việc thời vụ hay bán thời gian vài tháng, ghi lại cảm giác và kết quả. Lần thử thật cho bạn câu trả lời rõ hơn mọi bảng tự đánh giá.