Muốn biết mình làm việc với số liệu tới đâu, đừng nhớ lại điểm toán hồi đi học mà hãy nhìn vào những con số mình đã giữ, đã tính, đã đối chiếu trong công việc thật. Chia năng lực này thành từng đầu việc nhỏ, đặt mỗi đầu việc vào một trong bốn mức mô tả hành vi — mới làm quen, làm được khi có người hướng dẫn, tự làm tốt, hướng dẫn được người khác — rồi ghi bên cạnh một bằng chứng và tên một người có thể xác nhận. Không có điểm, không có tổng, chỉ có một tấm bảng cho thấy mình đang đứng đâu.
Tối nay bạn làm được bản đầu tiên trong khoảng bốn mươi phút với một tờ giấy hoặc một tệp bảng tính trống. Phần dưới đây đưa sẵn danh sách đầu việc, mô tả từng mức, một ví dụ đã điền của một người bán hàng, những chỗ người ta hay tự đánh giá lệch, và một việc nhỏ để kiểm lại trong tuần tới.
Năng lực số liệu gồm những đầu việc nào
Nhiều người nói "mình dốt số" chỉ vì nhớ lại mấy bài toán khó hồi phổ thông. Trong công việc, làm với số liệu là một chuỗi việc rất đời thường, và một người có thể mạnh khâu này, yếu khâu kia. Tách ra như sau sẽ dễ nhìn hơn:
- Ghi chép đúng: nhập số, ghi phiếu, chép sổ mà không sai, không sót, ghi đúng đơn vị và ngày.
- Tính toán thường ngày: cộng trừ nhân chia, phần trăm, chiết khấu, quy đổi đơn vị, tính nhẩm đủ nhanh để không làm chậm việc.
- Đối chiếu và tìm chỗ lệch: so sổ với thực tế, tiền trong két với số trên máy, hàng trong kho với phiếu xuất; lệch thì lần ra vì sao.
- Tổng hợp thành bảng: gom số liệu rời rạc thành một bảng theo ngày, tuần, tháng; dùng bảng tính để lọc, cộng theo nhóm.
- Đọc ra ý nghĩa: nhìn bảng mà nói được điều gì đang tăng, giảm, bất thường, và nói cho người khác hiểu bằng một hai câu.
- Dự tính: từ số cũ ước lượng số sắp tới — cần nhập bao nhiêu hàng, cần bao nhiêu người cho ca đông, ngân sách tháng sau.
Sáu khâu này không đòi cùng một kiểu đầu óc. Có người đối chiếu cực kỹ nhưng ngại nói ý nghĩa của con số trước đám đông; có người nhìn bảng là đoán ra xu hướng nhưng ghi chép hay sót. Bảng tự đánh giá có giá trị chính là ở chỗ nó không gộp tất cả thành một nhận xét chung "giỏi số" hay "kém số". Nếu công việc của bạn có khâu nào khác hẳn — đo đạc vật liệu, tính liều lượng, chấm công — cứ thêm vào thành dòng thứ bảy.
Bốn mức mô tả bằng hành vi, không bằng điểm
Với mỗi đầu việc, đọc bốn ô dưới đây và chọn ô giống mình nhất trong ba tháng gần đây. Đây không phải thang điểm: mức "hướng dẫn được người khác" không có nghĩa bạn hơn ai, chỉ mô tả việc bạn đã làm được.
| Đầu việc | Mới làm quen | Làm được khi có người hướng dẫn | Tự làm tốt | Hướng dẫn được người khác |
|---|---|---|---|---|
| Ghi chép đúng | Hay phải sửa, cần người kiểm lại từng tờ | Đúng khi có mẫu sẵn và có người nhắc | Ghi đúng, ít khi bị trả lại | Đặt ra cách ghi cho cả nhóm, chỉ người mới chỗ hay sai |
| Tính toán thường ngày | Phải dùng máy tính cho cả phép đơn giản, hay nhầm phần trăm | Tính đúng nếu có công thức ghi sẵn | Tính nhanh, tự kiểm lại được | Giải thích được cho người khác vì sao tính như vậy |
| Đối chiếu, tìm chỗ lệch | Thấy lệch nhưng không biết bắt đầu tìm từ đâu | Tìm ra khi có người chỉ chỗ cần xem | Tự lần ra nguyên nhân phần lớn lần lệch | Lập được quy trình đối chiếu cho người khác làm theo |
| Tổng hợp thành bảng | Chép số vào bảng có sẵn | Làm bảng tổng hợp theo mẫu người khác dựng | Tự dựng bảng, lọc, cộng theo nhóm | Dựng mẫu bảng cho cả bộ phận dùng |
| Đọc ra ý nghĩa | Đọc được từng con số riêng lẻ | Nói được ý chính khi có người gợi câu hỏi | Tự chỉ ra điều bất thường và nói rõ cho sếp | Giúp người khác tập đọc bảng của chính họ |
| Dự tính | Chưa từng phải ước lượng | Ước lượng theo công thức người khác đưa | Tự ước lượng, sai lệch nhỏ và biết vì sao | Hướng dẫn người khác cách ước lượng và kiểm lại |
Có hai điều cần giữ khi điền. Thứ nhất, chọn theo việc đã làm, không theo việc nghĩ mình làm được: nếu chưa từng dự tính số hàng cần nhập thì ô đó là "mới làm quen", dù bạn tin mình học nhanh. Thứ hai, một dòng nằm ở ô "mới làm quen" không phải tin xấu. Nó chỉ cho biết nếu hướng mới cần khâu đó thì mình phải học hay phải thử trước.
Cột bằng chứng: ví dụ đã điền của một người bán hàng
Anh Tùng, 29 tuổi, bán điện thoại ở một cửa hàng sáu năm. Anh tự nhận "dốt toán" vì hồi lớp mười hai thi toán điểm thấp, nhưng gần đây quản lý hay nhờ anh làm bảng doanh số tuần. Anh tự hỏi: mình có làm nổi phần việc theo dõi số liệu của cửa hàng không, hay chỉ là may? Đây là bảng anh điền:
| Đầu việc đã làm | Mức hiện tại | Bằng chứng | Ai xác nhận được | Muốn đi tới đâu trong 3 tháng |
|---|---|---|---|---|
| Chốt tiền cuối ca, đối chiếu với máy | Tự làm tốt | Gần hai năm chốt ca, chỉ hai lần lệch và đều tự tìm ra | Quản lý cửa hàng | Giữ như cũ |
| Tính trả góp, khuyến mãi chồng nhau cho khách | Tự làm tốt | Đồng nghiệp mới hay hỏi lại anh | Hai đồng nghiệp ca chiều | Viết thành một trang hướng dẫn cho người mới |
| Bảng doanh số tuần | Làm được khi có người hướng dẫn | Làm sáu tuần theo mẫu quản lý dựng sẵn | Quản lý cửa hàng | Tự dựng một bảng theo dòng máy |
| Nói ý nghĩa của bảng | Mới làm quen | Chưa từng trình bày, chỉ gửi bảng | Chưa có | Thử nói ba nhận xét trong cuộc họp tuần |
| Dự tính hàng cần nhập | Mới làm quen | Chưa làm | Chưa có | Xin làm thử dự tính cho một dòng máy |
Nhìn bảng, anh Tùng thấy cái "dốt toán" của mình không có thật trong công việc: hai khâu chốt ca và tính khuyến mãi đã có người xác nhận. Chỗ còn trống là đọc ý nghĩa và dự tính. Giả thuyết của anh không phải "mình hợp làm phân tích" mà là: "nếu được làm phần theo dõi số liệu của cửa hàng bốn tuần, mình sẽ thấy hứng thú hơn đứng quầy và làm ra được bảng quản lý dùng thật". Bước thử của anh rất nhỏ: xin quản lý cho tự dựng bảng doanh số theo dòng máy và nói ba nhận xét ở cuộc họp tuần, trong một tháng, vẫn bán hàng như cũ.
Những chỗ hay tự đánh giá lệch
Lấy điểm toán ở trường làm thước đo. Bài toán ở trường thường trừu tượng và tính giờ; con số trong công việc gắn với hàng, tiền, người cụ thể. Nhiều người kém toán ở lớp nhưng đối chiếu sổ sách rất chắc tay. Hãy điền theo việc đã làm, không theo ký ức học đường.
Nhầm nhẩm nhanh với hiểu số. Tính nhẩm nhanh là một lợi thế ở quầy, nhưng nó khác với việc đọc được một bảng ba tháng và chỉ ra điều bất thường. Nếu bạn nhẩm giỏi, đừng tự động đặt khâu "đọc ra ý nghĩa" vào ô "tự làm tốt".
Tự nâng vì dùng được vài hàm bảng tính. Biết dùng hàm cộng theo điều kiện là thao tác; năng lực nằm ở chỗ biết cần tổng hợp cái gì và kiểm xem kết quả có hợp lý không. Hỏi mình: đã có lần nào bảng của mình ra số sai mà chính mình phát hiện chưa?
Tự hạ vì chưa từng có ai khen. Nhiều việc số liệu chỉ được để ý khi sai. Hai năm chốt ca không lệch thường chẳng ai nhắc tới. Sự im lặng đó chính là bằng chứng — ghi nó vào cột bằng chứng.
Điền khi đang chán việc. Đang mệt hay vừa bị nhắc nhở, người ta hay hạ mình xuống một mức. Điền xong để một ngày, đọc lại khi tâm trạng bình thường rồi mới chốt.
Nhờ người khác nhìn lại cho khách quan
Một bảng tự đánh giá chỉ do mình điền vẫn là cảm nhận. Cột "ai xác nhận được" biến nó thành thứ kiểm được. Không cần làm to chuyện: chọn hai người đã thấy bạn làm việc với số liệu — quản lý, đồng nghiệp cùng ca, kế toán nhận sổ của bạn — và hỏi đúng một câu cho mỗi dòng bạn còn lưỡng lự, chẳng hạn: "Khi bảng doanh số của em có số lạ, anh thấy em tự phát hiện hay phải đợi anh hỏi?"
Câu hỏi cụ thể như vậy dễ trả lời hơn câu "anh thấy em giỏi số không", và câu trả lời cũng hữu ích hơn. Nếu người ta nói khác mình nghĩ, đừng vội cãi hay vội tin. Ghi lại cả hai cách nhìn vào cùng một ô, rồi tìm thêm một lần làm thật để phân xử. Bảng của bạn có thể có những ô ghi "mình nghĩ tự làm tốt, quản lý thấy còn cần nhắc" — như thế là trung thực, không phải là hỏng.
Có những việc không cần làm: không cần làm một bài trắc nghiệm năng lực nhận thức trực tuyến để biết mình làm số tới đâu, vì loại bài đó đo tốc độ suy luận trên đề lạ, không đo việc bạn đã làm sáu năm. Cũng không cần đăng ký ngay một khoá học phân tích dữ liệu chỉ vì một dòng còn ở ô "mới làm quen" — chưa biết hướng mới có cần khâu đó hay không.
Bước nhỏ trong tuần này
Sau khi có bảng, đừng dừng ở việc ngắm nó. Chọn đúng một dòng còn ở hai ô đầu mà hướng bạn muốn thử cần tới, rồi làm theo các bước:
- Viết ra một việc thật, làm xong trong một tuần, buộc mình dùng khâu đó: tự dựng một bảng tổng hợp, tự đối chiếu một kỳ sổ, tự ước lượng hàng cho một dòng sản phẩm.
- Báo trước với người có thể xác nhận rằng bạn đang tập khâu này và nhờ họ nhìn kết quả.
- Làm xong, ghi ba dòng: mình làm được tới đâu, chỗ nào phải hỏi, cảm giác lúc làm là hứng hay hút sức.
- Cập nhật ô tương ứng trong bảng, kể cả khi không đổi mức. Ghi thêm bằng chứng mới.
- Sau ba tháng, nếu muốn, ghi cho từng dòng một con số từ 1 đến 5 chỉ để so với chính mình hôm nay; đó là ghi chú tiến bộ, không phải điểm.
Nếu sau vài lần thử bạn vẫn không rõ con số trong công việc là chỗ mình muốn đi sâu hay chỉ là việc làm được, đó là lúc nên ngồi với người tư vấn nghề nghiệp hoặc một người đang làm công việc số liệu toàn thời gian. Mang theo bảng và các bằng chứng; cuộc nói chuyện sẽ đi vào việc cụ thể thay vì đoán mò.
Câu hỏi thường gặp
Không giỏi toán hồi đi học thì có làm được việc liên quan số liệu không?
Điểm toán ở trường đo cách giải bài trừu tượng trong giờ thi, còn việc số liệu ở chỗ làm cần ghi chép đúng, đối chiếu kỹ và đọc ra ý nghĩa. Nhiều người kém toán ở lớp vẫn làm tốt các khâu này; cách biết chắc là nhìn vào việc đã làm và người đã xác nhận.
Có nên làm một bài trắc nghiệm năng lực số trên mạng để biết mình giỏi tới đâu?
Loại bài đó thường đo tốc độ suy luận trên đề lạ trong thời gian ngắn. Nó cho một góc nhìn, nhưng không thay được bằng chứng từ công việc thật như sổ chốt ca, bảng tổng hợp hay lần tìm ra chỗ lệch. Nếu làm, hãy coi kết quả như một giả thuyết cần đối chiếu.
Bảng bốn mức có phải là thang điểm không?
Không. Bốn mức chỉ mô tả việc bạn đã làm được: mới làm quen, làm được khi có người hướng dẫn, tự làm tốt, hướng dẫn được người khác. Không cộng các ô lại, không so với người khác. Nếu muốn theo dõi tiến bộ, chỉ so bảng của mình hôm nay với bảng của chính mình sau vài tháng.
Không có ai xác nhận được thì ghi gì vào cột đó?
Cứ ghi "chưa có". Đó là thông tin quý: nó cho biết năng lực đó mới chỉ là cảm nhận của bạn. Việc tiếp theo là tìm một lần làm thật có người khác nhìn thấy, chẳng hạn nhận làm bảng tổng hợp cho nhóm một tháng và nhờ trưởng nhóm nhận xét.
Ô dự tính đang ở mức mới làm quen thì có nên đi học ngay không?
Chưa cần. Trước hết hãy xem hướng bạn muốn thử có cần khâu dự tính thật không. Nếu cần, thử một việc nhỏ ngay ở chỗ làm, như ước lượng hàng cho một dòng sản phẩm, để biết mình thiếu gì cụ thể. Biết rõ khoảng trống rồi mới chọn cách học cho đúng.